گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فەرهاد حاجی باڤی
مخابن، هەتا ڕۆژا ئیرۆ نڤیسەر و كورد هەنە، باوەری ب كولتوورێ كوردی نینن و هزر دكن تێكەلەیە ژ عەرەبی، فارسی و توركی، لێ پڕانیا مللەتان كولتوور هەنە و جهێ شانازییا وانە، ب هەموو ڕێكان دپارێزن و باشترین نموونە هۆزێن هندۆكێن سۆر، ل هەر دوو ئەمریكا و دەولەتێن دیتر كەڤل و دار و بەركێن خوە كرینە سامانەك نشتیمانی و پیرۆزی و مافێ وانە، لێ جاران ژ ئەنجامێ داگیركرن و كونترولا دوژمنێ بۆ دەمەك درێژ، هێرشا هزری و شووشتنا عەقلی، هندەك مللەت ناچار دبن ڤێ پرسێ ژ خوە بكن: ئەرێ مە کەلتۆر هەیە؟
دەربارەی مە كوردان ئەڤ پرسە هزرا بەهرا پترا ڤەکۆلەر و نڤیسەرێن کوردێن نەتەوەپەروەر دئارهینت و بۆ وان نەخوەشە و بەلکو جهێ پێکەنینێ بت، چونکو:
1-مللەتەک وەکى کوردان مەزن و تژى لاپەرێن دیرۆکێ ڕوودان کرین بێگۆمان خۆدان کەلتۆرەک ڕەنگین و مەزنە، پاش ژی پا كولتوورێ سۆمەرییا، زاگرۆسییا، میدییا، نایرییا و گۆتییا و… هتد یێ كێیە؟ نێ ئەو كالێن مە بوونە.
2-ب هزارەهان بەلگە ل دۆر کەلتۆرێ زیندى و نەزیندى یێن دەم و جهێن جۆراوجۆرێن دیرۆکى ل کوردستانێ هەنە.
3- د سەرهندێرا، کو ڕەوشەنبیرییا دژە کورد د ناڤ دوژمنێن دیرۆکی یێن کوردان دا خۆرتە، لێ ئەو دوژمن ژى دانێ ب کەلتۆرێ کوردى دکن.
4- ڕؤژهەلاتناس، گەرۆک، ڤەکۆلەر و نڤیسەرێن بیانى کەلتۆرێ مە تۆمار کرینە و تا ڕادەیەک باش ژ یێن داگیركەرێن كوردستانێ زانستیتر و ڕاستگۆتر تۆمار كرینە.
5- هەما مە چو کەلتۆر نەبت كولتوورەكێ زەنگینێ چاندنێ مە یێ هەی (چاندن؛ ئانكو خوەجهـكرن و ئاكنجیبوون، ئانكو شارستانی)، هەروەسا ژ ئەنجامێ ب دەهان شۆرش، سەرهلدان و بزاڤێن کوردان یێن دووڤەڕێز کەلتۆرێ شەڕى (هاندان و بەرگریکرن) مە هەیە.
لەوا ئەو ڤەکۆلەر و نڤیسەرێن باوەرى ب چو (تشتێ کوردى) نینن و ژ وانا ژى کەلتۆر، بلا وەسا هزر نەكن، كو كولتورێ مە تێكەلەك ژ عەرەبی، فارسی، و توركی و بلا ژبیر نەكن، کو کەلتۆرێ کوردی ب هزارەهان ساڵان هەبوویە و بوویە کاروان، ب ساناهیترین پرسیار:
– ئەرێ كا ئەو هەر دو پرتووكێن كوردی یێن ئبن الوحشی (چەرخێ 9- 930)(1) بەحسێ وان كریبوو؟
– كا پرتووكێن پرتووكخانا مەلایێ جزیرێ؟
– كا پرتووكێن پەرتووكخانا شەرەفخانێ بەدلیسی( 1543-1603؟
– كا ئەو 30 پرتووكێن كوردی ل پەرتووكخانا بەغدا؟
– كا پرتووكێن كوردی و ل دۆر كوردان د پەرتووكخانا ئسكەندەرییە دا؟
گرنگە هەموو نڤیسەرێن كوردان بەرانبەر کاروانێ کەلتۆرێ كوردی ب گۆمان نەبن، هەر ژ بەرى و پشتى زایینى، كو هەتا ئیرۆ ژى نەڕاوەستایە، لێ ژبۆ مە وەكو نڤیسین نەکەڤتە ل سەر ئێک و کەلەک نەبوویە، لەوا ڤەکۆلەر و نڤیسەر وى کاروانى نابینن، هندەک ژ وانا هەڤۆکا ژێگۆتى دهەژمێرن (پیرۆزکرنا ڕابۆرى هەتا ڕادەیێ پەرستنێ)، د ئەنجام دا مە دهەژمێرن (کەڤنەپەرست)، لێ ڕاستى ئەوە:
۱-کەلتۆرێ مە پشکا هەرەزۆر هاتە ژ ناڤبرن (ل گۆرەى کەلتۆرێ دژەکورد).
۲- پشکەک هاتە دزین و ل سەر ناڤێ داگیرکەران تاپۆکرن.
۳-پشکەک هاتە شێلیکرن.
٤-پشکەک هاتە تێکدان.
٥-پشکا دگەل مرنا ژبەرکەران مری.
٦- پشکا خراپا دوژمنان خوازتى هێلان پشتى جارەکا دى دارژتین.
۷-زێدەبارى پشکا خەمخۆرێن مە تۆمارکرین و هاتى پاراستن.
لێ هەرماندنا شوونەواران و ژناڤبرنا پرتووكێن كوردان(2) كۆمكوژییەكا كولتووری بوو، چونكو د دیرۆكا كەڤن دا دوژمنان شوونەوار تێكددان، دفرۆتن، دزین و ڤەدگوهازتن، جاران گۆر و شوونەوارێن خوە ل كوردستانێ دهێلان، داكو ب سەلمینن، كو ئەڤ ئاخ یا وانە. بۆ نموونە، وەك ئەوا ئاشورییان كرین، هەروەسا دوژمنان نڤیسینێن ل سەر بەرا و دیوارێن شكەفتا تێكداینە، دیسان نڤیسینا ل سەر لبنا و بەران ژی دهاتنە شكاندن و شێلاندن، د ڤان چەند سەد ساڵێن دووماهیێ دا هەر نڤیسینەكا ل سەر دارا، كەڤلان، كاخەزان هاتی نڤیسین و چەند ڕێك بكارئینان ژبۆ ناڤبرنا وان:
1-شووشتنا پرتووكان، داكو نڤیسینا ب كل و مورەكەبی نەمینت یان شێلی بت.
2-بنئاخكرنا پرتووكان.
3- سۆتنا پرتووكان، ئەڤ دیاردە د ناڤ هندەك مللەتان دا هەبوو، كو ژ پرتووكێن ئایینی دەستپێكر، خەلكێ وەسا هزر دكرن؛ پەیڤێن پیرۆزێن پرتووكێن وان یێن ئایینی پیس و بەها دبن، دەما ل سەر كەڤل و كاخەزان دهێنە نڤیساندن، ئەوا بۆ بیروباوەرێن خوە ئەو كار دكرن، لێ ئەوان پرتووكێن مە یێن دینی و نەدینی دسۆتن ب مەرەما ژناڤبرنا كولتووری.
4- وەرگێرانا پرتووكا ژ زمانێ كوردی بۆ یێ داگیركەران و ژناڤبرنا دانەیا كوردی و د ئەنجام دا دزینا پرتووكا كوردی، ب تایبەتی ژی كۆمكوژییا خەلیفەیێ ئەمەوییان عبدالملك بن مروانی (685- 705) كری، ناڤبری بكارئینانا زمانێ كوردی (پەهلەڤییا ساسانی) قەدەغەكر ل دەولەتا خوە یا ئیسلامی، ئەڤجا زمانێ دەولەتا ئەمەوی یێ كوردی هاتە سینۆردار کرن.
لێ ئەوا ژێگۆتی وێ چەندێ ناگەهینت و نابتە بەلگە، کو مە کەلتۆر نینە، بەلکو تێکدایە و بێسەروبەرە و شەرەکێ ڕێکخستى دگەل دا هاتییە کرن، مە گەلەک پووتە پێنەکریە و دووڤچوونا مە گەلەک کێم بوویە یان جاران مە خوە نەوەستاندیە یان مە دەلیڤە و شیانێن جۆراوجۆر نەبوون ل سەر کار بکن و هەموویێ ب ڕێکا نڤیسینێ تۆمار بکن، جاران مە ب خوە ب ڕێکا قەلەمێن کرێگرتى و خوەفرۆش تێکدایە، چونکو نەبەرئاقلە، مە چو کەلتۆر نەبت ب تایبەتى یێ نڤیسکى، بەلگە ژى قەبارەیێ کەلتۆرێ دەڤکى سەد جارکى تەمەت یێ نڤیسکییە، پاشى ژى ما چاوا کالێن مە یێن سومەرى، زاگرۆسى، میدى، ناییری، گۆتى، میتانى، سوبارى و کاردۆخى … وهتد، چ بۆ مە نەهێلاینە؟! هەکەر مە کەلتۆر نەبت پا ئەڤ سیستەمێن هزركرنێ و لیستا زانا، هەلبەستڤان، نڤیسەر و ڕەوشەنبیر یا کیژ مللەتییە؟
– خودێناسییا میترایى، زەرەدەشتى، مانى و ئێزدیاتی، موسلمانگەرییا گاڤانی و ئیبن میمونێ کورد و کورێ وى، سوسیالیزم و كۆمۆنیستا سەرەتاییا مەزدەکی، دیرۆکڤانییا شەرەفخانێ بەدلیسى، دەولەتخوازى و سیاسەتڤانییا مەلا ئدریسێ بەدلیسى و میرێن کوردان ب تایبەتى ژى میرێ کۆرە و بەدرخان بەگى، عەسکەرتارییا بەهزادانى کورد (ئەبو موسلمێ خوراسانى) و صەلاحەدینێ ئەیوبى، دەنگبێژى و مۆزیکڤانییا زریابێ کورد، پەروەردە و حکومرانیا ژنان: كوبابا سۆمەری، زالێ(3)، زێرینا ئامێدی، قەدەم خێر، قەرە فاتما و خانزادا سۆران و … هتد، صوفیگەرییا جزیرى و حەریرى و … هتد ، پەروەردەکارییا خانى (نووبهارا زارۆکان)، و ئیشراق (عرفان)ا شارەزوری و سەهرەوەردى، داستان و ئەفسانەیێن فەقێ تەیران و مەلایێ باتەیێ و جڤاکناسییا مەلا مەحموودێ بایەزیدى و … هتد.
لەوا ژی دووبارە و سێبارە دێ بێژن؛ ئەو قەبارێ مەزنێ كولتوورێ كوردی ب تەنێ دوژمن نابینن و بەلكو ئەو ژی دبینن، لێ دترسن (بینین) ببتە (دانپێدان) و هینگێ كولتوورێ وان دێ كەڤتە بەر بارۆڤێن گۆمانێ، تشتەك هەژی بۆ وان نامینت ببتە جهێ شانازییێ، بەروڤاژی ئەو دنیایا كولتوورێ مە یێ ڕنگین، كو ئەم ب شێوەیەكێ پێدڤی پوویتەی پێنادن.
ژێدەر و پەراویز:
1- ئبن الوحشی زانایەكێ كلدانی نەژاد و عەرەب بەرنیاس بوو، بەحسێ دوو پرتووكێن كوردی (ب پەهلەڤی) دکت و وەرگێرا بوون بۆ زمانێ عەرەبی، ل دۆر ئاڤدان و چاندنێ بوون و زێدەتر بەحسێ كوردان دكت، وەسا دیار كرییە، كو (كلدانی زانایێن سەردەمێن خوە بوون، د زانست، زانین، حكمەت و كارزانییێ دا، كورد خۆدانێن زانین و زانستان بوون و دخوازتن هەڤركیا كلدانییان بكن).
2- نموونەیەك ل سەر ژ ژناڤبرنا پرتووكێن كوردی: د خۆپانا ساڵا 1975 (4500) گۆندێن كوردان ب مزگەڤت ڤەهاتنە تالانكرن، كاڤل كرن و سۆتن و گۆندێن ماین د ئەنفالێن شەرمزار دا توشی هەمان چارەنڤیسی بوون، د ناڤ مزگەڤتان دا قورئانا پیرۆز و هندەك پرتووكێن ئایینی و جۆراوجۆر یێن كوردان هەبوون، ئەڤجا چ ب زمانێ كوردی هاتبن نڤیسان یان ب زمانەك بیانی وەكی عەرەبی یان فارسی، ئەو پرتووك هاتنە سۆتن، ڤێجا هزر بكە چەند پەرتووكێن كوردان هاتنە سۆتن و ژ بلی دزینێ.
3- ل گۆرەی داستانێ زالێ دایكا ڕؤستەمی بوو.
