گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پاوان تەتەر / ماستەر ب زانستێن سیاسی چەمکێ سیاسەتا دەرڤە و ئاساییشا نیشتیمانی/ سوید
هەرێما کوردستانێ پێگەهەکێ ناوازە ل روژهەلاتا ناڤەراست ب گشتی و چوارچێوەیێ عیراقا فیدرال ب تایبەتی هەی کورد نەتەوەیەکێ جیاواز، خۆدان زمان، کلتور و مێژوویەکا تایبەت ب خۆڤەنە و هەر ئەڤ چەندا هەنێ بەشەک بوویە ژ بزاڤ و کوششێن بەردەوام یێن کوردان ب گشتی و هەرێما کوردستانێ ب تایبەتی ژیۆ ب دەستڤەئینانا ئوتونومی و سەربەخۆیەکا زێدەتر تاکو دگەهیتە سەربەخۆیا تەواو. ل ڤان چەند سالێن داویێ رەوشا سیاسی و پەیوەندیێن دناڤبەرا هەرێما کوردستانێ و حکومەتا ناڤەندییا عیراقێ بەر ب گرژیێڤە چووینە و ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەریتەڤە بو وێ ئێکێ کو ل سالا ۲۰۰۳ێ ب داوی ئینانا دەسهەلاتا بەعسا سونی بوویە لێ پشتی سالا ۲۰۰۳ێ دەستپێکا شوفینیەتەکا نوی د بەرگەکێ جیاواز لێ ئەڤ جار ژ لایێ لایەنێن شیعە بەرامبەر کوردان هاتە پەیڕەوکرن.
هەرێما کوردستانێ شیانێن هندێ یێن هەین کو ببیتە کارەکتەرەکێ کاریگەر و مەزنتر د دروستکرنا ئاسایێشێ ل رۆژهەلاتا ناڤەراست دا، بەلێ چەند هوکارەکێن هەین کو دشێن ڤان شیانان سنوردار بکەن یان ژی ببنە بەربەست کورد و هێزێن پێشمەرگەیێ کوردستانێ وەکە بەڕەڤانێن کاریگەر ل مەیدانا بەرگیریکرنێ ل دژی تاریپەرێسێن داعشێ پەیدا بوون و هەر ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ هندێ کو سەنگا پێشمەرگەیی بەراورد دگەل شەرێ ئازادیا عیراقێ زێدەتر لێ بهێت چونکە جیاواز دگەل سالا ۲۰۰۳ێ پێشمەرگە و هێزێن دیێن ئەولەهیێ یێن هەرێما کوردستانێ ل چوارچێوەیەکێ لوکالی دەرکەفتن و رۆل و پێگەهەکێ ناوچەیی د ئێمناهیا دەڤەرێ ب گشتی وەرگرت.
د شیانا هەرێما کوردستانێ دایە، کو بۆ راگرتنا هەڤسەنگییا سیاسی ل روژهەلاتا ناڤەراست رۆلەکێ ئەرینی د گورەپانا سیاسیا عیراقێ و پاراستنا پەیوەندیێن ئەرینی ل گەل وەلاتێن جیران و زلهێزێن ناوچەیی رۆلەکێ بەرچاڤ بگێریت، و د هەماندەم دا بەردام بیت د لێگەڕیان ل دویڤ رێکێن ئاشتی، دیموکراسی بۆ ب دەستڤە ئینانا ئارمانجێین خۆ یێن نەتەوەیی لێ ئەڤ چەندا هەنێ بێ پرسگرێک نابیت بو بەردەوامیدان لسەر ئەڤێ پرس و بالانسا ناڤهاتی کو کورد دشێت رۆلی لسەر بگێریت ڤیابیت ل سەر گەشەسەندنا ئابووری، پێشکەفتنا کومەلایەتی و بنیاتنانا دامەزراوەیێن ب هێزێن خو بیت کو بشێن یاریدەدەر بن بو سەقامگیری و ئارامیا دبیتە ئارمانجا هەرێما کوردستانێ د روژهەلاتا ناڤەراستا پڕ ژ ئالووزی و هاوکێشەیێن ئالووزێن سیاسی و ئێمناهی. ژ بەر ئەڤ چەندا هەنێ کورد دشێت کار لسەر پێشڤەبرنا دیالۆگ و هەڤکاریا دناڤبەرا گروپێن نەتەوەیی و ئایینێن جیاوازێن ناوچێ بکەت ژ بو هندێ کو هەڤکاربیت بو کێمکرنا گرژیان و بەرەڤپێشڤەبرنا لێکتێگەهشتن و زمانێ دیالوگێ.
کورد وەکە ئەکتەرەکێ ئاسایێش و ئارامیێ:
بەشداربوونا هەرێما کوردستانێ د کونفرانسا ئاسایێشا میونشنێ سەر ئاستێ سەروک هەرێم و سەروکوەزیران پێنگاڤێن گرنگن بۆ ئامادەکرن و بەرفرەهکرنا پێگەهـ و دیدگەها کوردان ل گورەپانێێن گرێدایی ب پرسێن ئاسایێشا نیڤدەوولەتی ئەڤ جۆرە بەشداریکرینە دەرفەتێ ددەنە هەرێما کوردستانێ کو ل گەل ئەکتەرێن سیاسی و سەربازیێن پێشەنگ د قادا نیڤدەوولەتیدا پرس و ئەزمون و دیدگەها خو گەنگەشە بکەن، هەروەها کاریگەری لسەر مشتومرێن نیڤدەوولەتی لسەر ئاسایێش و سەقامگیریا روژهەلاتا ناڤەراست دروستبکەن هەرێما کوردستانێ دشێت ڕوانگەیەکا ناوازە پێشکەش بکەت سەبارەت ب وان پرسێن ئێمناهیێ کو کاریگەرییا خۆ لسەر ناوچەیێ هەیە و ئەزموونا خۆ د شەرێ دژی داعشێ و گروپێن دی یێن توندئاژوو د ڤان جۆرە کونفرانسان دا دیاربکەت کو جهێ گومانێ نینە بوویە جهێ گرنگیدانێ و سەرەنجێ زلهێزێن نیڤدەوولەتی بۆ خۆ راکێشایە، بەشدارییا کوردان دشێت هاریکار بیت بو هوشیارکرن لسەر خواستێن خۆ یێن سیاسی بو نموونە هەولدان بو سەربەخۆویی یان ئوتونومییەکا بەرفرەهتر ژ یا نها. کورد ب بەشداریکرنا ل کونفراسێن ئێمناهیێن و دیدارێن دیێن جیهانی دشێت کار بو دروستکرنا پەیوەندیان دگەل وەلاتێن سێیەم ئانکو دەرڤەیی ناوچەیا روژهەلاتا ناڤەراست و ئاکتەرێن خودان بریارێن جیهانی بدەت، هەروەسا بەرەڤپێشڤەبرنا گوفتگویان لسەر ئاسایێش و سەقامگیریا ناوچێ. ئامادەبوون و دەنگێ هەرێما کوردستانێ دێ هاریکار بیت ل سەر دروستکرنا دیالوگ پشتەڤانیێن گشتگیرتر بۆ بەرچاڤرۆنییا قادا نیڤدەوولەتی کو کورد د پراکتیزەکرنا دیدگەها خودا لایەنەکێ تەمام ئەرینی یە و لایەنەک بوویە کو بێ جیاوازیا نەتەوەیی و ئایینی کار ل سەر بدەسڤەئیانا ژیانەکا ب رومەت بو هاوولاتیێن هەرێما کرینە و بوویە پەناگەهەکێ ئارام بو سەدان هزار پەنابەران ل داویێ دشێن بێژین کو هەرێما کوردستانێ پشتی شەرێ ئازادکرنا عیراقێ ل سالا ۲۰۰۳ێ ب گشتی و سەرهەلدانا رێکخراوا تیروریستا داعشێ ل سالا ٢٠١٤ێ تاکو ب داوی ئینانا وێ ب شێوەیەکێ پراکتیکی بو ئەکتەرەکێ گرنگێ دروستکرن و پاراستنا ئێمناهیێ د ناوچێ دا لێ هێشتا تەحەددیاتێن هەین کو ڤییا بیت بزاڤێ بۆ تێپەراندنا وان.
کورد رویبروی ناکوکیێن ناوچەیی ئانکو سنوری، و گرژیێن سیاسی و تەحەدایێن ئێمناهیێ دبیت کو رەنگە گەلەک جاران باندوورێ لسەر کارکرنا وێ وەکە ئاکتەرەکێ ئێمناهیێ د ناوچەیێ دا بکەت. لێ کورد ب بەردەوامبوون د کارکرن و سەقامگیری و پیادەکرنا دیموکراسیەتێ ل ناوچەیێ دا و بنیاتنانا پەیوەندیێن پتەو دگەل وەلاتێن جیران و ئاکتەرێن گرنگێن قادا نیڤدەوولەتی و راگرتنا بالانسا هێز و سیاسی دێ شێت پێنگاڤ ب پێنگاڤ رۆلێ خویێ ئەرینی بەرەڤ پێش ببەت و ببیتە ئەو لایەن کو جهێ دیدگەها وان لسەر پرسێن ئێمناهی و سەربازی ببنە بەشەکێ گرنگ د سەقامگیریا ناوچەیا روژهەلاتا ناڤەراست . هەرێما کوردستانێ د شیاندا هەنە کو ڕۆلەکێ گرنگ بگێریت د ململانێن دیپلوماسیێن روژهەلاتا ناڤەراستێ هەرچەندە کو کورد وەکە نەتەوە مەزنترین نەتەوەیێن جیهانێ یە کو دەولەتەکا سەربەخۆویا خو نەبیت و دابەشبوویە لسەر وەلاتێن تورکیا، سووریا، عیراق و ئیران لێ هەرێما کوردستانێ جیاواز دگەل کوردێن پارچەیێن دیێن کوردستانێ پشتی چەند دەهەیا ژ خەباتێ رۆلەکێ جیاوازتر و پتر جهێ قەبولکرنێ بگێریت و ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەریتەڤە بو هێزا هەرێما کوردستانێ د پەیرەوکرنا هێزا سوفتپاوەر ئانکو چەمکێ پەیرەوەکرنا سیاسەتا نەرم کو تێیوری و پەیرەوکرنا سیاسەتا نەرم د دیالوگ و باندوورکرن لسەر بریارێن قادا نیڤدەوولەتی و سیاسەتا بەرامبەر وەلاتێن جیرانە جیاواز دگەل هندەک وەلات و لایەنێن دی کو پتر باوەری ب هێزا چەکی هەیە د ئێکلایکرنا بریاران. د ململانێیێن هێزێن سیاسیێن عیراقێ هەمی دەما هەرێما کوردستانێ ب تایبەتی جەنابێ سەروک بارزانی رۆلەکێ زور ئەرینی دیتیە و تاکو نها ل نەمانا جەنابێ سەروک بارزانی د پوستا سەروکاتیا هەرێمێ نها بارەگایێ بارزانی بوویە نەجەفا هەرێما کوردستانێ د ئێکلاییکرنا هەمی گرێیێن سیاسی و باشترین نموونە گێرانا وی رۆلێ ئەرینیێ جەنابێ سەروک بارزانی بوویە د بنیاتنانا حکومەتا نوی یا عیراقێ. هەرێما کوردستانێ هەر د چارەسەرکرن و راگرتنا بالانسا هێز و ئاسایێشا ناوچەیێ ل روژهەلاتا کوردستانێ شیایە هەم ببیتە جهەکێ ئارام بو هێز و لایەنێن سیاسیێن روژهەلاتا کوردستانێ بو بەردەوامیدان ب خەباتا سیاسی و د هەماندەما پرەکا دیالوگێ بیت دگەل حکومەتا ئیرانێ بو کزکرنا بکارئینا چەکی د دناڤبەرا ڤان هەردوو لایەناندا، هەرچەندە ئەڤ چەندا هەنێ بێ باج نەبوویە و گەلەک جاران هەرێما کوردستانێ کەفتیە بەر هێرشێن موشەکیێن ئیرانێ لێ هەرێما کوردستانێ چ دەمەکێ ل سەر رێرەوا دانوستاندن و زمانێ دیالوگێ نەدایە پاش بو بەردەوامیدان بو خەبات و بدەستڤە ئینانا مافێن رەوایێن هەرێما کوردستانێ و کوردێن پارچەیێن دیێن کوردستانێ.
هەڕەشەیێن ئێمناهییێ
ئەو ناوچەیێن ل ژێر کونترۆلا هەرێما کوردستانێ دانە ناوچەیێن ئارام و سەقامگیرن و ئەڤ چەندا هەنێ د گەلەک هێرش و سەردەمێن تەنگ دا ژی بەردەوامبوو بو نموونە د سەرهەلدانا هێزا تاریپەرێسێن داعشێ و هێرشێن وێ بۆ سەر ناوچەیێن جودا ل عیراقێ و سنوری یێ نهەرێما کوردستانێ، کوردستان یا بەردەوام بوو د پاراستنا سەرومال و سەقامگیرییا ناڤخۆیی کو چ دەمەکێ نەبوو ئەگەرەک د پاشەکەشەکرنا کومپانیایێن بیانی. لێ پشتی رویدان و خیانەتا ١٦ێ ئوکتوبەرێ بەشەکێ زۆر ژ ئاخا هەرێما کوردستانێ ژ ناوچەیێن ب ماددێ ١٤٠ دهێنە نیاسین کەفتنە دەستێ حەشدا شەعبی، کو پێکهاتەیەکا جیاواز هەیە ژ چەندەها هێزێن توندئاژوویێن شیعی، کو هەمی دەمەکێ ئامادەنە بو هێرشکرنا هەڕ بەرژەوەندیەکێ کو گرێدایی ب هەرێما کوردستانێ و ئێمناهی و ئابووریا وێ هەبیت.
ئاستەنگێن داڕایی هەناردەکرنا نەفت و سامانێن دیێن سروشتی ل هەرێما کوردستانێ گرێدایی ب سەرچاوەیەکێ دارایی و ژێرخانەکا موکوم هەیە بو پەڕە پێدانا ڤی کەرتێ ناڤهاتی و ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەریتەڤە بو هندێ کو کەرتێ نەفت و گازا سروشتی پێویستی ب بودجەیەکا زێدە هەیە د لێگەڕیان و دەرئینانێ دا لێ د ئاستەنگ دروستکرنێ و برینا بەشە بوجەیا هەرێما کوردستانێ ژ لایێ حکومەتا عیراقێ سەرچاوەیێن دارایێن هەرێما کوردستانێ تا ڕادەیەکێ سنوردار دکەن و سنورداربوونا توانایێن ئابووری یەکسانە ب لاوازبوونا پروسەیا لێگەریان و دەرئینانا سامانێن سروشتی کو نها دەم گونجایی نینە د گیروبوونا ڤێ پروسەیا ناڤهاتی.
کورد د بوون ب ئاکتەرەکێ سەرەکی د قادا نیڤدەوولەتیدا د پرسێن سیاسی، دیپلوماسی دا
هەرێما کوردستانێ ئێدی نێزیک دبیت کو ببیتە یاریزانەکێ سەرەکی د گورەپانا سیاسی و دیپلوماسیا ناوچەیێ دا، گەر سەرکەفتی بیت د پێنگاڤێن داهاتی دا وی دەمی دێ پێگەه و رۆلەکێ گرنگتر د هەر سەردەمەکێ دا کەڤیتە لسەر مێزا گوفتگویێن سیاسی کو هەرێما کوردستانێ رۆلی تێدا بگێریت. گەر هەرێما کوردستانێ بشێت پتڕ هاریکار بیت د پێشڤەبرنا ئارامی و ئاشتییا دەڤەرێ دێ وی دەمی یەکسان بیت ب زێدەکرنا نفۆزا خو د دیارکرنا نەخشە رێگەیێن نویی و داهاتی د روژهەلاتا ناڤەراست دا. ئەو پرسێن کو نها بەشەکن ژ گوپیتکا کارکرنا کابینەیا نەهێ یا حکومەتا هەرێما کوردستانێ ب سەرکردایەتیا رێزدار مەسرور بارزانی شیایە هەرێما کوردستانێ بەر ب قووناغەکا نوی ببەت د بریاردان و پاراستنا مافێن نەتەوەیی و ئابووریێن هەرێما کوردستانێ هەرچەندە کو بێ بەهر ژی نەبوویە ژ گڤاشێن ئێک دویڤ ئێکێن حکومەتا ناڤەندییا عیراقێ بەرامبەر هەرێمێ و هەروەسا چەند ئەجیندایێن ناڤخۆیی کو هەمی هەولەکێ ددەت بو لێدانا هەیبەتا حکومەتێ کو ئەڤ چەندا هەنێ پتڕ زیانێ ب کیانێ هەرێما کوردستانێ دگەهینیت تاکو ب جەنابێ سەروکوەزیران یان پارتیا وی کو پارتیا دیموکراتا کوردستانە. جەنابێ سەروکوەزیران رێزدار مەسرور بارزانی د ب دسیپلینکرنا کارکرنا حکومەتێ چەند پێنگاڤێن ب باندۆر هاڤێتینە کو پێکدهێت ژ ئەڤێن خوارێ:
هەڤکاری و سیاسی: حکومەتا هەرێمێ شیا سەرەرایی گڤاشێن ناڤخۆیی و دەرەکی چالاکانە بەشداری د پروسەیا سیاسی و پێکڤە کارکرنێ ل گەل گروپێن نەتەوەیی و ئایینیێن ناڤخۆیی و دەرەکی بیت د زێدەکرنا هەڤکاریێن سیاسی د ناڤبەرا هەرێما کوردستانێ و وان لایەنێن کو نوینەرایەتی ل هەرێما کوردستانێ هەنە هەر ئەڤ چەندا هەنێ بوویە ئەگەرێ زێدەبوونا حەزا وەبەرهێنانا دەرەکی ل کوردستانێ کو جیاواز دگەل ناوچەیێن دیێن عیراقێ بێ وێنە و ئاسوویەکا جیاوازدایە.
ناڤبژیوانییا د دناڤبەرا لایەنێن سیاسیێن عیراقێ و وەلاتێن ناوچەیێ دا: هەرێما کوردستانێ کو وەکە ناڤبژیوانەکێ سەرەکی د دروستکرنا کەشوهەوایەکێ دیالوگێ دناڤبەرا لایەنێن سیاسیێن عیراقێ بیت و هەر ئەڤ چەندا هەنێ بوویە کو د دروستبوونا هەر قەیرانەکا کویر یا سیاسی د ناڤبەرا لایەنێن سیاسێن عیراقێ چاڤێ هەمی لایەنەکێ ناڤخۆیی و دەرەکی ل سەر بارەگایێ بارزانی بوویە چونکە هەمی دەمەکێ ب حەکیمانە و ل دویف پێوەرێن سیاسیێن ئێکدو قەبیلکرنێ و بێ دەستێوەردانا کاروبارێن ناڤخۆیێن چ لایەنەکێ پێشنیارا چارەسەرکرنا کێشەیان بددەت و هەر ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ هندێ کو ترافیکا دیپلوماسی و سیاسیا عیراقێ ل بەغدا نەبیت بەلکو ل بارەگایێ بارزانی و جەنابێ سەروک بارزانی بیت.
دانوستاندنێن ئاشتیانە: هەرێما کوردستانێ د کارکرنا پتر ژ سێ دەهەیان وەکە هەرێمەکا سەربەخۆو هەمی دەمەکێ هەول دایە کو ببیتە هێڤینێ بەلاڤکرنا ئاشتی و ئارامیێ ل دەڤەرێ و ئەڤ چەندا هەنێ د سەرەدانا سارا خیتێدال یا سەروکا لژنەیا پەرلەمانێ ئێکەتیا ئەوروپا بوکاروبارێ عیراق و هەرێما کوردستانێ یا ٨ێ ئادارا ئەڤ سالە دا د مالپەرێ فەرمێ خودا ئاماژێ ب وێ چەندێ بکەت ،کو د سەرەدانا بەغدا و پاشان بو هەولێرێ جیاوازیەکا بەرچاڤ د شێوازێ کارکرنێ و ئاڤەدانیێ دیتی یە و هەمی دەمەکێ مالەکا ئارام بوویە بو ژمارەیەکا زورا ئاوارە و پەنابەران. ل داویێ دشێین بێژین سەرەراریی گەلەک تەحەدیان هەر چەندە هەرێما کوردستانێ دناڤا ناوچەیەکێدایە کو چو دەمەکێ تێدا رێز ل ئازادی رادەربرینێ یان نەتەوە و ئاینێ جیاواز نەهاتیە کرن لێ د ناڤا هەرێما کوردستانێ هەمی ئایین، نەتەوەیێن جیاواز توشی هەرەشە یان جیاکرنێ و دویر ژ هاوولاتیبوونا وێ نەبووینە و هەر ئەڤ چەندا هەنێ بوویە ئەگەرێ هندێ کو ئاسوویێ بوون ب نموونە و پێگەهەکێ گرنگێ ئاشتیێ د ناوچێ دا هەمی دەمەکێ ل بەر دەروکێ هەرێما کوردستانێ بوویە.
