گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
رەمەزان حەمزە محەمەد / شەهرەزایێ ئستراتیجی و سیاسەتێن ئاڤێ و رێڤەبەرێ پەیمانگەها ستراتیجیێن ئاڤێ و ڤەژەنێ WESI
وەرگێڕان ژ عەرەبی: مەتین
بەراهی:
هشکاتی ئێک ژ دیاردەیێن سەقایێ یە و ل دەڤەرێن هشک و نیمچە هشک، یێن وەکی عیراقێ، کو بیابان پڕانییا ئەردێ وان دەڤەران ڤەدگریت؛ لەوڕا مەترسیییا پەیدابوونا هشکاتیێ، کو ژ خرابترین دەرئەنجامێن وێ بیابانێ یە، دێ کارەساتان ل دویڤ خۆ هێلیت. ژ ساخلەتێن هشکاتیێ ئەوە کو، توندی، دەم و قەبارەیێ وێ ژ جهەکی بۆ ئێکێ دی د جودا نە. ل دەڤەرێن بێ ئاڤ و نیمچە بێ ئاڤ، کاریگەری و شۆپێن کێم بارینێ ل سەر ژێدەرێن ئاڤێ بلەز دیار دبن، بەلێ ل دەڤەرێن بێ باران، شۆپێن هشکاتیێ ئاریشە و قەیرانێن مەزن دروست دکەن. ل پڕانییا جاران نەبارینا بارانێ هشکاتییا چاندنێ و هشکاتییا هیدرۆلۆجی ل پاش خۆ دهێلیت، ئەگەر نەبارین بۆ چەند سالەکان ڤەکێشا، دێ هشکاتییا ئابۆری و جڤاکی ژی ژێ دروست بیت و چەند هشکاتی توند ببیت، دێ مەترسیێن وێ کویرتر لێ هێن.
بەرۆڤاژی لەهییان، هشکاتی دیاردەیەکە هێدی هێدی دروست دبیت هەتا دبیتە کارەساتەکا سروشتی، بەلێ لەهی و بیڤەلەرز ژ نشکاڤە زیانێن مەزن دگەهینن، بەلێ زیانێن هشکاتیێ گەلەک کویرتر و بەربەڵاڤترن و بۆ خەلکی و بەرپرسان زوی دەرناکەڤن، ژ بەر ڤێ چەندێ زێرەڤانیکرن و پێشبینیکرنا ڤێ دیاردەیێ ژ پێدڤیێن هەری گرنگە بۆ عیراقێ. بگشتی، سەرهلدانا هشکاتیێ ب ڤی رەنگی چێدبیت: ل دەستپێکێ، هشکاتییا ئەسمانی و کێم بارانی ل دەڤەرەکێ پەیدا دبیت، و ئەڤ چەندە دێ ئاستێ ئاڤێ ل کۆگەهێن بەنداڤان نزم کەت. پشتی هنگی، لگەل کێمبوونا بارانی پلەیێن گەرماتیێ ژی ب بەردەوامی دێ بلند بن و دێ هلم زێدە بیت و دێ پێدڤییا رووەکان بۆ ئاڤێ ژی زێدە بیت. د ئەنجام دا، دێ هشکاتییا چاندنێ پەیدا بیت. ئەگەر بکارئینانا ئاڤا ژێرزەڤی ژی بۆ دەمێن درێژ یا بەردەوام بوو، دێ هشکاتییا ئاڤێ سەرهلدەت و دێ شۆپێن گەلەک خراب ل سەر بەرهەمێ چاندنێ هەبن، د ڤێ قۆناغی دا پێدڤییە خەلک بهێتە هایدارکرن داکو دەرئەنجام و زیان کێمتر لێ بهێن.
جۆرێن هشکاتیێ
هشکاتی، لگۆڕی درێژاهییا دەمی، دهێتە دابەشکرن ل سەر چەند جۆران و بڤی رەنگی:
- هشکاتییا گرێدایی ب رەوشا باران بارینێڤە:
شەهرەزایێن کەش و بای هشکاتیێ، ل سەر ئاستێ بارینا بارانێ د ساڵەکێ دا، دەستنیشان دکەن، کو تێدا رەوشا سەقای دهێتە گوهۆڕین. نە بارینا بارانێ یان کێمبوونا وێ ئاماژەیەکە بۆ سەرهلدانا هشکاتیێ ب تایبەتی ئەگەر نەبارین بۆ دەمەکێ درێژ ڤەکێشا. ئەڤ چەند ل دەڤەرەکێ بۆ ئێکا دی نە وەکی ئێکە، دیسان پێناسەیا هشکاتیێ ژی لگۆڕی دەڤەران دهێتە گوهۆڕین.
- هشکاتییا چاندنێ:
کێمبوونا ئاڤێ کاریگەرییەکا زۆر ل سەر ساخلەتێن جودا یێن هشکاتییا سەقا و رەوشا هیدرولۆجی یا چاندنێ هەیە. لگەل کیمبوونا بارانێ، دێ ئاستێ هەلمێ بلندتر ژ ئاستێ نۆرمال لێ هیت و ئاخێ دێ پتر پێدڤی ب ئاڤێ هەبیت چونکی رێژەیا شهێ دێ ئاخێ دا دێ کێم بیت. دیسان دێ ئاستێ ئاڤا ئەمباران و ئاڤا ژێرئەرد کێم بیت و رووەک دێ پتر ئاڤێ مەزێخن. پێدڤییە ل قۆناغا شینبوونا رووەکان، ساخلەتێن فیزیایی و بایۆلۆجی یێن رووەکان و جۆرێ ئاخێ، بهێنە زانین داکو هەمی بارۆدۆخ بهێنە شرۆڤەکرن داکو بەرهەمێ چاندنێ د هەمی قۆناغێن خۆ دا دەرباز ببیت هەتا پێدگەهیت و دهێتە بەری.
3.هشکاتییا هیدرولۆجی:
هیدرولۆجیا زانستەکە، ڤەکۆلینان ل سەر بکارئینان و دابەشکرن و بکێرهاتییا ئاڤا سەرئەرد و ژێرئەرد دکەت؛ لەوڕا ئەڤ جۆرێ هشکاتیێ (هشکاتییا هیدرولۆجی) یێ هەڤبەندە ل گەل بارینا بارانێ بۆ دەمێن درێژ و کاریگەریێن نەبارینێ ل سەر ژێدەرێن ئاڤا سەرئەرد و ژێرئەرد، و د ئاستێ ئاڤێ ل رویبار و گۆڵان دا و .. هتد. بۆ زانین ژی، کێمبوونا هەمی جۆرێن ژێدەرێن ئاڤێ، ژ ئەگەرێ کێمبوونا باران بارینێ یە، ژ بەر ڤێ چەندێ، زانایێن هیدرولۆجی گرنگییەکا مەزن ددەنە رۆلێ کێمبوونا بارانان ل سەر سیستەمێ هیدرولۆجی. کاریگەری و شۆپێن تێکچوونا سیستەمێ هیدرولۆجی ب بۆرینا دەمی پتر ل سەر چاندنێ دیار دبن چونکی کاریگەرییەکا ئێکسەر ل سەر چاندنێ هەیە ژبەر کو شها ئاخێ کێم دکەت و پاشڕا ئاخی زوها دکەت.
- هشکاتییا جڤاکی – ئابۆری:
ئەڤ جۆرێ هشکاتیێ، سەرەدەریێ ل گەل کێمبوونا ئاڤێ دکەت ب نێڕینەکا جڤاکی ئابۆری و ئەو هەڤبەندییا دنێڤبەرا کەلوپەلێن بەردەست و کەلوپەلێن داخواز ل سەر، لگەل رەگەزێن هشکاتییا سەقای و هیدرولۆجی و چاندنێ. ئەڤ جۆرێ هشکاتیێ ئەگەر هەڤبەر بکەین ل گەل جۆرێن دی یێ جودا یە چونکی یێ هەڤگرێدای ییە لگەل رێژەیا بەردەستبوونا کەلوپەلان و ئەو داخاواز ل سەر هەیی لگۆڕی جهـ و دەمی، کو ب رەنگەکێ نە ئیکسەر ژی گرێدان لگەل کێمبوونا باران بارینێ هەیە.
زانایێن ڤی بیاڤی پێشبینی دکەن، کو ژبەر گوهۆڕینێن سەقای، ئاڤ دێ ل هندەک ساڵان هەبیت، بەلێ ل هندەک ساڵێن دی پێدڤیێن مرۆڤی و ژینگەهی دابین ناکەت و دێ کێمبوونا بەرهەمێ چاندی سەرهەلدەت و ئەڤ چەندە دێ قەیرانەکا جڤاکی ئابۆری بەرپاکەت. بەلێ، برێڤەبرن و چەوانییا سەرەدەریکرنێ لگەل رەوشا دروست دبیت، رولەکێ گرنگ دبینیت داکو ئەو هشکاتی دروست نە بیت. هشکاتییا جڤاکی – ئابۆری ل پڕانییا ئاوایان، دەرهاڤێژێ پلاندانانەکا نە زانستی و بریڤەبرنەکا نە دارێژتییە بۆ ژێدەرێن ئاڤێ و نە ژ بەر کێمبوونا ئاڤێ یە ئەوا ژ نە بارارینا بارینێ روی ددەت.
شۆپێن هشکاتیێ:
ب رەنگەکێ گشتی، هەر دیاردەیەکا ببیتە ئەگەر بۆ مرنا مرۆڤی یان ژیان و سەرمایەیێ وی بئێخیتە د مەترسیێ دا ب کارەساتەکا سروشتی دهێتە هەژمارتن. هشکاتیێ کاریگەریێن ئابۆری، دەروونی، ژینگەهی و جڤاکی یێن مەزن ل سەر مرۆڤی هەنە و ئەڤ کاریگەرییە رێژەیەکا بەرفرەهـ یا مرۆڤان ڤەدگریت؛ لەوڕا دانانا رێکێن رێگریریکرنێ ژ دروستبوونا هشکاتیێ ب ستراتیجیێن گونجایی، ئێکە ژ کارێن گەلەک پێدڤی ل ڤی سەردەمی.
ژ کاریگەریێن خراب یێن هشکاتیێ ل سەر مرۆڤی، نزمبوونا ئاستێ ژیانێ و ساخلەمیێ، زێدەبوونا بوهایێ ئاڤێ، کێمبوونا بەرهەمێ چاندنێ، نزمبوونا ئاستێ ئاڤا سەرئەرد و ژێرئەرد، زوهابوونا ئاخێ و کێمبوونا جۆرێن رووەکان.. هتد، ئەڤە هەمی دێ خەلکی بەر ب هەژاریێڤە بەن و بتایبەت ل گوندان و د نێڤ جووتکاران دا.
چارەسەری
بۆ دیتنا چارەسەرییان بۆ دیاردەیا هشکاتیێ، گەلەک پێدڤییە ئەڤ پێڕابوونە بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن:
– کاریگەریێن رویدانا هشکاتیێ ل ساڵێن بۆری بهێنە زانین.
– ئەو ڤەکۆلینێن ل ڤی بیاڤی ل دەهان ساڵێن چوویی هاتینە ئەنجامدان ب دروستی بهێنە خواندن.
– ڤەکۆلین ل سەر گوهۆڕینێن جهی و دەمی یێن هشکاتیێ و تا چ رادە رویدایە بهێنە کرن.
– دوبارە دانانا نەخشەیا دەڤەران لگۆری هشکاتیێ.
– خواندنێن رژد ل سەر سەقای و کاریگەریێن وێ بهێنەکرن.
– هەڤبەندییا د نێڤبەرا هشکاتیێ و گوهۆڕینا سەقای دا بەرچاڤکرن بهێنە وەرگرتن داکو چارەسەریێن پراکتیکی بهێنە کرن.
– هبەردەستکرنا چارەسەریێن کارگێڕی و دانانا پلانێن موکوم بۆ برێڤەبرنا ژێدەرێن ئاڤێ ل کەرتێن جودا جود، بتایبەتی بکارئینانا ئاڤێ ل چاندنێ.
ئەڤ چەندە دێ یا هاریکار بیت ل دەستنیشانکرنا ئاراستەیا هشکاتیێ ل عیراقێ. ل سەر ڤان تێگەهان ژی، پلانێن چاندنێ، گەشەدانا بەردەوام دهێنە دارێژتن، ئاسایشا خوارنی دهێتە دابینکرن د ڤان گوهۆڕینێن سەقای و رویدانێن سیاسی ئەوێن ل عیراقێ چێدبن.
