گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. دیار تەیب بەرواری
ئەڤە بابەتەك قانوونی و تەشریعی یە ل دوور (یاسا رێکخستنا سەرەدەریکرنا لەگەل گیاندارێن مالی و بێخودان) یا ژمارە (14) ساڵا 2022 کو ل وەقائعا کوردستانێ ژمارە (229) ل 2023/3/2 بەلاڤ بوی، پشتی بریارا ژمارە (3) ل 2023 ژ سەروکاتیا هەرێما کوردستانێ بۆ دەرکەفتی. ئەڤ قانوونە گرێدای پێناسـەیــا گیــانەوەرێ ناڤــمالێ و گیــــانەوەرێ بێــــخودان ل هــــەرێمــا کوردستانێ و شێوازێ قانوونی بۆ سەرەدەری کرن دگەل وان گیانەوەرا و پاراستنا مافێ وان و رولێ حکومەتێ د گشت ڤی بواری دا.
یا خویایە، کو قانوون ژ بۆ پێتڤیەکا جڤاکی یان حکمرانی دهێنە دەرخستن و هەر قانوونەکێ باشی و لاوازیا خۆ هەیە. دیسا هێزا قانوونێ د شێواز و رێژا بجهئینان دایە. دیارە ئەڤ قانوونا ئەم باس لێ دکەین، تشتەکێ نویە د هزر و ناڤەروکا خۆ دا و گەلەك پێشکەفتی یە و دیار دکەتن، کا چەند هەرێما کوردستانێ دخوازیت د هەمی بواران دا پێشکەڤیت و ژ وانا بیاڤێ مافێ گیانەوەرا چ ل ناڤ مال بن یان ژ دەرڤەی مالا بیت.
هەبوونا گیانەوەرا د ناڤ باژێران دا د گەلەك بواران دا ئاریشە و دیاردەکا نەرێنی یە بۆ شارستانیەتێ، ژ بلی مەترسیا وان و ل سەر خەلکی ژ ئەگەرێ لەقدانێ و ڤەگوهاستنا نەخوشێت هەڤپشك، کو دبیتە مەترسی ل سەر ساخلەمیا گشتی یا جڤاکی. ژ لایەکێ دی ڤە هەبوونا گیانەوەرا د ناڤ باژێرا دا نیشانا لاوازییا رێکخستنا باژێری یە ژ لایێ باژێرڤانیا ڤە، دیمەنەکێ نە جوان و گەلەك جارا پیس د دەتە خویاکرن. دیسا هەبوونا گیانەوەران د ناڤ باژێران دا، دبنە هوکارەك بۆ بەلاڤکرنا گلێشی ل سەر جادا و تێکدانا جهێن حەواندنا گلێشی. ژ بەر ڤێ چەندێ و گەلەك هوکارێن دی، کو گرێدای وان گیانەوەرا ب خۆ یە و ئەو سەرەدەرییا نە شارستانی، ئەوا دگەل وان گیانەوەرا دهێتە کرن، دەرخستنا ڤێ قانوونێ کارەکێ باش و پێشکەفتی یە و دیسا خاستەکا جڤاکی یە.
ناڤەرۆك
هەر چەندە، ڤێ قانوونێ گەلەك لایەنێت باش هەنە، لێ دێ پتر ل سەر وان خالا راوستم یێت جهێ پسیارێ ل دەف من و دبیت ل دەمێ بجهئینانێ توشی شکەستنێ ببیت. وەك ئێك ژ خەلکێ پارێزگەها دهوکێ، د زانم، کو قانوون ل هەولێرێ دەردکەڤن و ل دهوکێ د هێنە بجهئینان و ئەڤ چەندە پتر بار گرانیێ د ئێخیتە سەر ملێ خەلکێ ڤێ پارێزگەهێ.
گوهۆڕینا ناڤێ قانوونێ
قانوون دەمێ چوویە پەرلەمانێ کوردستانێ ژ لایێ حکومەتێ ڤە، بناڤێ؛ پێشنیازەک یاسای (پاراستنی مافێ ئاژەڵان لە هەرێمی كوردستان-عێراق). لێ ل روینشتنا ژمارە (١٤) ل ٢٩/ ١١/ ٢٠٢٢ دەمێ ژ دەنگدانا پەرلەمانی دەرکەفتی ناڤێ وی ببوو؛ (یاسا رێکخستنا سەرەدەریکرن ل گەل گیانەوەرێن مالی و بێخودان). و ل روینشتنا ژمارە (٩) یا خولا بهاری ل ٢٧/٦/ ٢٠٢٢ خواندنا ئێکێ بۆ هاتبووکرن. یاسا ل روینشتنا ژمارە (٢) ل ٢١/٩/٢٠٢٢ و روینشتنا ژمارە (٣) ل ٢٢/ ٩/ ٢٠٢٢ ل وەرزێ پاییزی، خواندنا دووێ بۆ هاتبووکرن.
د بنەمایێن تەشریعێ دا، گوهۆڕینا ناڤێ قانوونێ کارەکێ ب ساناهی نینە. دبیت لگەل پەیرەوێ پەرلەمانەکی بۆ ئێکێ دی دا ژێك جودا یە، لێ بشێوەکێ گشتی دهێتە زانین، ئەگەر قانوون ژ حکومەتێ بهێت (پرۆژە یاسا) بیت، ناڤ ناهێتە گوهۆڕین و ئەگەر حکومەتێ حەزکر ناڤ گوهۆڕین هەبیت، دڤێت بۆ حکومەتێ بهێتە زڤرین و هەر دەما ناڤێ وێ قانوونێ هاتە گوهۆڕین و بۆ پەرلەمانی هاتە رەوانکرن، پەرلەمان دێ پێڕابوونێن نوی بۆ ڤێ قانوونێ برێڤە ببەتن، هەر وەکی قانوونەکا نوی گەهشتی یە دەستێ وان. لێ دەما قانوون ژ پەرلەمانی بیت (پێشنیارا یاسا) بیت، وی دەمی هندەك بساناهیترە ناڤ بهێتە گوهۆڕین. زیدەباری ڤێ چەندێ ناڤێ قانوونێ دەربرینێ ژ ناڤەروکا قانوونێ دکەتن، واتە ئەگەر ناڤێ قانوونێ (ماف) بیت، وی دەمی ناڤەروکا قانوونێ دڤێت لدور مافێ بیت، لێ دەما ناڤێ قانوونێ (رێکخستن) بیت ، وی دەمێ ناڤەرۆك دێ گرێدای وێ چەندێ بیت.
وەرگرتنا بۆچوونا بەری دەرکرنا قانوونێ
وەك شارەزایەکی ڤێتێرنەری و مشرەعەکێ عیراقی، من بابەتەك ل رۆژناما (ئەڤرۆ) ژمارە (٣٢١٤ و ٣٢١٥) ل ٢٧- ٢٨ / ٩/ ٢٠٢٢ دا بەلاڤکر بوو، دا کو پەرلەمانێ کوردستانێ و کەسێن پەیوەندیدار وان تێبینێن من دیارکرین ل بەر چاڤوەرگرن، دا کو ئەڤ یاسایە مینا گەلەکێن دی نەمینیتە ل سەر رەفا و نەهێتە بجهئینان. دێ شێم بێژم؛ کو گەلەك تشت د ناڤ دەقێ پرۆژێ قانوونێ و دەقێ ئەو قانوونا دەرکەفتی دا هاتینە گوهارتن و پتریا مادێت قانوونێ نەك تنێ ناڤێ وێ هاتیە گوهۆڕین. پرۆژێ قانوونێ ژ (١٣) مادا پێکدهات و قانوونا دەرچووی ژ (٢٤) مادا پێکدهێت، واتە (١١) مادە ل سەر پرۆژێ قانوونێ هاتینە زێدەکرن. ژ بلی ناڤەرۆکا قانوونێ ب خۆ ژی گەلەك هاتییە گوهۆڕین.
ژ بنەمایێت سەرەکی د کارێ پەرلەمانی دا و ل دەمێ تەشریعکرنا هەر قانوونەکێ، هندەك کریار هەنە دهێنەکرن، بتایبەتی پشتی خواندنا دووێ بۆ قانوونێ دهێتەکرن. خواندنا ئێکێ بۆ قانوونێ راگەهاندنەکە و ئاگەهدارییەکە ژ پەرلەمانی بۆ خەلکی، کو قانوونەك هەیە، ل دویف تێگەهشتن و ڕینمایێت پەرلەمانی یێ ئامادەیە بۆ تەشریعکرنێ. ل خواندنا دووێ راپورتا لیژنا پەیوەندیدار دهێتە خواندن و ئێدی رێك دهێتە ڤەکرن، کو ئەندام پەرلەمان رەئیا خۆ ل سەر وێ قانوونێ بدەن. پشتی روینشتن ب دوماهی دهێتن، ئێدی کارێ دروست یێ پەرلەمانی دەسپێدکەتن، ئەو ژی ئەنجامدانا (روینشتنێن گەنگەشێ) و وەرگرتنا تێبینیا. لیژنا پەیوەندیدار دکەڤیتە بزاڤەکا بەرفەره بۆ ناساندنا ڤێ قانوونێ بۆ خەلکی ب رێکێن راگەهاندنێ و کومبوونا د گەل خەلکی تایبەتمەند و لایەنێن حکومی و رێکخراوێن پەیوەندیدار و تاکو دگەهیتە کەرتێ تایبەت و کەرتێ ئەکادیمی. بشێوەکێ گشتی، دڤێت لیژنا تایبەت رەئیا هەمی چین و تەخێن جڤاکی ل سەر وێ قانوونێ وەرگریت و ل بەرجاڤ وەرگریتن و بێخیتە د ناڤ قانوونێ دا. ل قووناغا دوماهێ ئەو قانوون ل سەر ئەندام پەرلەمانا ب رەشنڤێسا دوماهێ دهێتە بەلاڤکرن، بۆ دیارکرنا دوماهیك بۆچوون ل سەر وێ قانوونێ. پاشی ئەو هەمی تێبینی جهێ خۆ د ناڤ قانوونێ دا دگرن و دهێتە رەوانەکرن بۆ سەروکاتییا پەرلەمانی بۆ ئێخستنا وێ د ناڤ بەرنامێ روینشتنان دا ژ بۆ دەنگدانێ.
لێ تێبینا من و گەلەك کەسێن شارەزا دبوارێ تەشریعێ دا، کو ئەڤ کریارە ل پەرلەمانێ کوردستانێ وەك پێتڤی ناهێتە بجهئینان و پتریا خەلکی هاش قانوونێ نینە، تاکو دەردکەڤیت، ئێدی ملکەچی وێ دبیت. بدیتنا من ئەڤ چەندە ل هەرێما کوردستانێ دزڤرت بۆ :
١- پیتەدانا ئەندام پەرلەمانان ب بابەتێن سیاسی و خۆ دیارکرن ل میدیا پتر ژ بابەتێن دیارکرنا تەشریعکرنا قانوونان بۆ خەلکی.
٢- ل سەر ئاستێ دەستەیا سەروکاتییا پەرلەمانێ پێداچوون و دیڤچوونا دروست بۆ کارێ لیژنا ناهێتەکرن، داکو دیار بیت کا چەند کەس و لایەنا بیروبۆچوون ل سەر قانوونێ گەهاندینە پەرلەمانی.
٣- تێگەهشتنەك ل پەرلەمانێ کوردستانێ دروست بوویە، کو هەر پرۆژە قانوونەك ژ حکومەتێ دهێتن دڤێت برێڤەبچیت و بێ گوهۆڕین دەرباز ببیت.
٤- دهەمان دەم دا پشکا راگەهاندن و دیڤچوونا تەشریعی ل پەرلەمانی و نڤێسینگەهێن پەرلەمانی ل پارێزگەهان، فەرە پتر ل سەر ڤێ چەندێ چالاك بن و پتر خۆ د ناڤ خەلکی دا ببینن. نڤێسینگەها دهوکێ بۆ ڤێ قانوونێ چ روینشتن نە کرن و چ خەلك نە دیتی یە. دیاره ل پەرلەمانێ کوردستانێ ڤێ چەندێ پەیرەو ناکەن ل پارێزگەها.
تێبینی ب گشتی ل سەر قانوونێ
ب دیتنەکا گشتی، ئەڤ قانوونە دگەل هندەك بنەمایێن سەردەم و شارستانی دگونجیت، لێ دێ پتر ل سەر وان خالا ئاخڤم، کو ب دیتنا من بۆ قانوونێ لاوازینە، دشیان دابوو باشتر هاتبا دارێژتن و ئامادەکرن. د ڤی (پرۆژێ یاسایێ) دا کو حکومەتا هەرێما کوردستانێ پێشکێشی پەرلەمانی کری. د مادا (١) و دبەندێت گرێدای پێناسەیا (گیانەوەرێ مالێ، گیانەوەرێ بێخودان، گیانەوەرێ کویڤی) ئەو پێناسەیە، کو هاتییە دیارکرن یا ساخلەم نینه و دەربرینێ بدورستی ژ وان ناڤا و دەستەواژا ناکەتن. هندەك کەس هرز دکەن ،کو لاوازییا پێناسەیا پەیڤا چ ژ قانوونێ ناگهوریت! ئەڤ چەندە وەسا نینە، پێناسەیا پەیڤا و دەستەواژا بەشەکا گرنگن ژ یاسایێ و هزرا موشرعي دیار دکەتن، کا چ قانوونە و دێ بەرەف چ چیت. بۆ نموونە، گیانەوەرێ (دڕندە) چ یە؟ هندەك کەس هەنە ل مالێن خۆ هندەك گیانەوەرا بخودان دکەن (هرچ، شێر، مار، گورگ..) ئەڤ جۆرێ گیانەوەرا یێ بوویە گیانەوەرەکێ کەهی، واتە زیانا ناگەهینیت مروڤا، ئەرێ وی دەمی دێ حساب بیت (کەهی) یان (کویڤێ و دڕندە) ل دویف پێناسەیا ڤێ قانوونێ؟ نموونەکا دی یا گرێدای پێناسەیا (دڕندە) ، کو ئەڤ پیناسەیە گرێدای رەفتارێ یە نەك پێناسەیا گیانەوەری بخویە، پتریا گیانەوەرا دەمێ برسی دبن یان توشی نەخوشیا، مینا ( هاریێ )، دبن رەفتارا دڕندە ئەنجامددەن، لێ دەمێن دی چ رەفتارێن دوژمنکاری و درەنداتی ل دەف نینە. لەوما ئەڤ جۆرە پێناسەیە دگرنگن دقانوونێ دا بهێنە شروڤەکرن، دا کو د بوارێ بجهئینانێ دا دورست جهێ خۆ بگرن.
هەر د مادا (١) دا و د بەندێ (نویەم) دا، باسێ ژیی خودانکەرێ گیانەوەری دکەتن، کو ب (١٥) ساڵان دیار کرییە، ئەڤە ژی دبیت پشت بەستن ل سەر قانوونا سنێلا (قانوون الاحداث) ژمارە (١١) یێ ساڵا ١٩٦٢ کربیت. ئەڤ چەندە خۆ د راستیا ژیانێ دا نابینیت، ژ بەر کو پتریا حەژێکەرێن گیانەوەری ل کوردستانێ ل ژێر ڤی ژی دانە و هندەك زاروکن. فەر بوو ئەڤ چەندە هاتبا چارەسەرکرن، کو سەمیان دشیا رولەکی بگێریت. دا ل بیرا مەبیت بابەتێ (ملکیەتێ ) واتە تشتەك ببیتە ملکێ مروڤی و مروڤ لێ بەرپرسیار بیت، ئەڤ چەندە گەلەك گرنگە د ژیانا زاروکان دا، ژ بۆ ئاڤاکرنا کەساتییا وی و هەر ژ بۆ باشکرنا دەرونێ وی.
ل مادا (٢) یا (ئارمانجا) و د بەندا ئێکەم دا هاتییە: (پارێزگاریکرن لە گیانەوەرێن مالی و ببێخودان، پاراستنا تەندروستییا ڤێتێرنەری و رێکخستنا بخودانکرن و سەرەدەریکرن دگەل وان دا)، ئەڤ رستە بڤی شێوەی یا دروست نینە و پتر ژ ئارمانجەکێ د کرینە د وێ رستێ دا، بێ دیارکرنەکا ساخلەم و جوداکرنا وان ئارمانجان. دهەمان مژار دا پەیڤا (تەندروستی ڤێتێرنەری) نەیا دیارە کا باسێ چ یە و چ بخۆ ڤە دگریت؟ ئەڤ پێناسەیە گەلەکا گرنگە بۆ ڤێ قانوونێ، چنکو ل هەرێما کوردستانێ، مە چ قانوون نینن ڤێ چەندێ پێناسەکەن، تا کو قانوونا ، وەزارەتا چاندن و ژێدەرێن ئاڤێ ژی، چ پێناسە تێدانینن بۆ تەندروستییا ڤێتێرنەری، ئەڤە دەلیڤە بوو، بۆ مشەرعی کو پێناسەیا ( تەندروستییا ڤێتێرنەی) بۆ هەرێما کورستانێ بکەتن.
مادا (٣) ژ قانوونێ ژمارەکا ئەرکێن رێڤەبەریا ڤێتێرنەری دیار دکەتن، هەر چەنده ژ لایێ تیۆری ڤە گەلەك یا جوانە، لێ نزانم ئەڤ جۆرە تاقیکرنە ل چ وەلاتەكی هاتییە دیتن، دا کو ل (هەرێما کوردستانێ) یاسەرکەفتی بیتن؟ ئەڤە ژ لایەکی ڤە، ژ لایێ دی ڤە، رەوشا حکومەتا هەرێمێ یا ئابووری رۆژ بۆ رۆژ یا خرابتره و بتایبەتی یا کەرتێ ڤێتێرنەری، ئەڤجا چاوا دێ حکومەت مەزاختنەکا زێدە دەتە ڤێ فەرمانگەهێ، دا کو برگێن ڤێ قانوونێ بهێنە بجهئینان؟ د هەمان مادە دا، دبەندێ سێ دا. باسێ (هەوا ڤاکسین و دابرین و کەرەنتینەکرنا گیانەوەران و چارەسەرکرن یان ژ ناڤبرنا گیانەوەرێ نەخۆش ل بەر روناهییا یاسا بەرکارێن هەرێمێ!) ئەڤە ل دەمەکی یە، کو هەرێمێ بۆ کارێ ڤێتێرنەری و کەرنتینا ڤێتێرنەری چ یاسا نینن؟ ئەڤجا کا چاوا دێ ل دیف هندەك قانوونا چین، کو پەرلەمانێ کوردستانێ نە دەرئێخستنە؟
مادەیا (٥) یا ڤەکری یە و پڕی شێلیبونە. د بوارێ بجهئینانێ دا، دێ گەلەك یا بزەحمەت بیت، بتایبەتی دەما رێڤەبەرییا ڤێتێرنەری ل ئاستێ پارێزگەهێ یان ئیدارا سەربخۆ،بۆ وەرگرتنا بەرپرساتیێ، ل ئاستێ پێتڤی نەبیت، ل بیرا مە بیت فەرمانگەها (رێڤەبەرییا) ڤێتێرنەری د ڤێ قانوونێ دا لایەنێ سەرەکی یە، لێ بریارێن هەستیار ب رەوشا پارێزگەهێ ڤە ددەستێ وێ دا نینە.
مادا (٧) مادەکا جوانە ل دویف پیڤەرێن مافێ گیانەوەران، لێ بجهئینانا وێ دێ هندەك بزەحمەت بیت، بتایبەتی ژ دەڤەر بۆ دەڤەری و پارێزگه بۆ پارێزگەهێ رەوش یا جودایە.
مادا (٨) پێناسەیا (گیانەوەری ب کومەل) یا دیار نینە و ئەم نزانین چەند گیانەوەر دێ بنە (کومەل)؟ ل سەر ئەردی ئەڤ مادەیە پتر گریدای فەرمانگەهێن باژێرڤانینا یە نەك رێڤەبەریێن ڤێتێرنەری.
مادا (١٩) د بەندا یەکەم دا، کو باسێ دابەشکرنا داهاتی دکەتن و٥٠٪ ژ داهاتی بۆ بجهئینانا ڤێ قانوونێ بیت، ئەڤ چەندە دێ دگەل رێنمایێن وەزارەتا دارایی هەڤدژ بیت و وی دەمی گەلەك زیان دی بڤێ قانوونێ کەڤیت. د بەندا دووێ دا ژ هەمان مادێ دا، کو وەزیر ب هەماهنگی دگەل (وەزارەتا دارایی و وەزارەتا شارەوانیێ) رێنمایا دەربێخیت! براستی نزانم چەند ئەڤ بەندێ قانوونی دێ هێتە بجهئینان، ژ بەر کو رێکخستنا کارێ سێ وەزارەتا بۆ دەرخستنا رێنمایەکێ کارەکێ بساناهی نینە، لەوما ئەنجومەنێ وەزیران هەیە بۆ ڤان مەبەستا.
بابەتێ سزادانا دارایی
بابەتێ سزایێ دارایی د (١٣) جهێ دا خۆ دیتییە، ئەڤ قانوونە مینا قانوونا سزادانێ (العقوبات) لێ هاتییە، ئەو ماده و بەندێن گرێدای سزادانێ ئەڤەنە: (١- مادا (٧) – یەکەم -٢- أ / ٢- مادا (٧) – یەکەم -٢- ب / ٣- مادا (٧) – دووەم -١- / ٤- مادا (٧) – دووەم -٣- / ٥- مادا (٨) – سێیەم / ٦- مادا (٨) – چوارەم- ١- / ٧- مادا (٨) – چوارەم- ٢-/٨- مادا (١٠) – دووەم/٩- مادا (١١) – سێیەم -١ – / ١٠- مادا (١١) – سێیەم -٢ – /١١- مادا (١٢) – دووەم -١- /١٢- مادا (١٣) – دووەم -١- / ١٣- مادا (١٣) – دووەم -٢-)
بڕێ سزایا دانا پارەی هاتیە ب کوژمێ (٥٠) هزار تا کو (١) ملیون دینار دیارکرن، ئەڤە ژێ هاتییە دیارکرن ل دویف جۆر و دژوارییا ئەو سەرپێچییا قانوونێ، ئەوا هاتییە ئەنجامدان. ئەڤە ل دەمەکی، کو (پرۆژێ قانوونێ)، ئەوێ ژ حکومەتێ هاتی یە پەرلەمانی، تنێ ئێك سزایێ دارایی تێدا بوو، ئەو ژی د مادەیا (٨) – دوووەم ل بەشێ چوارەم بناڤێ (حوکمێن سزایان). بەلاڤبوونا ڤان سزایێن دارایی بۆ چارچویڤێ قانوونێ و هەیکەلیتا وێ ل سەر گەلەك مادەیا یا ساخلەم نینە، لەوما د پرۆژێ قانوونێ دا پتر ئەڤ چەندە ل بەر چاڤ دهێتە خویاکرن.
ئێك ژ سەرپێچیا د ڤێ قانوونێ دا هاتین دیارکرن، دمادەیا (٧) – ١- د هاتی یە، کو (درستکرنا شەری د ناڤبەرا گیانەوەرەکی و ئێکی دی دا یان فڕندەکی و ئێکێ دی دا، ب رەنگەکی ببیتە ئەگەرا زیانگەهاندنێ یان کوشتنا ئێک ژ وان.) ئەڤە ژی هندەك یا گونجای نینە دگەل تیتالێن جڤاکێ کوردستانێ ل هندەك دەڤەرا، کو شەرێ گیانەوەرا وەك کەلتوور و یاریەکا مللی دهێتەکرن، ئەڤە د دەمێ جهئئینانا قانوونێ دا دێ تویشی زەحمەتێ بن. دیسا دهندەك مادەیا، کو سەرپیچی تێدایە، دێ پشت راستبوون و تەئکیدکرنا رابوونا کەسەکی ب ڤێ تاوانێ دێ یا بزحمەت بیت، بتایبەتی د بوارێ دابینکرنا بەلگان دا.
دەرئێخستنا رێنمایا
دڤێ قانوونێ دا باسێ دەرخستنا رێنمایا هاتییەکرن، دا کو ئەڤ قانوونە ب دروستی جهێ خۆ بگریت و بکەڤیتە دبوارێ بجهئینانێ دا. ئەو ژی پێنج(٥) رێنمانە، دوو(٢) ژ وانا وەزیرێ چاندنێ و ژیدەرێن ئاڤێ دێ دەرئێخیت ،کو د مادەیا (١٣-یەکەم) و مادەیا(٢١) خو دبینن. و دوو (٢ ) مادێن دی بهەڤکاری دگەل هندەك وەزیرێن دی دێ دەرئێخیت، ئەو ژی د مادەیا (١٩)- دووەم و مادەیا (٢٠). دیسا وەزیرێ شارەوانیێ و گەشتگوزارێ دێ رێنمایەکێ دەرئێخیت، بگورەی مادەیا (٨) – دووەم – ٣. هوسا دیار دبیت؛ ئەڤە ژمارەکا گەلەکە ژ رێنمایا بۆ یەك قانوون. ئەوا ئەم ئاگەهدار، کو هەر ژ دەرکرنا ڤێ قانوونێ و تاکو دەمێ نڤێسین و دروستکرنا ڤێ راپورتێ، چوار ژمارێن وەقائعا کوردستانێ دەرچوینە، لێ چ ژ ڤان رێنمایا د ناڤ وان ژمارا دا نە هاتبوونە بەلاڤکرن.
کارابوونا قانوونێ
ئەڤ قانوونە پشتی (٩٠) رۆژا ژ بەلاڤبوونێ ل وەقائعا کوردستانێ دکەڤیتە کاری، کو دەقێ وێ د مادا (٢٤) دبێژیت (ئەڤ یاسایە پشتی (٩٠) رۆژان ژ رێکەفتا بەلاڤبوونێ د رۆژنامەیا فەرمی یا وەقائعا کوردستانێ دا د هێتە جێبەجێکرن). واتە ل ٣١/ ٥ /٢٠٢٣ دێ کەڤیتە کاری، ژ بەر کو قانوون ل ٢/٣/٢٠٢٣ ل ژمارا (٢٩٩) یا رۆژنامەیا وەقایعا کوردستانێ بەلاڤ بوویە. کو پەرلەمانی ل ٢٩/ ١١/ ٢٠٢٢ دەنگ ل سەر دا بوو. هەر چەندە (١٠) رۆژ بۆ پەسەندکرنا قانوونێ ژ لایێ سەروکێ هەرێمێ ڤە هاتینە دیارکرن و پاشی بۆ رۆژناما وەئعا کوردستانێ رەوانەکرن، ئەڤە ل دویف قانوونا سەروکاتییا هەرێمێ، لێ پشتی (٦٥) رۆژا ژ دەنگدانێ، شنوی هاتییە بەلاڤکرن. ئەڤە بخۆ جهێ پسیارێ یە؟ دا کو بزانین کا گیرۆبوون ل دەف چ لایەنەکێ بوو و هۆکار چ بوون؟.
دەرئەنجاما دویماهیێ
قانوونا (رێکخستنا سەرەدەریکرن ل گیانەوەرێن مالی و بێخودان) یا ژمارە (١٤) ساڵا ٢٠٢٢ دێ ل دوماهییا مەها گولانا ٢٠٢٣ کەڤیتە کاری. ناڤێ قانوونێ دەمێ هاتییە پەرلەمانی (یاسا پاراستنا مافێ گیانەوەران ل هەرێما کوردستانێ) و دەمێ هاتییە دەنگدانێ ناڤێ وێ ببوو (یاسا رێکخستنا سەرەدەریکرن لگەل گیانەوەرێن مالی و ببێخودان). ژمارا مادێن پرۆژێ قانوونێ ل دەستپێکێ (١٣) بوون، لێ قانوونا هاتییە پەسەندکرن (٢٤) مادە بوون. ژمارا بەند و مادێن گرێدای سزادانا دارایی بوونە (١٣) د ڤێ قانوونێ دا، کو ب(٥٠) هزار دینارا دەسپێدکرتن و ب ئێك ملیون دینار بدوماهی دهات. د ڤێ قانوونێ دا پێنج جۆرە رێنما دڤێت بدەرکەڤن، بەری قانوون بکەڤیتە کاری، دیارە ئەڤ کارە دێ هندەك گیرۆ بیت و ئەڤ چەندە بخۆ نیشانەکا نەرێنی یە ل سەر بجهئینانا ڤێ قانوونێ. ڤێ قانوونێ گەلەك ئەرك داینە رێڤەبەریا ڤێتێرنەری و ئەڤ چەندە پێتڤی پشتەڤانی و هاریکاریێ یە.
ژێدەر:
- پەیرەوی ناڤخویی یئ پەرلەمانئ کوردستانئ یێ ساڵا 2018
- یاسا پەرلەمانێ کوردستانئ ژماە 1 ساڵا 1992 و راستڤەکرنێت وی.
- ( قانوون الاحداث) ژمارە (١١) یێ ساڵا ١٩٦٢.
- رۆژناما ئەڤرۆ ژمارە (٣٢١٤) ل ٢٧ / ٩/ ٢٠٢٢
- رۆژناما ئەڤرۆ ژمارە (٣٢١٥) ل ٢٨ / ٩/ ٢٠٢٢
- پەیرەوێ ناڤ خۆ یێ ئەنجومەنێ نونەرانێ عیراقێ ساڵا ٢٠١٦
- وقائعی کوردستان ژمارە ( ٢٩٩، ٣٠٠، ٣٠١، ٣٠٢ ) ساڵا ٢٠٢٣
- قانوونا سەروکاتیا هەرێم ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٥
- قانوونا وەقائعا کوردستانێ ژمارە (٤) ساڵا ١٩٩٩
- رێنمایی بەلاوکردنەوە لە رۆژنامەی رەسمی ( وەقائعی کوردستان) ژمارە (١) ساڵی ٢٠١٧
