گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
نامه‌گوڕین یان نامه گوهۆڕین یان ژى(په‌ییك) د ناڤ ئه‌ده‌بیاتان دا؛ بیاڤه‌كێ به‌رفره‌هـ ڤه‌دگرن، گه‌له‌ك جۆر و تا ژێ دچن، هه‌ر جۆره‌ك ده‌ربڕینێ ژ جهـ و كاودانه‌كى دكه‌ت، مه ب فه‌ر زانى، ڤێ جارێ باده‌كا (مه‌تین)، ل دۆر نامه‌گوهۆڕینێ بیت، د بادەکی دا، سێ مژارێن ب هەڤگریدایی هەنە، بەراهییەک ژ لایێ گۆڤارا (مەتین) هاتییە بەرهەڤکرن و دو مژار ژی ژ ئالیێ نڤیسەرێن هێژا(د. ئەحمەد قەرەنی و ئیسماعیل بادی) هاتینە نڤیسین، كو ل دۆر دو قووناغێن ژێكجودانه ژ دیرۆکا گەلی مە، سه‌رده‌مێ میرگه‌ها به‌هدینان و شۆڕه‌شا گولانێ، کو دو قووناغێن گرنگ یێن دیرۆكا ده‌ڤه‌رێ نه.
نامەگوهۆڕین، پێناسە، تێگەهـ و جۆر
مەتین
به‌راهى
تورەیێ نامەنڤیسینێ، چقەكێ بلند و جوانێ تورەیێ هەر مللەتەكێ زیندییە. خودیكا هۆش و هزروبیرانه، ئاوازێ خەون و هیڤی و حەزانە، دەنگێ زیرەكی و رەنگێ دەروونی یە. ئامرازێ دەربڕین و پێدڤی و داخوازیێن مروڤی نە! هەروەسا بلەزترین هونەری تورەیی یە بۆ دروستكرنا هەڤبەندییێ و ب ساناهیكرنا بوارێ د ئێك تێگەهشتنێ ل ناڤبەرا خەلكەكێ بەرفرەهـ.
د ديرۆكا گه‌لێ كورد دا، گه‌له‌ك كه‌سايه‌تى و زانا و رێبه‌ر په‌يدابووينه و هه‌ر ئێكى د بياڤه‌كى دا كار و خزمه‌ت كرينه، زێده‌بارى دويراتييا هنده‌كان ژ ده‌ڤه‌رێن وان، به‌لێ شيياينه پرا ئاڤا بكه‌ن و ده‌نگ و حه‌زێن خۆ بگه‌هينن و كار ب بۆچوونێن وان بهێته كرن، گه‌له‌ك كه‌سايه‌تى نێزيكى ماقويل و خانه‌دانێن ده‌ڤه‌رێ بۆينه و شییاینه ببنه كه‌سێن باوه‌ر پێكرى، وان خانه‌دانان؛ شيره‌ت و گۆتنێن وان وه‌رگرتينه و كار پێكرينه.
نامە(پەییك، كاغەز):
نامە باشترین هۆیە بۆ دەربڕینا كەسایه‌تی و ئێكانییا مروڤی و حەز و نەپەنیێن دەروونی، چونكى نامە، هەكو دنڤیسن د وی دەمی دا مروڤ هەست پێ دكەت، كو ژ ئێكی ب تنێ زێدەتر ناخوینیت. ئو خۆشترین تشت ئەوە كو بشێت ئەو نامەیێن ب ئاوایەكێ تورەی نڤیسین و تژی سۆزەكا ڕاستن بخوینیت.
پێناسه:
- نامه ئەوە یا كەسەك بۆ هەڤالێ خۆ، یان بۆ مروڤەكێ خۆ دنڤیسیت. ل دۆر بابەتەكێ دەستنیشانكری و ب كورتی، ب ئاوایەكێ ب ساناهی و بێی گرێ، بارا پتر یا ڤالایه ژ هەر ئاخڤتنه‌كا قەبە و مەزن.
- بۆ وان بابەتێن بۆ وەرگرتنا باوەرنامەیا ماستەرێ، یان ژی دكتۆرایێ دهێنە نڤیسین، دهێتە گۆتن، ساخلەتێن نەمازەیی هەنە و دهێتە نیاسین ب ئاوایێ خۆ یێ نێڤنیاس، ڤەكولینا زانستی یا پشتەڤانییێ ل سەر دویڤچوونێ و خواندنێ و ڤەرێژا دكەت، دكەڤتە بەر دانوستاندنێ ژ لایێ سەیدایێن خودان شەهرەزایی ژ بۆ سەركەڤتن و بدەستڤەئینانا باوەرنامەیێ.
- ڤەكولینەكا كورتە نڤیسەڤان ل مژارەكا دەستنیشانكری دنڤیسیت، كەرەستەكێ پتر بۆ بەرچاڤكرن و ئاشكراكرنا هزرەكێ، یان ژی بەرسڤدانە ل دۆر هزرەكێ، كتێبێن نامەیا د مشەنە، ژ وان ژی نامە ل دۆر مژارێن دینی، فەلەكی، رێزمان، صۆفیاتی، دیرۆك و ئەزمانی.
- جۆرەكێ نڤیسینێ یه، كو سیمایەكێ تورەیی یێ بەرچاڤ وەرگرتبیت(1).
تێگه‌هـ:
نامەیان رۆله‌كێ گرنگ یێ هەی ژ بۆ زانین و تێگەهشتنا دیرۆكێ، ب نەمازەیی ئەو پشكه، كو پێكهاتییە ژ ژیاننامەیا زەلامێن مەزن و ب ناڤودەنگ، نامەیێن تایبەتی ناهێنە نڤیسین ژبلی بۆ وێ چەندێ نەبیت، كو هەر كەسەك بخوینیت. لەوا دبینین ژ لایێ دەروونی ڤە؛ گەلەك تشتا تێدا بەحس دكەت، كو خودانێ وێ نەوێریت وان بەحسا بكەت ئەگەر هات و ئەو نامە یا گشتی بیت، یان ژی د دەمی دانوستاندنا یێ بەرامبەر دا بیت(2). هونەرێ نامە نڤیسین و هنارتنێ، ژ گرنگترین هونەرێن نڤیسینا پەخشانێ یە. د ناڤبەرا تورەیێ هەمی مللەتان دا، یا پشكدارە ل گەل جوداهیێن ئاوا و پەیرەو و شێوازی تێدا دهێنە بكارئینان ل نك هەر مللەتەكی د ناڤ تورەیێ وان دا. بێ شك نامە كەڤنترین جۆرێ تورەیی یە و كۆمەكا ساخلەتێن گەش ل مێژوویا تورەیی، كو ل دەستپێكا دیرۆكا تورەیێ عەرەبی ل دەمێ ڤەكرن و بەلاڤكرنا ئیسلامەتیێ دەركەڤتییە(3).
نامە فرێكرن: چقەكە ژ چقێن زانستێ پەخشانێ و پشكەكە ژ وێ، ئەوە كو فرێكرنا نامەیا د ناڤبەرا خەلكی دا، نڤیسینا نامەیێن ئاشكرا، یێن بۆینە هونەرەك ب سەرێ خۆ و پشتبەستنێ ل سەر ئاوایێ نڤیسینێ یا جوان و بنیاتنەر دكەت، نەمازە د نامەیێن د ناڤبەرا میر و پاشا و سۆڵتانان دا. ل دۆر ڤی هونەری كۆمەكا په‌رتووكان هاتینە دانان ل دۆر نڤیسەڤانێ وێ و نامەیێ و كەسێ بۆ دهێتە هنارتن. تێدا چەندین زاراڤێن تایبه‌ت و گونجایی بۆ هەر نڤیسینەكێ دەستنیشانكرینە، دەست ژێ ناهێتە بەردان و پشتگوهڤە هاڤێتن(4).
جۆرێن نامەیان:
ل دویڤ ناڤه‌رۆكا نامه‌یان، ل سه‌ر سێ جۆران هاتینه پارڤه كرن، ئه‌وژى:
- نامەیێن دیوانی (الرسائل دیوانیة).
- نامەیێن جڤاكی (مرۆڤاینی) (الأهلیة أو الأخوانیة).
- نامه‌یێن زانستى یان ئه‌ده‌بى (العلمیة أو الأدبیة).
جۆرێ ئێكێ: نامه‌یێن دیوانى:
ئه‌و نڤیسینن یان په‌ییكن د ناڤبه‌را دام و ده‌زگه‌هـێن حكومدارییێ یان د ناڤبه‌را وه‌ڵاتان دا دا دهاتنه نڤیسین، وه‌كى نامه‌یێن پێغه‌مبه‌ر محه‌مه‌د(س) بۆ مه‌لك و مه‌زنێن وى سه‌رده‌مى دنڤیسین. هه‌روه‌سا ژ نڤیسینگه‌هێن حاكم و میر و پاشایان ده‌ردكه‌فتن(5)، ناڤه‌رۆكا وان گرێدایى كاروبارێن ده‌وله‌تێ یێن سیاسى بوون و سه‌روبه‌رێ ڤه‌گوهاستنا حوكمى و داخوازییان و تشتێن دیتر.
جۆرێ دویێ: نامەیێن جڤاكی (مرۆڤاینی) (الأهلیة) براتیێ (الأخوانیة):
نامه‌یێن مرۆڤاینییێ خه‌ریبییێ و حه‌زژیكرنێ د ناڤبه‌را كه‌س و كاران و هه‌ڤالان دا، تێدا به‌حسێ خه‌ریبى و ڤیان و لێك نێزیكبوونێ دكه‌ن، گه‌له‌ك جاران دبیت تشتێن كه‌سایه‌تى به‌حس لێ بكه‌ن یان هنده‌ك نهێنى تێدا بهێنه ڤه‌شارتن. دیسان بێبار نه‌بۆینه ژ په‌سن و پیرۆزى و سۆپاسى و گازنده و سه‌ره‌خۆشییان(6)، هه‌روه‌سا لێبۆرین و داخوازى و دلپێڤه‌مان و خاندى (ده‌عوه‌تكه‌ر) و خه‌مژێخوارن (راسپارتن)، ڤه‌كوله‌ران گه‌له‌ك جۆرێن وان هژمارتینه.
نامه‌یێن براینییێ ئه‌وێن نڤیسه‌ر ل هه‌لكه‌فتێن هه‌مه‌جۆر دنڤیسن، وه‌كى (مه‌قاماتێن به‌دیع زه‌مانێ هه‌مه‌دانى) د زمانێ عه‌ره‌بی دا ئه‌وێ ساڵا 398مش وه‌غه‌ر كرى(7)، كو ئێك بوویه ژ كه‌سێن ده‌ست پێكێ ئه‌ڤ جۆره نڤیسین.
جۆری سێیێ: نامه‌یێن زانستى یان ئه‌ده‌بى (العلمیة أو الأدبیة):
نامه‌یێن زانستى، ئه‌و نامه یا گۆتارن ئه‌وێن زانا و كه‌سێن شه‌ره‌زا د بیاڤێن زانستى (زانستێ بایۆلۆجى، نۆشدارى، ستێرناسى و بیركاریێ) دا دنڤیسن، نامه‌یێن ئه‌ه‌دبى ژى وه‌كو هۆزان، ڕۆمان، چیڕؤك، په‌خشان و گۆتار و … هتد.) زێده‌بارى فه‌لسه‌فه و روحییاتان (زانستێن فه‌لسه‌فێ و ئایینى)، نڤیسه‌رێ وێ رێكا ڤه‌كۆلین و ڤه‌وژارتن و بكارئینانا ژێده‌ران دگرته به‌ر. شرۆڤه دكه‌ت و ل گه‌ل یێن به‌رامبه‌ر دئاخڤیت(8).
نامه‌یێن ئه‌ده‌بى ژى؛ ده‌قه‌كێ په‌خشانكى یێ ب ساناهییه، تایبه‌ت بۆ كه‌سه‌كى دهێته نڤیسین، دبیت شێواز و ئاخفتن یا گشتى بیت، لێكئینانه‌كا وژدانییه، گازنده‌كا سڤك تێدا به‌رچاڤ دبیت، یا د ده‌روونى دا دهێته نڤیسین و هه‌مى هه‌ست و نه‌ست تێدا به‌رچاڤ دبن، گرنگترین جۆرێ ڤان نامه‌یان یێن (جاحظ)ى نه(9)، كو ئه‌و نامه‌یێن ئه‌ده‌بی یێن درێژن گه‌هشتینه مه(10).
ژێده‌ر و په‌ڕاوێز:
- الدكتور محمد التونجي، المعجم المفصل في الأدب، الجزء الأول، الطبعة الثانیة، بیروت – 1999، ص478.
- علا‌ءالدین سجادی، دەقەكانی ئەدەبی كوردی، چاپكراوەكانی كۆڕی زانیاری كورد، بەغدا- 1978، بپ185.
- د. سارە البربوشي، الترسل الأدبي بین النشأة والتطور، مجلة محور الدراسات العربیة، العدد (18)، لسنة 2016. ص14.
- الدكتور محمد التونجي، المعجم المفصل في الأدب، ژێده‌رێ به‌رێ، ص243.
- يحيى الصوفي: أدب الرسائل… أدب الفطرة أم أدب الفطنة؟ (مقال من الموقع الالكتروني، القصة السورية).
.com www.SyrianStory
- رشا فخري النحال، فن الرسائل في العصر المملوكي – دراسة تحلیلیة (رسالة ماجستیر)، الجامعة الإسلامیة، غزە، 2013- 2014، ص79.
- بدیع الزمان الهمذاني: أبو الفضل احمد بن الحسین الهمذاني، ناسیاره ب (بدیع الزمان)، ساڵا 358مش/968ز. بوویه، د ژییێ چل ساڵیيێ دا وه‌غه‌ر كرییه. ناڤداره ب نڤیسینا (مقاماتان)، بۆ پتر پێزانینان، به‌رێخو بده: بدیع الزمان الهمذاني: مقامات، نسقها وشرحها: فاروق سعد، بیروت- 1982، ص21. یان: الموسوعة، ج9، ص1622.
- يحيى الصوفي: أدب الرسائل… ژێده‌رێ به‌رێ.
- الجاحظ: جاحظ: عمرو كوڕێ به‌حر ناسیار ب جاحز، ساڵا 775ز. ل به‌سرا ژ دایك بوویه، خۆ ته‌رخان كربوو، بۆ نڤیسین و دانانێ، ناڤوده‌نگییه‌كا مه‌زن وه‌رگرت، گه‌له‌ك په‌رتووك د بیاڤێ فه‌لسه‌فێ و دینى و سیاسه‌تێ و دیرۆكێ دا نڤیسین، ژ دانانێن وى: الرسائل، البیان والتبین، البخلاء والحیوان، داخوازییه‌كا مه‌زن ل سه‌ر به‌رهه‌مێن وى هه‌بوو، ساڵا 868ز. وه‌غه‌ر كرییه. به‌رێخۆ بده: حنا الفاخوری، تاریخ الأدب العربی، ط 6، بیروت-؟، ص562.
- أبي عثمان عمرو بن بحر الجاحظ: رسائل الجاحظ، تحقيق وشرح: عبدالسلام محمد هارون، الجزء الاول، (القاهرة- 1964).
نامه‌یێن .. د ناڤبه‌را شێخ خالدێ نه‌قشه‌به‌ندى و مه‌لا يه‌حيايێ مزوورى دا
ئيسماعيل بادى
د ناڤ دیرۆك و ئه‌‌ده‌بیاتا كوردی دا، گه‌له‌ك نامه هاتینه نڤسین و ڤڕێكرن، مخابن هه‌تا نوكه وه‌كو پێدڤى گرنگى ب ڤى ژانڕێ ئه‌ده‌بى نه‌هاتییه‌دان. هه‌ر چه‌نده كێمه‌ك ژ ڤێ گه‌نجینه‌یێ هاتییه به‌لاڤكرن، به‌لێ هێشتا كێماسى هه‌نه. د كه‌ڤن دا؛ ل ناڤبه‌را زانا و سه‌یدایێن ئایینى ، نه‌مازه ئه‌وێن خودان مه‌دره‌سه و رێباز، نامه هاتینه لێكگوهۆڕین، هنده‌ك ژ ئه‌وان كه‌سايه‌تييان، وه‌كو: شێخ خالدێ شه‌هره‌زووريێ نه‌قشه‌به‌ندى(1) و مه‌لا يه‌حيايێ مزوورى(2)، ل سه‌ر ده‌مێ زوبێر پاشايێ دویێ(3)؛ كو هینگێ ميرێ ئاميديیێ بوو. ئه‌ڤان زانایان نامه بۆ ئێكودو ڤڕێ كرینه و تێدا چه‌ند مژار ئازراندینه، كو دێ چه‌نده‌كێ ل سه‌ر راوه‌ستین.
ئه‌ڤ زانایه، هه‌ر ئێك ل جهه‌كى، ئه‌رێ ئه‌و چ كارتێكرن و په‌يوه‌ندى بوون ئه‌ڤ هه‌ر سێ كه‌سه، دو زانا و میره‌ك گه‌هاندينه ئێك، چ مژارا گرنگ بوو، كو شێخ خالدێ نه‌قشه‌به‌ندى، دڤييا ب رێكا مه‌لا يه‌حيايێ مزوورى، ميرێ ئاميديێ زوبێر پاشا گرنگیيێ پێ بده‌ت. مه‌ولانا ل به‌غدايێ، مه‌لا يه‌حيا و مير ل ئاميديیێ..!!
هه‌ڤبه‌ندييا د ناڤبه‌را وان دا
مه‌لا یه‌حیایێ مزوورى، ئێك بوویه ژ زانایێن ناڤدار ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان، هه‌ڤبه‌ندیێن وى ل گه‌ل میر و پاشایێن ده‌ڤه‌رێ، ل گه‌ل زانا و كه‌سێن شه‌هره‌زا د بیاڤێ دینى دا دبه‌رفره‌هـ بوون، خالدێ نه‌قشه‌به‌ندى پشتى ژ وه‌ڵاتێ هندێ زڤڕییه‌ڤه و رێكا نه‌قشه‌به‌ندى وه‌رگرتى، ل سلێمانیێ تووشى به‌رهنگاریێ بوو، نه‌مازه ژ لایێ شێخ مارفێ نودێی ڤه، كو ب دیتنا وى ئه‌و د سه‌ر رێكێ دا چوویه، له‌وا شێخ خالد نه‌چار بوو سلێمانیێ بجهـ بهێلیت و به‌ر ب باژێرێ به‌غدا چوو. وى ئاگه‌هـ ژ مه‌لا یه‌حیایى و رۆلێ وى ل ده‌ڤه‌رێ هه‌بوویه، له‌وا هه‌وارێن خۆ گه‌هاندینێ كو ئاریشه‌یا د ناڤبه‌را وى و نودێى دا چاره بكه‌ت. هه‌ر چه‌نده ده‌ما شێخ خالد ژ هندێ زڤڕییه‌ڤه، مه‌لا یه‌حیا ژ باژێڕێ به‌غدا چوو باژێڕێ سلێمانیێ داكو تاقیكرنه‌كێ پێ بكه‌ت، به‌ری مه‌لا پرسیارا بكه‌ت، شێخى به‌رسڤا وى دا. پشتى چه‌ند نامه‌یه‌كان(4)، كو حه‌فت نامه نه مه‌لا یه‌حیاى بۆ شێخ مارفێ نودێی نڤیسینه و ڤڕێ كرینه، د نامه‌كێ دا هاتییه: (یا أخی اشفق علینا وعلى نفسك فلا توقعها فی ورطة انكار مرشدنا الشیخ خالد قدس سره العزیز))(5). ڤێ هه‌ڤبه‌ندییێ و چاره‌كرنا ئاریشه‌یێ، كارتێكرنا خۆ ل نك شێخ خالدى هه‌بوو، له‌وا بۆ هنده‌ك كارێن دیترژى هه‌وارا خۆ گه‌هاندییه مه‌لا یه‌حیایێ مزوورى.
ئێك: بۆچى شێخ خالدى گرنگی دايه مه‌لا يه‌حيايى
خالدێ نه‌قشه‌به‌ندی دزانى، كو مه‌لا یه‌حیایى جهه‌كێ تایبه‌ت ل نك میر و پاشایێن ئامێدییێ هه‌یه، وى داخوازه‌كا دیتر ژێ كر، پشتى كو زانى هنده‌ك مزگه‌فت و مه‌دره‌سه ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان یێن بێ سه‌روبه‌ر بۆین و پێدڤى نویژه‌نكرنێ نه، دیسان ژ به‌ر وێ چه‌ندێ؛ هنده‌ك مزگه‌فتان نڤێژ لێ ناهێنه كرن. ب رێیا نامه‌یان داخواز ژ مزوورى كر، كو وى ده‌می زوبێر پاشایێ دویێ ل سه‌ر كورسیكا حوكمى بوو، ڤێ داخوازى بگه‌هیتنێ كو زانایان په‌یدا بكه‌ن و بۆ مه‌دره‌سه‌یان و ئه‌وێن خراببوویى، سه‌روژنوى نویژەن بكه‌نه‌ڤه(6). د ڤى باره‌ى دا نه‌قشه‌به‌ندى (5) پێنج نامه بۆ مزوورى ڤڕێكرینه و تێدا گه‌له‌ك ناڤ ئیناینه، كو وه‌سا دیاره نه‌قشه‌به‌ندى ژ نێزیك ئه‌و كه‌س نیاسینه. ئه‌و نیاز و مه‌به‌ستێن وى هه‌ین، تێدا به‌رچاڤكرینه، كو مزویرى ب رێیا خۆ وان ل گه‌ل میرى چاره بكه‌ت(7).
گرنگييا نامه‌یێن شێخ خالدى
هه‌ر نامه‌یه‌ك د كاودان و جهه‌كێ دا هاتییه نڤیسین، وى كاودان و جهی ژى ژ لایێ دیرۆكێ ڤه، گرنگى و كارتێكرنا خۆ هه‌یه، ده‌ڤه‌را به‌هدینان جهه‌كێ ئاڤه‌دان و ڕاهاڤێژ بوویه ل سه‌ر ده‌مێ میرگه‌ها به‌هدینان، خه‌لكى ژ هه‌مى ده‌ڤه‌ر و پارچه‌یێن دیتر قه‌ستا وێ كرییه سه‌خمه‌راتى ل مه‌دره‌سه‌یا قوبه‌هان، كو مه‌زنترین مه‌دره‌سه بوویه ل ده‌ڤه‌رێ یان ل مه‌دره‌سه‌یێن دیتر بخوینن، ژبلى كارێ كڕین و فرۆتنا متاى و هه‌ڤبه‌ندییا ئامێدییێ ب جهێن دیتر ڤه.
شێخ خالدێ نه‌قشه‌به‌ندى ئاگه‌هدارى وێ پێشڤه‌چوونێ بوویه ئه‌وا ل میرگه‌هێ په‌یدا بوویی، پترییا زانا و سه‌یدایێن وان مه‌دره‌سه‌یان دنیاسین، هنده‌ك ژێ مرید و مه‌نسووبێن وى بۆینه وه‌كى مه‌لا یه‌حیایێ مزویرى(8)، هه‌كه سه‌حكه‌ینه وان نامه‌یێن بۆ مه‌لاى ڤڕێ كرین، دێ ناڤێ گه‌له‌ك مه‌لا و زانایان تێدا بینین، ژ وان ژى كوڕێن مه‌لا یه‌حیاى، كو ناڤوده‌نگێ خۆ هه‌بوو.
دیسا تێدا ره‌وشا ئایینى و خواندنگه‌هان تێدا به‌رچاڤ دبیت، چه‌ند گرنگى پێ هاتییه دان، له‌وا هه‌ر زوى گه‌له‌ك ژ وان مه‌دره‌سه‌یان هاتنه نویژه‌نكرن و سه‌یدا بۆ په‌یدا كرن چ ژ ده‌ڤه‌رێ بخۆ یان ژ جهێت دیتر ئینا بن. زێده‌بارى ڤه‌كرنا هنده‌ك مه‌دره‌سه‌یێن نوى.
دو: كارێ مه‌لا يه‌حيايى بجهئينايى
ده‌ما ئه‌و نامه گه‌هشتینه ده‌ستێ مه‌لا یه‌حیاى، وى ب ئه‌مانه‌ت ئه‌و داخوازى و گازنده گه‌هاندینه میر زوبێر پاشایێ میرێ میرگه‌ها ئامێدیێ، وى ب سینگه‌كێ به‌رفره‌هـ وه‌رگرتن و پویته دایه وان داخوازییان. هه‌روه‌سا ژبیر نه‌كه‌ین كو میر و پاشایێن ئامێدیێ بخۆ ئه‌و گرنگى دایه بارێ ره‌وشه‌نبیریێ و هه‌كه میرى بخۆ ده‌ستێ نڤیسینێ نه‌بیت ژى، وى ئێكێ زانا و شه‌هره‌زا وه‌كو شاعر ل نێزیكى خۆ دانایه بۆ راوێژپێكرن و ئه‌نجامدانا كارێن باش.
زوبێر پاشا و گوهدارييا وى بۆ مه‌لا يه‌حيايى
زوبێر پاشا، ژ وان میر و پاشایان بوویه، كو خه‌مه‌كا مه‌زن ژ خواندن و مزگه‌فت و مه‌دره‌سه‌یان دخوار و ل سه‌ر ده‌مێ وى گه‌له‌ك مه‌دره‌سه هاتنه نویژە‌نكرن و ڤه‌كرن و پێدڤیێن خواندنێ بۆ به‌رده‌ست دكرن ژ جهى و كتێبین ده‌رسێ. هه‌مى میر و پاشایێن ئامێدییێ، چه‌ندین زه‌ڤى و عه‌رد ل گوندان دكرنه (وه‌قف) داكو مه‌زاختییێ وان ل مه‌دره‌سه و مزگه‌فتان بهێته مه‌زاختن. زێده‌بارى په‌یداكرنا سه‌یدایێن خوان شییان وه‌كو سه‌یدایێن بنه‌مالا حه‌یده‌رى ژ هه‌ولێرێ، یێن شه‌هره‌زا و خودان شییان ژ گوندى زیاره‌تێ ژ ده‌ڤه‌را خۆشناوه‌تى، كو كۆمه‌كا سه‌یدایان ل مه‌دره‌سه‌یا قوبه‌هان كۆمكرن، هه‌روه‌سا هژماره‌كا زۆر یا مزگه‌فت و مه‌دره‌سه‌یان هاتنه ئاڤاكرن یان ئه‌وێن كه‌ڤن نویژه‌نكرنه‌ڤه، پێدڤیێن سه‌یدایان دابینكرن داكو خواندن به‌رده‌وام بیت(9).
هه‌ر ل سه‌ر ده‌مێ میراتییا زوبێر پاشایى، وى ده‌مى مه‌لا یه‌حیایێ مزوورى ل باژێرێ مووسل ده‌رس ددان، ژبه‌ركو ل ساڵا (1224مش/ 1809ز.) هنده‌ك گرژى د ناڤبه‌را میرێ ئأمێدیێ و میر نه‌عمانێ سابت؛ میرێ مووسلێ دا چێ ببوون، كو شه‌ڕێ وان دیمه‌نه‌كێ ڕه‌گه‌زپه‌ڕستییێ بخۆڤه دیت، له‌وا مه‌لا یه‌حیایى مووسل بجهـ هێلا، ئه‌و ژى ل دویڤ داخوازا میرى قه‌ستا ئامێدییێ كره‌ڤه، میرى هه‌مى پێدڤییێن خواندنێ بۆ به‌رده‌ست كرنه‌ڤه، هه‌ر د وى ده‌مێ دا بوو، میرى؛ ژ مه‌لا یه‌حیای داخواز كر، كو هنده‌ك هه‌ڵبه‌ستێن مه‌لایێ جزیرى ب زمانێ فارسى بۆ شرۆڤه بكه‌ت و چه‌ند سه‌یدایێن دیتر ڤه ب وى كارى ڕابوون(10).
به‌ندا سێیێ: ده‌قێ نامه‌يێن شێخ خالد نه‌قشه‌به‌ندى
شێخ خالدێ نه‌قشبه‌ندى چه‌ندین نامه ل دۆر خواندنێ و رێبازا نه‌قشه‌به‌ندیێ بۆ مه‌لا یه‌حیایێ مزوورى فڕێ كرینه، ل ڤێره تنێ دو نامه ئه‌وێن گرێدایى ب مژارا مه یا پویته‌پێدانا وى ب خواندنێ و مه‌دره‌سه‌یێن دینى ڤه مه ژێوه‌رگرتن. ئه‌ڤه‌ژى ده‌قێ وان هه‌ر دو نامه‌یان:
(1)
كتبها الى الملا يحيى المزوري
محبوب القلوب فقراى بينوا، مخلص كامل العيار سيدي ملا يحيى ملحوظ عنايت و محفوظ از اهل غوايت باشند. اگرچه در اول كار بعضى از اهالى اين ديار در امور جناب منظور فقرا (زبير پاشا) تكاهل نمينمودند، اما بحمد الله چه بامداد ظاهرى و چه بامداد باطنى مآل مآدب فوق خواهش هواخواهان آمد، وتفصيلرا در مكاتب جناب پاشا خواهند يافت.
يقين بدانند اگرچه گفته‌اند (الاسباب لاتنكر) اما كار جناب خادم خاندان عليه زبير پاشا چونكه صلاحش صلاح اين بزرگان، و خدا ناخواسته فسادش هم راجع باين خاندان است، صرف بامداد آلهي ونظر مرحمت حضرت رسالت پناهى نظام پذيراست، بايد نظر همت خودرا ثست نكنند، كه حضرت خواجهء گردن فراز سربلند غوث الخلايق خواجه بهاءالدين نقشبند قدسنا الله تعالى باسراره ولا حرمنا من فيوضه وانواره فرموده‌اند:
رو در صف بندگان ما باش و مترس
خاك در آستان ما باش و مترس
عالم همه قصد گر بجان تو كنند
دل دار قوى ازان ما باش و مترس(11)
وسعى كنند كه خانقاه معمور باشد تا بخيريت نظام امور باتمام ميرسد. والسلام.
(خالد)(12).
(2)
كتبها جوابا الى الملا يحيى المزوري
الحمد لله على نعمائه، والصلاة والسلام على قدوة انبيائه محمد الذي ما أوذي نبي مثل ايذائه، وعلى آله وصحبه وازواجه واحبائه.
وبعد فقد تشرفنا رقيمة كريمة من جناب سيدي وسندي مروج طريقة الفقراء، العلامة النحرير الملا يحيى، جزاه الله عنا خير الجزاء، فوجدناها مشحونة بكمال الاخلاص والاشتياق، ومملوءة بمحامد الخصال ومكارم الاخلاق، ووصل معها جواب الشيخ معروف، الذي عومل بحسن الختام من الكريم الرؤوف، فوجدناها مسكنا له بالادلة والوجدان، ومفحما على مسلك العلماء واهل العرفان، فبعثناه اليه مع والينا، لعله ينتفع به وما اراه.
واوصيكم وصية تامة ببذل المجهود على قدر المقدور في ترويج هذه الطريقة العلية المندرسة من قديم الزمان، وترغيب المسلمين فيها بالدلائل والبرهان، فقد بلغ الى درجة اليقين.
ان المقبولية عند سادات الطريقة تكون على مقدار الجهد في احياء رسوم الدين وتقوية المريدين، وسمعنا ان اكثر قرى العمادية المحمية كانت بها مساجد معمورة بالجماعة والاذكار(13)، والآن اما تعطلت واما خربت، فما يتردد اليها من المصلين ديار. فان أمرتم ولو على لسان هذا المسكين ان يجتهد مخلصنا (عند) زبير پاشا كان الله له في تجديد رسومها كان لكم اجر عظيم.
فقد ورد في حديث رواه ابو هريرة رضي الله تعالى عنه «من تمسك بسنتي عند فساد امتي، فله اجر مائة شهيد»(14).
وأدعو لأولادكم خصوصا وحبيبي الملا محمد أمين خصوصا كتبه الله في زمرة السعداء وحشره تحت لواء الانبياء والأولياء يوم اللقاء، وعليكم بالمثابرة على شغل الطريقة العلية فإنها انجح دواء لمداواة الامراض القلبية ولا ينبؤك مثل خبير. والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته(15).
ڤه‌ڕێژا مژارێ:
ژ ناڤه‌رۆكا ئه‌ڤان نامه‌یان خۆیا دبیت، كو پشتى گه‌هشتینه ده‌ستێ مه‌لا یه‌حیای و وى ژى ئه‌و داخوازى گه‌هاندینه زوبێر پاشایێ میرێ میرگه‌ها ئامیدیێ، له‌وا میرى ژى خه‌م ژێ خوارییه و چه‌ند مه‌دره‌سه نویژەن كرن و بۆ گه‌له‌كان ژێده‌ر و په‌رتووك بۆ دابینكرن چ ردابنه نڤیسین یان وه‌كو وه‌قف بۆ كڕی بن، دیسان پشتى هینگێ مه‌دره‌سه‌یه‌كا تایبه‌ت ب ناڤێ مه‌دره‌سه‌یا جه‌دیده (پاشى ناڤێ وێ كره مه‌دره‌سه‌یا مه‌لا یه‌حیایێ مزوورى) ڤه‌كر و وى تایبه‌ت ده‌رس لێ ددانه فه‌قى و موسته‌عیدان و چه‌ندین مه‌لایان لبه‌ر ده‌ستێ وى، ده‌ستویرییا دینى وه‌رگرت.
ژێده‌ر و په‌ڕاوێز:
- خالد النقشبندي: ناڤێ وى خالد كوڕێ ئه‌حمه‌دێ كوڕێ حسێنى یه، ب ناڤێ (ضیاءالدین)، نه‌قشه‌به‌ندى، كوردى، شه‌هره‌زوورى ژى هاتییه نیاسین، ل نك مریدێن خۆ ب (شێخ خالد) دهێته نیاسین، ژ عه‌شیره‌تا جاف یا كوردییه، ل ناحیا قه‌ره‌داغ سه‌ر ب قه‌زا شاره‌زوور ڤه ل پارێزگه‌ها سلێمانیێ ساڵا 1779ز. ژ دایك بوویه. ب رێیا شامێ چوویه حه‌جێ، پاشى ژ سلێمانیێ چوویه وه‌ڵاتێ هندێ بۆ سه‌ره‌دانا شاهـ عه‌بدوللایێ ده‌هلى یێ نه‌قشه‌به‌ندى، ل سه‌ر ده‌ستێ وى ئه‌و رێبازا دینى وه‌رگرت، پاشى زڤڕیڤه و ژ به‌ر چه‌ند ئه‌گه‌‌ران، دووماهیێ چوو شامێ ل وێرێ ب ئێشا تاعوونێ رۆژا 7/6/1827ز. وه‌غه‌را داویێ كر و ل چیایێ قاسیۆنێ هاته ڤه‌شارتن. به‌رێخۆ بده: حمدي عبدالمجيد السلفي، تحسين ابراهيم الدوسكي: عقد الجمان في تراجم العلماء والأدباء الكرد، الجزء الثالث، الطبعة الاولى، (الشارقة- 2008)، ص911).
- مەلا یەحیـایـێ مزووری (1745- 1839زا): ئێك ژ مه‌زنه زانايێن ده‌ڤه‌را به‌هدينان بوويه ل نيڤا دویێ ژ چه‌رخێ هه‌ژدێ و نيڤا ئێكێ ژ چه‌رخێ نوزدێ ژیایه. مەلا یەحیا كوڕێ مەلا خالدێ كوڕێ حوسەینێ مزوورییە، ژ ناڤدارترین مەلا و شێخێن دەڤەرێ و جیهانا ئیسلامی بوویه، ساڵا بوونا وی ب دروستی نەهاتییە زانین، لێ بۆچوون وەسا ددەنە ئاشكراكرن كو ئەو د ناڤبەرا ساڵا 1740- 1745ێدا ل گوندێ (بالەتە) ژ دایك بوویە. ژ زارۆكینیيێ بەر ب مزگەفت و مەدرەسەيێن دینی ڤە چوویە، كو بابێ وی كارتێكرنەكا مەزن ل سەر هەبوویە، زێدە ل دویڤ زانین و زانستێن دینی گەڕیایە و ل چەندین دەڤەران خواندییە هەر ژ ئامێدیيێ و حەتا چوویە ميسل و بەغدا و شامێ. ل ئامێدیيێ ل نك موفتیيێ وێ، مەلا مەحموودى خواندييه و ده‌ستويرنامه وه‌رگرتييه. هەروەسا زانینا خۆ ژ زانایێ ب ناڤودەنگ عاصم حەیدەری ل بەغدا وەرگرتییە، كو فێری گەلەك زانستێن شەرعی بووبوو، مەلا یەحیا ب (شافعیێ سەردەمێ خۆ) بناڤكر بوو. مەلا یەحیایی ل گەلەك مەدرەسەیێن دینی دەرسێن زانستێن دینی گۆتبوون، ل دەستپێكا ساڵا 1808زا ل مەدرەسەیا (سەیدخان) ل ئامێدییێ ببوو سەیدا، پاشی ناڤێ وێ كرە (مەدرەسەیا جەدیدە)، پاشی ژبەر كو مەلا یەحیایێ مزووری ناڤدارترین زانا و سەیدایێ وێ بوویە، لەوما ناڤێ وێ گوهارت و كرە (مەدرەسەیا مەلا یەحیایێ مزووری). هەر ل ئەوان جهان ژی دەرس گۆتینە، گەلەك ئیجازە وەرگرتینە، كارێ سەرەكییێ وی دەرس گۆتن بوو، دهاتە نیاسین ب شێخێ شێخا (شیخ الشیوخ) و (شێخێ موفەسسرا) و گەلەك ناسناڤێن دیتر، ل مەدرەسەیا قوبەهان و سەرێ ئامێدیيێ كو هاڤینا ل وێرێ دخواند و دەرس دگۆتنە فەقی و موستەعیدان، هەروەسا د گەلەك مەدرەسە و جهێن ديتر دا دەرس داینە. ژ وێ خزمەتا مەزن یا مەلا یەحیايى د بیاڤێن دینی و رەوشەنبیری و ئەدەبیاتاندا كرین، دویماهییێ ژ ئەگەڕێ ئارێشەیەكا جڤاكی و كوشتنا كوڕێ وی یێ زانا و پێگەهشتی (عەبدولرەحمان) ل ئامێديیێ و كوشتنا مامێ وی ل باعەدرێ، ئو پشتی ژ میرێن ئامێديیێ بێ هیڤی بوويی، كو توڵا وان ڤەكەن، هەوارێن خۆ گەهاندنە (میرێ كورە) و ئەو میر د تانا وان هات و پشتی شەڕەكێ دژوار، مەلا یەحیا نەچار بوو ژ وێرێ بار بكەت و قەستا بەغدایێ كر، ناڤبری چەندین بەرکارێن زانستی و دینی هەنە، ژبلی كۆمەكا نامەیا بۆ زانایان نڤیسینە، هندەك ڤێ دویماهيیێ هاتینە چاپكرن. ژبەر كو ئەو زانایەكێ مەزن بوو، ببوو جهێ باوەريیێ و هزرەكا مەزن بۆ دهاتەكرن ل دەڤەرێ. نەڤییێ وی یێ شاعر (محەمەد سەعید مهری) وەغەركرنا وی د كەشكۆلان دا نڤیسی یە، دكەفتە رۆژا 22 شەوالا 1254مش (7/1/1839زا) ل بەغدا چوویە بەر دلۆڤانییا خودێ. ل بەغدا ل گوڕستانا شێخ عەبدولقادرێ گەیلانی هاتییە ڤەشارتن. رێكا نه‌قشه‌به‌نديێ ژ شێخ خالدى وه‌رگرت، وى گه‌له‌ك رێز ل مه‌لا يه‌حياى دگرت. بۆ پتر پێزانینان، به‌رێخۆ بده: هێرش كه‌مال رێكانى، گه‌نجينه‌يا به‌هدينان ژ ده‌ستنڤيسێن زانا و مير و هۆزانڤانان ل سه‌دێن (9-15مش/15-20ز)، به‌رگێ ئێكێ، ته‌هران- 2020، بپ81. حمدي عبدالمجید السلفي، تحسین ابراهیم الدوسكي، عقد الجمان في تراجم العلماء والأدباء الكرد والمنسوبین إلی مدن كردستان، ج الثالث، ط 1، الشارقة – 2008، ص1049. بلند محەمەد شوكری موفتی، زانایێ مەزنێ بەهدینان (مەلا یەحیایێ مزووری) و بەڵگەكرنا مرنا وی ب دەستخەتان (گوتار)، كۆڤارا (نیژەن)، هژمار (6) بهارا 2016، بپ31. هێرش كەمال رێكانی، سالڤەگەڕا زانایێ زانینان ل بەهدینان مەلا یەحیایێ مزووری 1745/ 1740-1839زا)، رۆژنامەیا (ئەڤرۆ)، هژمار (2267)، رۆژا چارشەمب 10/1/2018، بپ12. محمد علي القرداغي، الرسائل المغنیة لكل محتاج، رسائل أرسلها الملا یحیی المزوري إلی الشیخ معروف النودهي، م آراس، أربیل – 2009. مەلا عبدالكریم مدرس، یادی مەردان، بپ286 و421. ئيسماعيل بادى، عه‌بدولره‌حمان خاكى، ژيان و به‌هه‌مێ وى، دهۆك- 2020، (نه‌هاتييه چاپكرن).
- زوبێر پاشا يێ دویێ: زوبێر پاشا يێ دویێ كوڕێ ئيسماعيل پاشايى ئێكێ كوڕێ به‌هرام پاشايێ مه‌زن، كوڕێ زوبێر خان پاشا يێ ئێكێ كوڕێ سه‌عيد خان يێ دویێ، هه‌تا كو دگه‌هته سولتان حسێن وه‌لى یه. ده‌مێ برایێ وى (عادل پاشا) میری ئامێدیێ مرى، ل ساڵا 1808- 1816ز. بۆ جارا ئێكێ حوكم وه‌رگرت، ئه‌وژى پشتى زوبێر پاشاى ده‌نگ و باسێ وه‌غه‌ركرنا برایێ خۆ گه‌هانده والیێ به‌غدا سلێمان پاشاى میراتى دایێ و فه‌رمان لێكر، كو دگه‌ل برازایێ خۆ (قوباد پاشا)ى پێك بهێت كو ل ئامێدیێ یێ زیندان كرى بوو. پاشى بۆ جارا دویێ ژ ساڵا 1817- 1824ز. حوكم وه‌رگرته‌ڤه. به‌رێخۆ بده: ياسين العمرێ، الدر المكنون في المآثر الماضية من القرون، كاغه‌زا 432. یاسین العمری،. هێرش كه‌مال رێكانى، عه‌شیره‌تێن به‌هدینان 1514- 1919ز.، دهۆك- 2019، ل636.
- محمد القرداغی، الرسائل المغنیة لكل محتاج، منشورات الملتقى العالمی لمولانا خالد (10)، ط1، مط آراس، أربیل- 2009.
- شعبان مزیرى، مه‌لا یحیایێ مزیرى- ژینناما وى ئو چاخێ ئه‌و تێدا ژیاى، (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (رۆشنبیرى نوێ)، هژمار (151)، ساڵا 2002، ل51.
- عبدالرحمن مزورى، وثیقتان تاریخیتان.. (دراسة)، مجله (سه‌هلدان)، العدد (11) كانون الأول 1993، ص128.
- عبدالكریم مدرس، یادى مه‌ردان، مه‌ولانا خالیدى نه‌قشبه‌ندى، به‌رگى یه‌كه‌م، كوڕى زانیارى كورد، به‌غدا- 1979، ل286، 299، 302، 361-363، 367 -368، 421.
- عبدالكریم مدرس، یادى مه‌ردان، به‌رگى یه‌كه‌م، (ژێده‌رێ به‌رێ)، ل299.
- كۆمه‌كا ڤه‌كۆله‌ران، ده‌وله‌ت و میرگه‌هێن كوردى ل سه‌رده‌مێن ناڤه‌ڕاست و نوو دا، ڤه‌كۆلینا: پ. د. آراس محمد صالح، بزاڤى خوێندن وڕۆشنبیرى له میرایه‌تى بادیناندا، ل182 و185. د. مسعود مصطفى الكتانی، مدرسة قوبا – قبهان،…، ط2، دهوك – 2009، ل13.
- zaphavzasi. 26-29 nisan 2018. ، به‌رگێ ئێكێ، ل783.
- علی دشتى، دیوان كامل شمس تبریزى- انتشارات دانشگاهـ تهران، چاپ دوازدهم 1375، ترجیعات،
رو در صف بندگان ما باش و مترس
خاک در آ‌سمان ما باش و مترس
گر جمله خلق قصد جان تو کنند
دل تنگ مکن از آ‌ن ما باش و مترس/ ل90.
- عبدالكریم مدرس، یادى مه‌ردان، به‌رگى یه‌كه‌م، (ژێده‌رێ به‌رێ)، ل299.
- بۆ پتر پێزانینان ل دۆر مه‌دره‌سه‌یێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان ل وى سه‌رده‌مى، به‌رێخۆبده: وصفي حسن ردیني، التراث الثقافي في منطقة بهدینان (دراسة)، مجلة: (شمس كردستان)، العدد (67)، حزیران – 1984. یان: مراكز ثقافیة مغمورة في كردستان، مؤسسة موكریاني للبحوث والنشر، مطبعة خاني، دهوك- 2008.
- الشیخ إحسان بن محمد بن عایش الهتیبي، مئة من الأحادیث المشتهرة على الألسنة، (كتاب ألكترونی)، ص10، الرقم (43).
- عبدالكریم مدرس، یادى مه‌ردان، به‌رگى یه‌كه‌م، (ژێده‌رێ به‌رێ)، ل363.
بهایێ دیرۆکییێ.. نامەگۆڕینان د ڕۆژێن سەختێن پێشمەرگایەتییێ دا
د. ئەحمەد قەرەنی
ئەڤ بەڵگەنامەیا ل بەردەست دا، کو قەوارا کاغەزا وێ (٢٠- ٢٧)سم و قەوارا ڕووبەرێ نڤیسینێ ژی (١٨ – ٢٣)ێ سەنتیمەترە، بهایێ خوە یێ دیرۆکی هەیە، ب تایبەتی ژ بۆ بزاڤا ئازادیخوازا گەلێ کوردستانێ، ژبەرکو:
- د ناڤبەرا دو پێشمەرگەیان دا بوویە. نامەیەکا (سمکۆ ئامێدی)(1)یە بۆ (سەعدللا)ی ئەوێ ناڤدێر ب (س. دلژان)(2) هنارتییە.
- هەردو پێشمەرگەیێن نموونەیی بوون، ب دۆزا گەلێ کوردستانێ ڤە پابەندبوون. هەڤبەندییێن ئەرێنی یێن جڤاکی و ئاستێ بلندێ ژیری؛ بنگەهێن کەسایەتییا وان بوون.
- هەردو هەلبەستڤان بوون و بەرهەمێن وان یێن چاپکری هەنە.
- بیروباوەڕێن هەڤپشک هەبوون و هەولا گولڤەدانا چاندا جڤاکی ددان و پشتەڤانییا دامەزراندنا ناڤەندەکا ئەدەبی دکر.
- دەمێ نڤیسینا نامەیێ، ئەو د ئەرکێ خوە یێ لەشکری دا بووینە.
- ئارمانجا ئەوی ئەرکی ژی، دووبارە خوەڤەجەماندن و ڕێکخستنەڤە و ڕکابەرییا دربا ئەنفالێن ساڵا (١٩٨٨)ێ بوویە.
- جۆرێ ئەركێ وان پارتیزانی بوویە.
- جهێ ئەركێ وانێ پارتیزانیێ ل ئەردەكێ سۆتی یێ وێرانکری بوویە.
- دەردۆرا سنۆرێن ئەوی ئەردی ژی، دژمن بوون یان ژی د دەستێ نەیاران دا بوویە. بزاڤ و چالاکییێن د ژینگەهەکا هۆسا دا هنێرەکا مەزن بوو و ب ملێ هەر کەسەکی ڤە نەدهات.
- هەر دو پێشمەرگە خوەدیێ نامەیێ و ئەوێ نامە بۆ هاتییە هنارتن د ئەوێ قووناغا سەختا خەباتێ دا شەهید بووینە.
گرنگییا نامەیێ:
پشتی پرۆسەیا ئەنفالێن بەهدینان (٢٥/٨ – ٥/٩/١٩٨٨) و هەتا سەرهەلدانێ ل (٥/٣/١٩٩١)ێ، نامەگۆڕین ئالاڤێ سەرەکیێ گەیاندنێ بوویە د ناڤبەرا مەفرەزەیێن پێشمەرگەیان دا، کو هەڤئاهەنگییا کاری و وەرگرتنا زانیارییان ل دویڤ ناڤەڕۆکا وان دهاتنە ڕێکخستن. ژ بۆ سەلماندنا ئەوێ بۆچوونێ ژی، ئەڤ دەقێ نامەیا ل بەردەست دا هاتە دەستنیشانکرن.
ناڤەڕۆکا نامەیێ:
ناڤەڕۆكا نامەیێ ژ چار بڕگەیان پێكدهێت. هەر بڕگەیەكێ ژی كلیلا خوە هەیە، كو ب شێنەیی د نێڤ سۆز و دلینییەكا پاكژ دا بەر ب ناخێ نڤیسەری شۆڕ دبنەڤە، ئەو ژی ئەڤەنە:
- كلیلا یەكێ ژ ڕێزگرتنێ دەستپێ دكەت، كو هەر سێ پەیڤێن (كاك) و (هێژا) و (بەڕێز) ڤەدگریت و پەسنا دۆستێ خوە پێ دكەت. نڤیسەڤانی ئەو كرینە سێ ڕەهندێن سلاڤكرنێ. ئەوێ سلاڤکرنێ ژی ل دویڤ هەردو ئالیێن خەبات و شۆڕەشێ ئانكو كار و ئارمانجان دهەلسەنگینیت. ئەڤە ژی یەك ژ بنەمایێن كەسایەتییا پێشمەرگەی بوون دەما ب خەلكێ دیكە ڕا دئاخفتن.
- كلیلا دویێ، ئەوێ ڕێزگرتنێ بۆ ئاستێ جوانیێ ڤەدگویزیت و بۆ پلەیا هەڤالینیێ بەرز دكەت. د ناڤ ئەوێ جوانییێ دا، بازنەیێ هەڤالینیێ هەر سێ پێشمەرگەیان (نیچیر، عەمەر، نزار)(3)ی ژی ڤەدگریت و پاشی ئەو بازنە فرەوانتر دبیت و هەموو هەڤالێن پێوەندی ب خەباتا وی ڤە هەیە همبێز دکەت.
- كلیلا سێیێ، ئاستێ هەڤالینیێ بەر ب (گیان)ی بلند دبیت و هەڤالێ گیان ب گیانی پەیسكا هەرە بلندا خەباتا ئەوان ڕۆژان بوویە. ئەو پەیسك گەشبینییەكا دلڤەكەر بوو، كو جەخت ل سەر پێوەندیێن بەردەوام و ئالوگۆڕییا هزران دكر و ئاسۆیێن ڕۆناك د كارێ دەستەجەمعی (كۆم)ێ دا ددیتن.
- كلیلا چارێ، ئاستێ هەڤالینییا گیانی دگەهتە عشق و ئەڤینییەكا پیرۆز. د ئەوێ ئەمەكداریێ دا، جێبجێكرنا داخوازان و دابینكرنا پێدڤییێن هەڤالێن گیان ب گیانی ئومێدەكا مزگینیبەخشا ئەوان پێشمەرگەیان بوویە، كو هەر تشتەكی بهایێ خوە هەبوویە: (پیڤازەك، دەندكە فاسۆلییەك، نانەك، سلاڤەك، گڕنژینەك…). ئەڤە ژی دەربڕینەکا ڕاستەوخۆ یە، کو د ڕێزگرتنا ئەڤان پێكهاتەیێن بچویكێن ژیانێ دا، نرخەكا مەزن بۆ ژیانا هەموو بوونەوەران دهێتە دانین و وەڵات ژ خوینێ شرینتر دبیت.
ل داوییێ دكارین بێژین، كو د شیان دا هەیە ئەڤان چار لایەنێن نامە ل سەر هاتییە داڕشتن، ببنە كۆدێن چار بابەتێن ڤەكری ل دۆر جیوپۆلیتیكییا ئەوێ دەڤەرا وێرانكری و د هەمان دەم دا بنەمایێن سایكۆلۆژییا كەسایەتییا پێشمەرگەی ژی پێ بهێنە شرۆڤەكرن.
دەق و ڕێنڤیس و شێوازێ نامەیێ(4):
هێژا کاک سعدالله بەڕێز
١١-١٢/٢/١٩٨٩
هەڤالێ هێژا…
ژ ڕێڤە جانترین ڕێز و سلاڤێت خو ئاڕاستەی تە و كاك نیچیر و عمر و نزار و گشت هەڤالان دكەم. ئومێدەوارم شاد و كامیران بژین. ئەگەر پرسیارا حالێ مە بكەن باشە و سوپاس.
گیان..
كاغەزا تە گەهشتە من سوپاسیا هەستا وە دكەم و ئومێدەوارم هەر دەمێ دەلیڤە هەبیت كاغەزێت وە بگەهن هەتا كو (نوكتەك) ژی تێدا بیت بەسە!
بڕاستی دان و ستاندن و گەنگەشەێت دهەین د نابەینا مە دا و مە بقەنجی زانی ئەڤ كارێ ب كۆم. بەلكو ئەگەر ئەم پێكڤە زاخێ بدەینێ دێ پتر بەرهەم هەبیت.
برایێ خوشتڤی..
داخازێت وە جهێ خوشحالیا من بوون بەس جهێ داخێ یە كو پیڤاز نەبوون هەتا مە هنارتە چەم پانێ ژی نەبوون و من ئاگەداریا كاك (فتاح)(5)ی كر گوت هەڤالا ئاگەدار كە ئەگەر هەبن لگوندێ ساتی بلا بكڕن. ئەما فاصول .. ئەڤە مە بنیڤی كرن.
دەربارەی وان تشتێت وە داخازكرین ژ من روژ(6) ئەز برێ كەتیم (ئەو پیسە مرۆڤێ من دگەل هنارتی یێ) ئەڤە دو جارا هات و ژبیردكەت و سوزا دایی كو ڤان ڕۆژا ڕەوانەكەت. هەر دەمێ هاتن دێ ڕەوانەكەم ئك سەر.
هەمی هەڤال سلاڤا لهەوە دكەن و چاڤێ وە ماچی دكەن و ئەگەر داخازەك هەبیت بو مە دیاركەن دگەل هەلگرێ كاغەزێ.
سوپاس
ئیدی بو پێشڤە
براتان
سمكو ئامێدی
تێبینی: وەیسی سلاڤێت هەین و دبێژیت ئەز گەلەك یێ ژ هەوە خەریببیم.
ژێده‌ر و په‌ڕاوێز:
- سمکۆ ئامێدی ل ساڵا (١٩٥١)ێ ل ئامێدیێ ژ دایکبوویە. خوەندنا خوە ل ئامێدیێ و مووسل تەمام کرییە. ل ساڵا (١٩٧٥)ێ دبیتە مامۆستا. ل ساڵا (١٩٧٧) دهێتە گرتن و پاشی دچیتە ناڤ ڕێزێن شۆڕەشا گولانێ و د درێژییا خەباتا خوە دا؛ چەندین پلە و پۆست وەرگرتبوون. ڕۆژا (١٠/٤/١٩٨٩)ێ شەهید دبیت.
- س. دلژان، نازناڤێ وی یێ شعری بوو، ناڤێ وی یێ ب درستی (سەعدللا ئاڤدەل سەعدللا) یە. ل ساڵا (١٩٥٤)ێ ل گوندێ (غلبیش)ێ سەر ب نەحییا بامەڕنێ، ل قه‌زا ئامێدیێ – پارێزگەها دهۆکێ ژ دایکبوویە.. ل گوندێ خوە و ل دهۆکێ خوەندییە. ل ساڵا (١٩٧٨)ێ دهێتە زیندانیکرن. ل ساڵا (١٩٨٠)ێ دبیتە پێشمەرگە و هەتا ڕۆژا شەهیدبوونا وی ل بهارا (١٩٨٩)ێ ڕۆلێ خوە یێ بەرچاڤ د شۆڕەشا گولانێ دا هەبوویە.
- ل دویڤ زانیاریێن ل بەردەست دا، مەبەست ژ ئەوان ناڤان، ئەڤ هەر سێ پێشمەرگە بووینە: نێچیرڤان ئەحمەد عەبدوللا، عەمەر خالد ئورەیی، نزار محەمەد سلێمان خرابی).
- دەستکاری د ڕێنڤیسا نامەیێ دا نەهاتییەکرن، شێوازێ وێ وەک خوە هاتییە تۆمارکرن، چونکە بۆ ڤەکۆلەرێن زمانەڤانیێ مفایێ خوە هەیە.
- فه‌تاح: دبیت مه‌ره‌م پێ پێشمه‌رگه‌یێ نه‌مر (فه‌تاح گولى) بیت.. (كۆڤارا مه‌تین).
- چێدبیت ئەڤ پەیڤە (ڕۆژا) بیت.
