وه‌ڵات و ناسنامە

ئەحمەد ئۆنال

وەرگێڕان ژ تورکی:   هۆشەنگ تاجر

د ڤا دەمێن دووماهییێ دا گەلەک کەس بەحسێ وه‌ڵاتیبوونا جیهانی دکەن، هندەک کورد ژی گەلەک جاران ڤێ یەکێ بکار دئینن، لێ گەلەک یا ئاشکرایە دەمێ ئەم بەحسێ ناسنامێ و وه‌ڵاتیبوونێ دکەین دڤێت تە ئاخ یان ژی وه‌ڵاتەک دیارکری هەبیت تە دەولەتا خۆ هەبیت و وی دەمی تو بەحسێ ناسناما خۆ یا نەتەوەیی یان ژی وه‌ڵاتێ خۆ بکەی.

دەمێ ئەم بەرێ خۆ بدەینە دیرۆکێ گەلەک دەولەت و ئیمپراتوری ژناڤ چووینە، لێ ژ بەر کو ئاخا وان هەبوویە و وه‌ڵاتێ وان هەبوویە، شیاینە ل ژێر ناڤەکێ جوداتر پاشی دەولەتا خۆ ئاڤا بکەن و ببنە خوەدان ناسناما خۆ یا نەتەوەیی، ئەو یەک ژی گەلەک یا گرنگە و دسەلمینیت بابەتێ هەبوونا وه‌ڵات و ئاخێ چەند یا گرنگە.

ل جیهانێ راستییەکا هەی، هەر کەسەک دەمێ ل سەر ئاخا خۆ دژیت، خودان ناسنامە یە، خودان ل کەلتۆرێ خۆ، زمانێ خۆ، دەردکەڤیت و شانازیێ پێ دکەت، ئانکو دەمێ ل سەر ئاخەکێ دژیت و دبێژیت ئەڤە وه‌ڵاتێ منە، هەست دکەت یێ بهێزە، دەمێ خودان دەولەت بیت وی دەمی ژی چاڤەرێی ڤێ یەکێ دکەت، دەولەتا وی د بیاڤێن جودا جودا دا وەکو ساخلەمیێ، پەروەردێ، باشترکرنا رەوشا ژیانا وی و گەلەک بیاڤێن دیتر خزمەتا وی بکەت، بێگومان وەکو تاک و وەکو وه‌ڵاتی ئەو یەک مافەک رەوایە، دەمێ کارەساتەک ژی بهێتە سەرێ وی، بێگومان پشتا وی ب دەولەتا وی یا گەرمە، چاڤەرێی ڤێ یەکێ یە، دەولەت د نەخۆشیان دا هاریکاریا وی بکەت، دەستێ وی بگریت، چونکی ل سەر ئاخا خۆ دژیت و خوەدان ئیرادە یە، دەولەت د دەمەکێ وەسا دا بۆ هەر تاکەکێ جهێ هێزێ و هێڤیێ یە.

هەر تاکەک دەمێ ل سەر ئاخا خۆ دژیت هەست ب ئازادیێ دکەت، دەمێ هێزەکا داگیرکەر ئێرشی وه‌ڵاتێ وی بکەت، کەلتۆر و زمانێ وی ژناڤ ببەت، دیرۆکا وی ژ ناڤ ببەت و بزاڤا نەهێلانا نەتەوه‌یا وی بکەت، ئەو ل هەمبەر دوژمنێ خۆ بێدەنگ نامینیت، چونکی هەبوونا وی و گەلێ وی د مەترسیێ دایە، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی دەست ب خەباتێ دکەت، ل دژی دوژمن و داگیرکەرێ وه‌ڵاتێ خۆ بێدەنگ نامینیت، چونکی ئەو باش دزانیت ژیان و هەبوونا وی وەکو وه‌ڵاتی و تاک و وەکو نەتەوە ژی د مەترسیێ دایە. وی دەمی هەستێ نەتەوەیی ل نك هەر تاکەکێ بلندتر لێ دهێت، چونکی ئەو مەترسی ل سەر تاکە و پاشی ژی ل سەر هەموو نەتەوه‌یا وی یە، هەست ب ئەرکێ خۆ یێ نەتەوەیی دکەت و نەشێت ل هەمبەر زۆلم و زۆرداری و داگیرکەرییێ بێدەنگ بمینیت. هەر مللەتەک د رەوشەکا وەسا دا نەچارە کار بۆ ئازادیا خۆ بکەت، هەر تاکەک د خەیالا خۆ دا هزرا هندێ دکەت هەتا داگیرکەری ژ وه‌ڵاتێ خۆ دەرنەئێخیت؛ ئەو نەشێت ئازاد بژیت، هەکە ئەو هەستە ل نك تاکەکێ نەبیت، بێگومان دێ هەردەم یێ بندەست بیت.

دەمێ ئەم بەرێ خۆ ددەینە جڤاکێ مرۆڤاتییێ و نەتەوەیێن دی ئەم باش دبینین وان نەتەوه‌یان قووناغەکا نەتەوەپەرستییێ ل گۆر مەرجێن ئەو تێدا دەرباز کرینە، ئانکو ژ قووناغا نەتەوەپەرستییێ بەر ب جیهانا مۆدێرین ڤە چووینە، لێ مخابن هندەک کورد وەسا هزر دکەن ئەو بێی ئاخ و وه‌ڵات دشێن ببنە وه‌ڵاتیێن جیهانێ یان ژی ببنە پشکەک ژ جڤاکێ پێشکەفتی، لێ دەمێ تە ئاخا خۆ نەبیت، تە دەولەتا خۆ نەبیت، ئەرێ کەس دێ حسابەکێ بۆ تە کەت؟

هەبوونا وه‌ڵاتی و دەولەتێ د هەر قووناغەکێ دا بۆ مرۆڤی یا گرنگە، ژێدەرێ هێزێ یە، د دیرۆکێ دا گەلەک دەستهەلاتداران کار بۆ ژناڤبرنا نەتەوە و گەلێن دی کرینە، زۆرداری ل وان کرینە، هەر نەتەوە و مللەتەک هەکە خودان ژ هەبوونا خۆ دەرنەکەڤیت و شەر بۆ مانا خۆ نەکربیت، بێگومان تووشی گەلەک کارەساتان بیت، ئانکو د وی دەمی دا زۆردار و داگیرکەر چەند تاوانبار بن یێن ل هەمبەر وان بۆ خۆ چ نەکری ژی ب رەنگەکێ دی تاوانبارە، چونکی سەروەریا نەتەوەیی و هەبوونا ناسنامه‌یێ و دەولەتێ بۆ هەر تاکەکێ ل ڤێ جیهانێ گرنگە، بۆچی دڤێت هندەک نەتەوە دەستهەلاتدار بن، زمانێ وان، کەلتۆرێ وان پێش بکەڤیت و ل سەر کیستێ هندەک نەتەوه‌یێن دی ئەو ببنە خودان هەموو تشت، ل ڤێرێ شەڕێ بۆ ئازادیێ و سەروەرییا ئاخێ و ناسنامه‌یا نەتەوەیی گەلەک یا گرنگە.

نها ل تورکیا ب هەموو رەنگەکێ کار بۆ ڤێ یەکێ دهێتە کرن دا نەهێلن کورد پەروەرده‌یا ب زمانێ کوردی ببینن، ناهێلن زارۆیێن کوردان فێری کوردی ببن، ئەو کوردێن دەست ژ کوردایەتییێ و مافێن نەتەوەیی بەرداینە و ژ بۆ وان زمان و کەلتۆرێ کوردی گرنگ نینە ژی وەکو دەستهەلاتداران ل هەمبەر خەلکێ خۆ، زارۆیێن خۆ تاوانبارن، نها ژی گەلەک ژ بەرپرسێن تورکیا دبێژن هەکە ئەم رێ بدەین کورد ب زمانێ خۆ بخوینن، پاشی ژی دێ داخوازیێن وان زێدەتر لێ هێن، وی دەمی ئەم نەشێین رێ ل وان بگرین، ژ بلی کوردان هندەک نەتەوە و کێم نەتەوەیێن دی ژی هەنە ئەو ژی دێ داخوازا مافێن خۆ کەن، ڤێجا باشترە ب هەموو رەنگەکێ کار بکەین دا نەهێلن زارۆیێن کوردان فێری زمانێ خۆ یێ دایکێ ببن، ئاستەنگییێن نها ل هەمبەر فێربوونا زمانێ کوردی ل تورکیا ڤێ راستیێ باش نیشا مە ددەن.

جهێ داخێ یە، هندەک پارتی و کەسێن کورد، کو دبێژن ب سالانە کار بۆ کورد و کوردستانێ کرینە، لێ مخابن د گۆتار و هزرا خۆ دا ل دژی کوردایەتییێ نە، ئەو وەسا دبینن ب رێیا جیهانەکا مۆدێرن و دیموکراسییێ دێ کورد گەهنە مافێن خۆ، لێ دڤێت ئەم ڤێ راستییێ ژی باش ببینین و قەبویل بکەین د جیهانێ دا هەموو نەتەوەیێن نها ئازاد دژین؛ دەستپێکێ ل سەر بنەمایێ هزرا نەتەوەیی و شتیمانپەروەریێ خۆ بهێز کرینە، زارۆیێن وان وەسا هاتینە پەروەردەکرن و نها ژی هەر مەترسییەک ل سەر بەرژەوەندیێن وان یێن نەتەوەیی هەبیت هەر زوو دشێن ل دژی وێ مەترسییێ ببنە ئێک، لێ مخابن د ناڤ کوردان دا ئەو یەک نینە، ئەڤە جهێ داخێ یە.

دەمێ ئەم بەحسێ پەیڤا نەتەوەپەرستییێ دکەین، نەتەوەپەرستی وەکو چەترەکێ یە و ل ژێر وێ چەترێ ژی گەلەک تشتێن دی جهێ خۆ دگرن وەکو:

– زمانێ دایکێ، زمانێ نەتەوەیی.

– ئەو جوغرافیا کو هەر نەتەوەیەک تێدا دژیت.

– ئەو ئاخا کەلتۆر و هەبوونا هەر نەتەوەیەکێ ل سەر وێ هاتییە ئاڤا کرن.

– ناسنامه‌یا نەتەوەیی.

– هزرا نەتەوەیی.

– وه‌ڵاتپەروەری.

–  ژێدەرێ ئابۆری یێ هەر نەتەوەیەکێ ئانکو ئەو ئاخا ل سەر دژیت، زەنگینیا سەرئەرد و بن ئەردێ هەر وه‌ڵاتەکێ.

– هەر نەتەوەیەک ل سەر ئاخا خۆ قووناغ ب قووناغ پێش دکەڤیت، ل هەمبەر هەر مەترسییەکێ ژی شەڕی بۆ مانا خۆ دکەت، وەسا ژی دبیتە خوەدان ئیرادە یان ژی خوەدان دەولەت و هێز، هەبوونا هێزێ ژی بێگومان وەسا دکەت ب دەربازبوونا دەمی هەر نەتەوەیەک بشێت هەبوونا خوە بپارێزیت و مەترسییان ژ خۆ دویر بکەت.

– هەبوونا ئاخەکا دیار کری، ئانکو وه‌ڵات بوویە ئەگەرێ پێشڤەچوونا زمان، کەلتۆر و گەلەک تشتێن دی، نەبوونا ئاخ و وه‌ڵاتی و دەولەتێ رێ بۆ کارەساتێن مەزن ڤەکرییە، نموونا هەری بەرچاڤ ژی کوردن.

– هەر نەتەوەیەکێ ل سەر ئاخا خۆ شیایە، ب رێیا پەروەردێ، پێشڤەچوونێن تەکنولوجیا و … هتد، بهێز بکەڤیت و نەتەوەیێن دی ژی نەشیاینە بهێز کەڤن و مەترسی ل سەر وان هەردەم هەبوویە و هەتا نها ژی ئەو یەک بەردەوام دکەت.

نها د ئاستێ نێڤدەولەتی دا، هەبوونا دەولەتێ بۆ هەر نەتەوەیەکێ گەلەک گرنگە، دەمێ نوینەرێن نەتەوەیەکێ یان ژی دەولەتەکێ پشکدارییێ د چالاکییەکێ دا دکەت، یان ژی وەکو نوینەرێ گەلێ خۆ سەرەدانا وه‌ڵاتەکێ دی دکەت، رێزەکا مەزن بۆ وی دهێتە گرتن، چونکی ئەو نوینەراتیا نەتەوەیەکێ دکەت، ڤێجا ل ڤێرێ بابەتێ ئیرادا نەتەوەیی گەلەک گرنگە، یێن بەری نها کار بۆ نەتەوه‌یا خۆ نەکری، نەبووینە خودان دەولەت و هێز و ئیرادە، بێگومان ل هەمبەر وه‌ڵات و دەولەتێن دی یێن بهێز نەشێن چو بکەن، مەترسی ل سەر هەبوونا وان هەردەم هەیە.

دکتاتوری و فاشیزم هەردەم مەترسی بووینە ل سەر جیهانا ئازاد و دیموکرات، ل هەمبەر فاشیزمێ هەردەم خەبات بۆ ئازادییێ هاتیە کرن، یێن ژ بۆ بەرژەوەندیێن خۆ یێن تەنگ گەلێ خۆ ب تنێ هێلا بیت و ل گەل داگیرکەران جهـ گرتبیت ئەو هەردەم سەرشۆر بووینە و جهێ وان د ناڤ گەلێ وان دا نابیت و هەردەم ب خرابی بەحسێ وان هاتیە کرن و دێ هێتە کرن ژی، چونکی کار بۆ بدەستڤەئینانا مافێن نەتەوەیی هەردەم گرنگ بوویە و قارەمانێن نەتەوەیی ژی وەسا هاتینە دروست کرن.

بندەستی بارەک گرانە و د هەمان دەمی دا شەرمەک مەزنە، مخابن هەتا نها ژی د ناڤ هندەک کوردان دا هندەک کەس هەنە وی باری رادکەن یان ژی ناخوازن وی باری دانێن، ئەو یەک ژی شەرمەک مەزنە، نەبوونا هەستێ نەتەوەیی، گرنگی نەدان ب زمانێ کوردی و پێشڤەبرنا کەلتورێ کوردی ژ ئالیێ هندەک ژ کەسێن کورد یێن خۆ رەوشەنبیر و زانا دبینن ب راستی ژی جهێ داخێ یە.

دڤێت ئەم ڤێ راستییێ باش ببین و قەبویل بکەین، هەر مللەتەک ل ڤێ جیهانێ هەکە دەستپێکێ ل سەر بنەمایێ هزرا نەتەوەیی کار بۆ ئاڤاکرنا دەولەتا خوە نەکربیت؛ ب دەمی تووشی کارەساتێن مەزن هاتیە، گەلەک ژ وان لاواز بووینە یان ژی ژ ناڤ چووینە و هەکە نها هەبن ژی کەس چو حسابەکێ بۆ وان ناکەت.

ل هەمبەر سیاسەتێن دژوار یێن ل دژی کەلتور، زمان، ناسنامە و ئیرادا کوردان یێن شەڕ کری بێگومان هەردەم جهێ رێزێ نە، یێن بێ هەلوەست ماینە و نەشیاینە چو بکەن ژی هەنە و کەسێن وەسا نەشێن چو تشتەکێ بۆ خۆ و نەتەوه‌یا خۆ بکەن، ئانکو کەسێ کێر خۆ نەهێت کێر خەلکێ خۆ ژی ناهێت. پاراستنا بهایێن نەتەوەیی بۆ هەبوونا هەر نەتەوەکێ گرنگە و ئەو یەک ئەرکێ هەر تاکەکێ یە.

ژێدەر:

https://www.nerinaazad2.com/tr/columnists/ahmet-onal/kendisi-olan-ve-olmayan-insan?fbclid=IwAR0gtQ-8S74QDfNxI-6dPnR1ApHonhh1irNNkSagXdckKH1z_8dnF9loCsI

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …