گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
سهلوا محهمهد نهێلی
هاتنا ئایینێ ئیسلامێ بو وەلاتێ ئیرانێ، كو ئایینەك بوو بەروڤاژی ئایینێ زەرەدەشتی بوو، بەری هاتنا ئایینێ ئیسلامێ؛ ئایینێ زەرەدەشتی، ئایینەكێ سەرەكی یێ وی وەلاتی بوو، ب بۆرینا دەمی ئەڤ ئایینە و لایەنگیرێن زەرەدەشتییان د هەمی قووناغێن ئیسلامێ دا، بەر ب كێم بوونێ ڤە دچوون.
كورتییەك ل سەر رەوشا زەرەدەشتیا بەری دەستهەلاتا ناسرەدین شاهی
پشتی ڤێ چەندێ زەرەدەشتی ل وەلاتێ ئیرانێ د كۆمەڵگەها ئیسلامێ دا كێم نەتەوە دهاتنە هەژمارتن، بهلێ سەرەرایێ ڤێ چەندێ ب نەتەوەكا گرنگ دهاتنە هەژمارتن. ب كەفتنا دەولەتا ساسانی ب شێوەیهكێ فەرمی پێشوازی ل ئایینێ ئیسلامێ هاتە كرن و یاسا و بنەمایێن ئیسلامێ د وەلاتێ ئیرانێ دا هاتنە پەیرەوی كرن.
پشتی گوهۆڕینێن سیاسی و ئایینی د وەلاتێ ئیرانێ دا پەیدا بووین، رەوشا نەجێگر یا زەرەدەشتیان ئالۆزتر لێ هات، ژبەر بارودۆخێ سیاسی نەجار بوون بەر ب گونداڤە بچن، پڕانیا وان ژ بۆ بەردەوامی دانا ژیانا خۆ سادە و ساكار بەر ب گوندێن دەوروبەرێن هەر دو باژێرێن (یەزد و كرمان) ڤە بچن و بەردەوام بوون ل سەر دابونەرێتێن خوو. لێ ل گەل دامەزراندنا دەولەتا نوی یا سەفەوییان حكومەتا نوی یا ئیرانێ پلان ل سەر چارەنڤیسێ زەرەدەشتییان داڕشتن، رەوشا وان ناڵەبارتر لێ كربوون، بهلێ زۆربەیا نوینەرێن ئەورۆپی ل وەڵاتێ ئیرانێ دا د وێ باوەریێ دا بوون؛ كێم بوونا رێژهیا زەرەدەشتیان ل سەردەمێ شاهـ (عهباسێ سیێ 1732-1736) دا بوو، ژبەركو شاهی (3) سێ مەرج دانابوونە بەر سینگێ زەرەدەشتییان مینا یان دێ ئایینێ خۆ گوهۆڕن بۆ ئیسلامێ- یان دێ ل وەڵاتی دەركەڤن- یان دێ چارەنڤیسەكێ نەدیار هەبیتن، ئانكو كۆمكوژی.
لەورا د ڤی ماوەیێ دا، تووشی گەلەك نەخۆشی و ئازار و مشەخت بوونێ بوون، سیستەمێ دەولەتا سەفەویا ل سەر بنەمایێن ئیسلاما شیعەگەری بوون، یاسا و بنەمایێن جڤاكی و رێڤەبرنا ئیدارا وەلاتی ل سەر هەمان مەزهەب بوون، ژبەرهندێ لێبۆرین ل گەل كێم ئایین و نەتەوا یا ب زەحمەت بوو، د ڤی ماوەی دا؛ مان و نەمانێن زەرەدەشتییان ب فتوا زانایێن ئایینێ شیعەگهری ڤە یا گرێدایی بوو، كۆمكوژییا گشتی یا زەرەدەشتییان پترییا جاران ب فەرمانا كاربدەستێن دەولەتێ یان ب فتوا مەلایێن شیعە بوون، جهێن پەرەستنا ئایینێ وان ل سەرانسەرێ ئیرانێ هەبوون پڕانییا وان ل ڤی دەمی دا هاتنە ژناڤبرن، هەروەسا پەرتووكێن وان یێن پیرۆز هاتنە سۆتن، نەچار كرن یان ببنە موسلمان یان ژ ئاخا وەلاتی دەركەڤن، ب ڤێ چەندێ هزاران زەرەدەشتی بەر ب وەڵاتێ هندستانێ ڤە چوون، لەورا ژمارا نیشتەجهیێ وان ل ئیرانێ كێم بوون، ئانكو ل چەرخێ هەژدێ دا، ژمارا وان رۆژ بۆ رۆژێ بەر ب كێم بوونێ ڤە دچوو، ئەوێن مایی ژی جهەك بوو ئاكنجی بوونا وان ل تاخەكێ باژێرێ ئەسفەهانێ هاتە دەست نیشانكر و باجەكا گران ل سەر هاتە سەپاندن و رەوشا وان ژ جاران گەلەك نەخۆشتر و ناڵەبارتر لێ هات، ژمارەكا زۆر ل سەر دەستێ (سولتان حسێن)ى هاتنە كوشتن، ژبەر ڤێ چەندێ دەمێ باژێرێ ئەسفەهانێ ب سەرۆكاتییا شاهـ (مەحموود 1717-1725)ێ ئەفغانی هاتییە داگیركرن كو سنە مەزهەب بوون، ئەو زەرەدەشتی چوونە ل گەل هێزا ئەفغانییان ب دژی دەستهەلاتا سەفەوییا راوەستیان، تا دویماهیك هاتنا دەولەتا سەفەوییان ژمارا وان بەر ب كێم بوونەكا نەچاڤەرێ كری ڤە چوون.
سیاسەتا ناسرەدین شاهـ هەمبەرى زەرەدەشتییان، لایەنێ جڤاكی:
ل دەستپێكا دەستهەلاتدارییا (ناسرەدین) شاهی بریار ژ لایێ حاكمێ باژێرێ ئەردەكان، كو سەر ب پارێزگەها یەزد ڤە هاتە دان، كو زەرەدەشتی یێن گوندێ تورگ ئاباد یان دێ بنە موسلمان یان ژی دێ كۆمكوژییا ب گشتی بەرامبەر هەوە بكارئینین. ب ڤێ گەفا دژوان نەچار بوون ببنە موسلمان. لێ سەرەرایێ وان رەفتارێن حكومەتا قاجارییان بەرامبەر زەرەدەشتییان بكارئیناین، بهلێ زەرەدەشتییان بەهایێ خۆ ل دەف خەلكێ سڤیل یێ وەڵاتێ ئیرانێ هەبوو، ژبەر كو پاشمایێن خۆ د هەژمارتن. هەر وەسان ل گەل هاتنا سەرۆك وەزیر (میرزا تهقی خان ئهمیر كهبیر 1848-1851)، رەوشا زەرەدەشتییان هاتە گوهۆڕین، ژبەر كو گرنگییەكا تایبەت دایە كێم نەتەوهیان ب تایبەت زەرەدەشتییان، نامە بۆ حاكمێ باژێرێ یەزد هنارت، كو ب باشی سەرەدەریێ ل گەل زەرەدەشتییان بكەن و دویر بكەن ژ هەر توندوتیژییەكا بەرامبەر وان دهێتە ئەنجامدان.
سەرۆك وەزیرێ دادپەروەریێ ب ناڤێ جەڤانشیر یێ بەرنیاس (عهباس قولی خان موعتهمهد ئهلدهوله) پشتەڤانییا خۆ بۆ زەرەدەشتییان دیاركر و ب سەرپەرشتییا كاروبارێن وان ڕابوو كەسەكێ دادپەروەر بوو بەروڤاژیێ دەستهەلاتدارێن بەری خۆ بوو، هزروبیرێن وی هەمبەرى زەردەشتییا یێن مروڤایەتییێ بوون. هەروەسا حكومەتا قاجاران ل سالا 1859ێ دا، (15) پازده گوند ل دەوروبەرێن باژێرێ یەزد بۆ زەرەدەشتییان ئاڤاكرن، بهلێ ئاریشهیێن وان هەر ب دویماهیك نەهاتن، ژبەر دابونەرێتێن وان، لەورا دیار دكەت حكومەت ب تنێ بەس نینە بۆ خۆشكرنا ژیانا وان یا پێدڤییە زانایێن ئایینی ژی پشتەڤانییا خۆ بۆ زەرەدەشتییان دیار بكەن، لێ زانایێن ئایینی هەڤكار نەبوون ژ بۆ خۆشكرنا ژیانا زەردەشتییان، لەورا رێكخراوا (انجمن رفاە زردشتیان ایران 1854) هاتە دامەزراندن ب سەرپەرشتییا (مانكیجی لیمجی هوشنگ هانتاریا- Manly Limji Hushing Hatria) ئەڤی كەسی بۆ ماوەیی (40) ساڵان ل وەڵاتی ئیرانێ دا؛ خزمەتا زەرەدەشتییان دكر، نەكو ب تنێ ئاستێ رەوشەنبیری، جڤاكی و ئابۆرییا زەرەدەشتییان بلندكر، بەلكو پەیوەندی ل گەل پلەبەرزێن ئیرانێ ژی خۆش كرن و شیا هزروبیرێن وان سەبارەت زەرەدەشتییان بگوهۆڕیت، وەكی وێ جیاوازییا مەزن د ناڤبەرا موسلمانان و زەرەدەشتییان لایەنێ جلكا، ئازادییا هاتنوچوونێ، دانا خویكێ و كڕین و فروتنا ملك و مالی تا ڕادەكێ شیا وان ئاریشهیا چارەسەر بكەتن، ئەڤی كەسی بەردەوام داخواز ژ حكومەتا ئیرانێ دكرن ل گەل زەردەشتییان دادپەروەربن و ژیانەكا ئازادانە ب وان ببەخشن گڤاشتنان ل سەر وان نەكەن بۆ كاروبارێن وان یێن رۆژانە داكو ژیانەكا سادە و ساكار ببەنە سەر.
هەر د ڤی ماوەیی دا، ئەگەر بهێن بەرێ خۆ بدەینە لایەنێ فەرهەنگێ ڤە ژی دێ بینین، ل سەر چەند فاكتەرەكان راوەستیانە: مینا ئازادییا رێورەسمێن ئایینی، هەبوونا جهێن پەڕەستنێ، ئازادییا رەوشەنبیری…، ئەگەر بەراورد بكەین ل گەل ئایینێ دی یێن ئاسمانی وەك مەسیحییان ب تنێ ئاڤاهیێن نەخۆشخانا و قوتابخانە هەبوون، ئەو ژی ب رێیا بریتانیاڤە بۆ هاتبوونە دانان، دیسان جوى (یهودی)ان ژی ب تنێ جهێ پەرەستنێ هەبوون، بەلێ د ماوهیێ ساڵێن (1863-1875)ێ دا ل سەردەمێ (ناسرەدین) شاهی هەمی پێدڤیاتێن ژیانا وان هاتبوونە دابینكرن، مینا قوتابخانە، نەخۆشخانە و جهێن پیرۆز بۆ پەرەستنێ ل پڕانییا باژێرێن ب شێوەكێ سەردەمانە هاتبوونە ئاڤاكرن، رێزەكا تایبەت بۆ وان هەبوو.
سیاسەتا ناسرەدین شاهـ هەمبەرى زەرەدەشتییان، لایەنێ بازرگانی و ئابۆری:
ل سەردەمێ (ناسرەدین) شاهـ هندەك ژ بازرگانێن زەرەدەشتییان ل باژێرێ مۆمبایێ ل وەڵاتێ هندستانێ ئاكنجی ببوون ژ بۆ ئاڵۆگوڕكرنا كەلوپەلێن ئیرانێ ل گەل یێن هندستانێ، حكومەتا ئیرانێ ژ بۆ كارێ بازرگانیێ ب فەر زانی قونسولخانەیهكێ ل مۆمبایێ بدانیت ل گەل هندێ ژی كارێ پارە گوهۆڕینێ دكرن ژبەركو د ڤی بیاڤی دا د شههرەزا بوون، چونكى تێكەلێ فەرهەنگا رۆژئاڤا ببوون، ب تایبەتی پەیوەندیێن باش ل گەل بریتانیا هەبوون ژ ئەگەرێ ڤێ چەندێ د بیاڤێ ئابۆری دا بەر ب پێشڤەچوون، ب ڤێ چەندێ كاریگەریا خۆ ل سەر لایەنێ كۆمەڵایەتی ژی هەبوون. ب تایبەت پشتی وان ئاسانكاریێن (ئەمیر کەبیر) سەرۆك وەزیرێ ئیرانێ ژ بۆ زەرەدەشتییان ئەنجام داین د بوارێ پەیوەندیێن د ناڤبەرا وان زەرەدەشتیێن ئاكنجی ل ئیرانێ دا ل گەل زەرەدەشتیێن ل هندستانێ، ئەو ژی دابینكرنا كەشتییان، كو ب ئازادانە كەلوپەل بهێنە ڤەگوهاستن د ناڤبەرا هەر دو لایەنان دا، ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ هێزا ئابۆری و جڤاكی، هەروەسا پێشكەفتنەكا مەزن ب خۆڤە دیت ب تایبەت تێكەل بوون د ناڤبەرا بازرگانێن زەرەدەشتییان ل هندستانێ ل گەل بازرگانێن پاریس پەیدا بوون و رێكێن نوی یێن ئاڵوگوڕكرنا بازرگانییێ پەیدابوون ب شێوەیهكێ گشتی زەرەدەشتی ببوونە جهێ باوەرییا حكومەتێ و خەلكێ ئیرانێ، ژبەركو كارەكێ راست و دروست د بوارێ بازرگانیێ دا ئەنجام ددا تا وی رادەیی بەرپرس و دەولەمەندێن ئیرانێ ژبەر شههرەزایی و باوەرییا وان سامانێ خۆ رادەستێ وان بازرگانا دكر، ئەڤە ژی ببوو جهێ خۆشحالییا زەرەدەشتییان، لەورا ل ساڵا 1885ێ (ناسرەدین) شاهی روخسەتا دامەزراندنا كۆمپانییەكا بازرگانی ب ناڤێ (جهانیان) ل باژێرێ یەزد بۆ زەرەدەشتییان دا.
سیاسەتا ناسرەدین شاهـ بەرامبەر زەرەدەشتییان ژ لایێ سیاسی ڤە:
ل ساڵێن دەستپێكا دەستهەلاتا (ناسرەدین) شاهی سەرۆك وەزیرێ ئیرانێ (ئەمیر کەبیر)ی ل ساڵا 1849ێ سیاسەتەكا نەرم و یەكسانی بەرامبەر كێم نەتەویێن ل ئیرانێ دا بكار دئینا، مافێ بەرزكرنا پلە و پۆستێن وان هاتنە دان، ژبەركو (ئەمیر کەبیر) سیاسەتمەدارەكێ بلیمەت بوو، هەوڵدا مافێ كێم نەتەوهیێن د ناڤ وەلاتێ وی دا بدەتێ بەری هەر دو وەڵاتێن هێزدار روسیا و بریتانیا دەست تێوەردانێ د كاروبارێن نافخویا وەڵاتی دا بكەن، زەرەدەشتی ژی ژ وان كێم نەتەوهیان بوون و هزرەكا تایبەت بۆ وان هەبوو، لەورا كەسەك ژ زەرەدەشتییان هەلبژارت كو ب نوینەراتییا وان رابیت سەرپەرشتییا كاروبارێن وان رابییت، ژبەر هندێ (ئەمیر کەبیر) ل سالا 1849ێ دا نامەكێ بۆ جێگرێ حكومەتا یەزد دهنێریت و تێدا پشتەڤانییا خۆ بوو زەرەدشتییان دیاردكەت و ئاماژێ ب هندێ ددەت كو ئەو زەرەدەشتیێن ل باژێرێ یەزدا دژین ئێمناهی و ئارامیێ بۆ دابین بكەن، دیاردكەت پێدڤییە جێگرێ حكومەتا یەزد ب هشیاری و چاڤدێرییا وان بكەت چ لایەنەك ئاستەنگا بۆ وان دروست نەكەن و بلا ب ئارامی مژویلێ كاروبارێن خۆ یێن رۆژانە ببن، ئەو ملك و مالێن وان ژێ هاتینە وەرگرتن؛ پێدڤییە بۆ وان بهێنە ڤەگەراندن.
بریار ژ نك (ناسرەدین) شاهی هاتە دان ئەو خویك و جزئیا ل زەرەدەشتییان دهاتە وەرگرتن؛ بهێتە هەلوەشاندن، ژبەركو زەرەدەشتی ب دانا خویكێ گەلەك دلگران دبوون، ب تایبەت پشتی ل سەر مەسیحییان هاتییە لادان، ب چاڤەكێ كێماسی ئەڤ چەندە ددیت، ژ ئەگەرێ ڤێ ئێمناهیێ و گرنگی پێدانا حكومەتا ئیرانێ و دلسۆزییا وان بۆ زەرەدەشتییان، ژمارەكا خێزانێن وان ئەوێن ئاكنجیێن هندستانێ ڤەگەریانەڤە بۆ وەڵاتێ ئیرانێ. هەر د ڤی دەمی دا، مەزنێ وان چوو باژێرێ تەهرانێ و ژ لایێ (ئەمیر کەبیر)ڤە هاتە پێشوازی كرن. (امیركبیر) ڤی كەسی خەلات دكەت، بهلێ پشتی لادانا (ئەمیر کەبیر) ژ كارێ وی (میرزا نوری خان) جهێ وی دگریت، بهلێ د ماوەیێ دەستهەلاتدارییا وی دا، سیاسەتەكا توندوتیژ، كو ب دژی مروڤایەتی بەرامبەر زەرەدەشتییان دوبارە دكەتەڤە.
وەڵاتێ بریتانیا ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن خۆ، پشتەڤانییا زەرەدەشتیێن ئیرانێ كرن (سر جۆرج برددود- Sir Gorge Birdod) سیاسەتمەدارەكێ بریتانی بوو ل هندستانێ، ئەڤی كەسی زەرەدەشتیێن هندێ پاڵدان، داكو پشتەڤانییا زەرەدەشتیێن ئیرانێ بكەن، ژ بۆ ڤی كاری ل ساڵا 1854ێ لژنەكا باشكرنا ژیانا زەرەدەشتییان ل مۆمبایی ب سەر پەرشتیا (مهربان جی فرامجی پاندە- Mehraban Ji Faramji Panda) هاتە دامەزراندن و ل وەڵاتێ ئیرانێ لژنا (انجمن اكابر صاحبان پاریس) یا بەرپرسێن پاریس هاتە دامەزراندن ژ بۆ ب رێڤەبرنا كاروبارێن زەرەدەشتییان ل ئیرانێ، ل ساڵا 1873ێ (ناسرەدین) شاهـ بەر ب لەندەن ڤە چوو، حكومەتا بریتانیا ب دەلیڤە زانی هەڤدیتنەكێ ساز بكەت ژ بۆ نوینەرێن زەرەدەشتییان لگەل شاهێ ئیرانێـ وان نوینەران داخواز ژ شاهی كرن كو هاریكاربیت ژ بۆ خۆشكرنا ژیانا زەرەدەشتییێن ئیرانێ و ئارامییا وان ل بەر چاڤ وەربگرن، ب ڤێ چەندێ رەوش هێدی هێدی بەر ب باشتر ڤە دچوو تا دویماهیا دەستهەلاتا قاجارییان ل ساڵا 1925ێ زەرەدەشتی گەهشتنە گەلەك مافێن خۆ یێن رەوا.
ژێدەرێن هاتینە بكارئینان:
- بهدین فرید شولیزادە، زرتشتیان ایران در روزگار حكمرانی شاه عباس صفوی، (تهران: 1382).
- بویس، این زردشت كهن روزگار و قدرت ماندگارش، (تهران: 1387).
- پرویز افشاری، صدر اعضمهای قاجاریە، تهران: 1376).
- پیترو دلاوالە، سفرنامەی پیترو دلاوالە، ترجمە: دكتر شجاعی الدین شفا، چ2، (تهران: 1372).
- دن گارسیادا سیلوا فیگوێروا، سفرنامە، ترجمە: غلامرضا سمیعی، (تهران: 1363).
- ژان شاردن، سیاحت نامە شارد، ترجمە: محمد عباسی، چ4، (تهران: 1350).
- عبدالمحسن زرین كوب، فتح ایران بە دست اعراب و پیامد ان، تاریخ ایران كمبریج، ج4، ترجمە: حسن انوشە، (تهران: 1387).
- فریدون ادمیت، امیر كبیر و ایران، چ1، (تهران: 1389).
- محمد رضا عسكرانی، روابگ تجاری با هند در نخستین سال های قرن بیستم میلادی، و تاثیر بر اقتصاد ایران، اغاز جنگ جهان اول 1900-1914.
- محمد هاشم اصف، رستم التواریخ، چا2، (تهران: 1342).
- مژگان حاجی اكبری، واكاوی نقش زرتشتیان در اقتصاد دورە قاجاریە با تاكید بر تجارتخانەهای زرتشتی، فصلنامە تریخ نو، دانشگاه خوارزمی، شمارە 11، (تهران: 1394).
