لێڕامانا شعرى، … رزگاركرنا ئاشۆپێ و خۆلقاندنا وێنەی…

ئازاد دارتاش

(2-2)

“ ئەوا ( باشۆ )(١)ی دڤێت، بەرێخۆدان و لێڕامانە، نە ب تنێ بەرێخۆ بدەتە گۆلێ، بەلكو هەڤگرتنێ ل گەل بكەت.”

د. كمال عبدالملك(2)

ب درێژاهییا دیرۆكێ، هەلبەست د كەلچەرێ گەل و نەتەوان دا، خۆدی پێگەهەك گرنگ و هەستیار بوویە، وەكو چالاكیەكا ئافڕێنەرا ئەستاتیكی و كردارەكا ئەنتۆلۆژی د پرۆسێسا ئاراندنا هشێ و بەرهەمئینانا مەعریفی دا هاتییە هەژمارتن، وەها تەماشەی هەلبەستێ هاتییە كرن، وەكو خۆیندن و لێڕامانەكا  هۆنەری یا كوور و ژ ڕامانا هەبوونێ دگەڕهێت و ب زمانەكێ جودا دەربڕینێ ژێ دكەت، چونگە د گاڤێن لێڕامانێ دا، ئاستێ زمانێ گۆهارتنێن مەزن ب خۆڤە دبینیت و ب تنێ ئالاڤەكێ دەربڕینێ نامینیت، بەلكو نێرینا ئەستاتیكێ و مەرەما هزری د یێك قەوارە دا دحەلینیت و زمانێ وێ یێ هۆنەری ژی د خۆدی خۆدا تێپەڕاندن و ڤەدیتنە.

هەلبەستڤانێ خۆدان بەهرە و سەرهەل ل سەر دیرۆك و دانێن تیۆری، دو جاران لێڕامانێ دكەت، جارا ئێکێ:  ب سەدەما دوودلی و تنگژینێن دەروونی و سەرسۆرمان و حیبەتیێ ب نێرینەكا گۆمانەوی، لێڕامانێ د گەڕدۆنی و هەبوونێ و دیاردەیێن جڤاكی دا دكەت و  ڤەدگەڕێتە د ناخێ خۆ دا ژ بۆی خۆ و ئەوێن دی ناسبكەت، ل گۆڕ پێناسەیا هایدگری هەلبەست (مێدیتەیشنە د خۆدێ خۆ دا)، داكو ژ خۆ و مرۆڤان و جڤاكی و ڕامانا هەبوونێ بگەهیت، جارا دویێ لێڕامانێ د هەلبەستا خۆ دا دكەت، ب گۆتنەك دی لێڕامانێ د تێكستا خۆ دا دكەت و ئەو جیهانا وی ب پەیڤ و وێنە و ئاماژە و میتافۆر و پارادوكس و نیشانەیان چێكری، چونكە دزانیت كارێ شعری نە ب تنێ بەهرەیە، ڕاستە بەهرە ستراكچەرەكێ بنەرەتی یە، لێ پێدڤی یە ئەو بەهرە بهێتە تێندان و تیژكرن ب لێڕامان و خۆیندن و پێداچوونان، هەر وەكو هەلبەستڤان و ڕەخنەگرێ مەغربی (صلاح بوسریف) دبێژیت: (زانینا هەلبەستی ژێدەرێن خۆ ژ خۆیندن و پراكتیكێ و لێرامان و پێداچوونا تێگەهێن شعری وەردگڕیت)(٣)، هەر وەها دبێژیت كارێ شعری ئەزموونەكا سوفی و هەبوونگەڕایێ یە، ئەزموونا شعری نەمایە ئەزموونەكا دەربڕینێ ژ ئێش و ئازار و بێبەهرەبوونیا تاكێ بەهرەمەند بکەت، بەلكو یا بوویە قادەكا هۆنەری و دكاریت ئاڕمانجێن هزری و روئیا و دنیابینییا وی تاكی د نێڤ خۆدێ خۆدا ب حەوینیت.

د وێ ئەزموونێ دا و ب رێیا لێڕامانێ هەلبەستڤان تێپەڕاندنێ ل سەر مەودایێن لێنێرینا ئاسایی دكەت و سنۆرێن لۆژیكی د بەزینیت، دەما هەلبەستڤان لێڕامانێ د دیمەنەكێ سرۆشتی یان روودانەكێ یان دیاردەیەكێ دا دكەت، وەكو تاكەكێ  ئاسایی تەماشە ناكەت، چونكە ئاڕمانج ل وێ لێڕامانێ ئەوە نییە، كو د وێ بۆیەرێ بگەهیت یان چێژێ ژ وێ دیتنێ وەربگڕیت، بەلكو ئاڕمانجەكا دی یا قورستر ل پشت هەیە، ئەو كار دكەت ژ بۆی كۆدێن جیهانا وان یا ڤەشارتی ڤەبینیت و د هوندرێ وێ جیهانێ دا وەرارێ بكەت و ب خۆینیت و ئەنالیزە بكەت، د وێ گاڤێ دا لێڕامینەر ب چاڤەكێ گۆمانەوانی تەماشەی وان دەقان دكەت و دخۆینیت،  هەست دكەت هندەك تشتێن نخاڤتی د وان دیمەنان دا هەنە، هندەك كێماسی و بۆشایی هەنە، ئەو كوور تەماشە د وان پرس و مژار و دیمەنان دا دكەت، ژ بۆی وان تشتێن نەدیار ڤەبینیت، ل وی چاخی خەیال ئازاد دبیت و پیڤانێن تازە ژێ دچن و دبیتە خۆدان شیانێن ئافرێنەر، خەیال دبیتە كردارەكا ئەنتۆلۆژی، هەر وەكو د. فتیحا عابد دبێژیت: (ئاشۆپ د شعری دا كردارەكا ئەنتۆلۆژی، تێكهەلییان د نێڤبەرا ناكوك و هەڤدژان دا درۆست دكەت، رۆلێ خەیالێ دبیتە كردارەك ل دویڤ تێكهەلیێن مرۆڤی ب هەبوونێ دگەڕێت) (٤)، ل گۆڕ پێناسەیا هەلبەستڤان و رەخنەگڕێ سوری وەفیق سلێتین: (لێڕامانا شعری دبیتە ئەزموونەكا روحی و هەبوونگەڕایی)(٥).

 لێڕامان جۆرەكێ دی یێ زانینێ د هزرێ دا جهگیر دكەت، ئەو زانین یا ملكەچی چ پیڤەڕێن لۆژیكی نابیت، ئەو زانین ب رێیا ئینتێزەیێ جهگیر دبیت، ل گەل وێ زانینێ خۆد (الذات) د حالەتێ گۆشەگیریێ دا نامینیت، بەلكو ل گەل یێ نەخۆیا هەڤدگریت، دیار و نەدیار كارلێككرنێ ل هەڤدو دكەن و چەند دەمێن جودا تێگهەلی هەڤدو دبن، وەها خەیال ئەكتیڤ دبیت و شانەیێن مێشكی جودا ژ دەمێن دیتنا ئاسایی ب كار دكەڤن، لایەنێن ڤەشارتی ژ دیمەنی و دیاردەیان ئاشكرا دبن، چ تشتەك (هەبوون، دیمەن، دیاردە..هتد،) وەك خۆ نامینن، بەلكو تا و لقێن تازە ژێ پەیدا دبن و پیڤانێن نەچاڤەرێكری كری ژێ دچن، دبنە دیمەنەكێ ئەفسوناوی، بەرئەقل و نە بەر ئەقل تەڤلی هەڤدبن، ل وی چاخی لێڕامێنەر پتر هەست ب هەبوونا خۆ یا كارا دكەت، ب سەدەما سەرسۆرمان و حیبەتیێ وێنەیەكێ نەچاڤەرێكری د خەیالا وی بەرجەسەدبیت و ژ بۆی كو دیمەنی چێبووی بكەتە وێنەیەكێ هۆنەری، دەست ب چێكرنا جەڤەنگ و هێما و سومبۆلێن خۆ یێن نەمازەیی دكەت، زمان ژ تەرزێ خۆ یێ كەهی ڤارێ دبیت و لادان د هوندری ڕستەیان چێدبن، دانەر  ئێدیەم و پێكەهاتەیێن زمانەڤانی یێن نەمازەیی درۆست دكەت، ب زمانەكێ جودا دپەیڤیت و هەر یێكەیەكا زمانەڤانی دهێتە باركرن ب ئاماژە و نیشانەیێن تازە و دبیتە ئالاڤەكێ هۆنەری یێ دەربڕینێ، دبیتە كود و سومبۆل و ئاماژە و نیشانەیێن تێندایی و پاركری ب هەست و نەست و بینینێن ئەوێ ئافرێنەر ڤە.

 چاخێ هەلبەست ژ قووناغا دەڤكی دەربازی قووناغا نڤیسكی بوو، كارێ شعری نەما وەكو جاران ب تنێ ئیلهام، بەلكو و ل دەرئەنجامێ تێز و خۆیندنێن ڕەخنەیێ و ئەپستی و كەلەكەبوونا ئەزموونان، ل گەل بەهرێ و سرۆشی، لێڕامان و شارەزابوون بوون جەمسەرێن هەری هەستیار، د پرۆسێسا ئافراندنا كارێ شعری دا، بەلكو دێ كارین بێژین: سرۆش ب خۆە بەرهەمێ لێڕامانێ یە و شارەزابوون وی سرۆشی تێن ددەت وەها ژی كارێ هۆنەری كرییە، كو ژ دوو جەمسەرێن سەرەكی پێك بهێت (بەهرە و شارەزابوون)، وەها هەلبەست سرۆش و دلینی و هەست و سۆز نامینیت، بەلكو شارەزابوون و پیشەیە و ب رێیا خۆیندن و خۆرتكرنا باگڕاوەندێ ئەپستی و زەنگینكرنا شیانێن زمانەڤانی، رۆلێ خۆ یێ تەڤاڤكار د دارێژتن و پێكئینانا ڕستەیا شعری و چێكرنا جەڤەنگان و چەوانییا نخاڤتنا ناڤەرۆكێ دا دلەیزینن، كەواتە كارێ هەلبەستی و ل گۆڕ خالێن هەنێ دبیتە بەرهەمەك ژ بەرهەمێن لێڕامانا شعری، ئەوا ل سەر سێ ستراكچەڕێن سەرەكی ئاڤادبیت (بەهرە/ بیردانك/ ئەزموون)، گۆتنا شعری دبیتە ڕەنگڤەدانا بەهرەیێ و زالبوونا هەلبەستڤانی ل سەر زمانی و بونیاتێ هۆنەری (ئەزموون) و بها و نرخێن ئەپستی (بیردانك).

د حالەتێ لێڕامانێ دا، ژ واقعی دوور دكەڤیت و ئەزموونا لێڕامێنەری ژ ئەزموونا گشتی جودا دبیت، دابڕان ل گەل بیردانكا گشتی درۆست دبیت، جودا ژ جیهانا دەرەكی ئەو د جیهانا خۆ یا نەمازەیی دا ڤەدبینیت و  گۆهدێرییا خۆدی خۆ دكەت، هەست ب ئاشتبوونەڤەكا هوندری دكەت، ناڤەرۆكەك جیاواز جهگیر دبیت، ئەو ناڤەرۆك ب پێكهاتەیێن خۆ یێن نەچاڤەرێكری دبیتە سەدەما دەرچوونا تێكستێ ژ چارچووڤەیەكێ زال و بەرتەنگ، بەر ب ڤەبوونەكا جیاواز و هەمەرەنگ ڤە دچیت، وەها فۆرم و ناڤەرۆك تێكهەلی هەڤدوو دبن، بەلكو ناڤەرۆك و ژ دەرئەنجامێ لێڕامانێ فۆرمێ خۆ بخۆ دادرێژیت، وەها لێڕامان بەرهەمێ ئەدەبی (ب هەر دوو ڕەهەندێن خۆڤە)، ژ پیڤەر و  قالبێن بەرهەڤ ڕزگار دكەت، چونكە لێڕامان شیان و وزەیەكا تازە ددەتە ئاشۆپێ و پەیڤێ و تێن و وزەیەكا زێدە یا ئاماژەیێ ب زمانی دبەخشیت، ئاماژەیێن پەیڤان و ڕامانێن وان یێن فەرهەنگی سەروبن دكەت، ل هەمبەر ئاشۆپێ بیاڤەكا پان و بەرین ڤەدكەت، لێ د هەمان دەم دا هەڤسەنگیێ ل ناڤبەرا ئاشۆپ و بیرۆكەیا هزری د پارێزیت، وەكو میناك دەما هەلبەستڤان كار ل سەر دوئالیزیمییان دكەت (ئاشكرا / ڤەشارتی، ڤەبوون/ گرتی، جهگیر/ لڤوك، هزر/ ئاشۆپ ..هتد)، ب شارەزایی سەرەدەریێ ل گەل وان دكەت و ژ بۆی پاڕاستنا هەڤسەنگییا هەنێ، سینۆگرافیا تێكستێ ب ئاوایەكێ سەرنجڕاكێش رێكدئێخیت، كو هەر پشكەك یان یێكەیەك ژ پێكهاتەیێن وێ (دەرازینك، دەم و جه و میتافۆر و جەڤەنگ … هتد)، تەڤلیهەڤ ببن و كارێ خۆ د پێكئینانا وێنە و فەزایێ شعری و گەهاندنا پەیامێ هزری دا دلەیزینن، هەر وەكو نڤیسكار ( عبداللە عبدالدایم دبێژیت: (لێڕامان د تەرمینولۆژییا دەروونی دا یا پێكهاتی یە ژ ئاڕاستەكرنا هشی، بەر ب ئەزموون و تێگەهشتن و هزر و تێگەهان، ژ بۆی ڤەدیتنا پەیوەندیێن نوی و دەرئێخستنا ئەنجامان)(٦).

ب گۆتنەك دی، لێڕامانا شعری د بنەرەت دا، مینا لێڕامانا فەلسەفی و سۆفی دەرئەنجامێ سەرسۆرمان و حیبەتیێ یە و د گاڤا شعری دا ئەو گاڤ نە ب تنێ بەرسڤدانەكا ئەستاتیكی یە، بەلكو بەرسڤدانەكا ڕۆحی و ڕەخنەیی یا هوشمەندە، لێڕامان دەرزەكا زق و ئاشكرا د نێڤبەرا واقع و ئاشۆپێ دا ناهێلیت یان هەر دوو جیهانان ژ هەڤدوو نیزیك دكەت، هەر وەكو (د. محمد عبدالعزیز) دبێژیت: (لێڕامان ئەو دەرزا د ناڤبەرا عەقلی و خەیالێ دا ژ هەڤنیزیك دكەت و بیاڤێ بۆ وان ڤەدكەت، كو د چارچوڤەیەكێ هۆنەری دا بگەهنە یێك و ب كووری و هووربینیی و نەرمی و هەڤسەنگیێ دهێنە دیتن، ئەڤجا ب دلینیێ دهێنە نخافتن و ب سەربۆرا شاعری دهێنە نژاندن)(٧)، ب گۆتنەك دی كارێ هۆنەری نامینیت، ب تنێ دەربڕینەكا ئافرێنەرا ئاشۆپێ، بەلكو ل گەل وێ چالاكییا هەستیار خالەك دی ژی هەیە و وێ چالاكیێ زەنگین دكەت، ئەو ژی هزركرنە د ستراكچەڕێ هزری دا، چونكی هەلبەستڤان پێدڤی یە ڕەخەنگر بیت، هەر وەكو د. نایف ئەلجهینە دبێژیت: ( هۆزانڤان هزرمەندە و بۆ ژیانێ خۆدی دیدێن ڕەخنەیی و فەلسەفا خۆیە)(٨)، ل چاخێ لێڕامانێ  پڕسیار د هشێ داهێنەری دا جهگیر دبن، ئەو پڕسیارێن رەخنەیێ نە و پڕسیار پڕسیارەكا دی چێدكەت، وەها هەلبەست پێكهاتەیەكا بەرهەڤ نامینیت، بەلكو گاڤا هەلبەستبوونێ جریسك و گاڤەكا نەمازەیی یە و دەرئەنجامێ رەتدكرنەڤێ و نەقایلبوونێ یە، گاڤا هەژاندنەكا پیڤەلەرزكی یە هش و وژدانا داهێنەری دلەیزینیت، نێرینەكا جودا و ڤارێ ژ نێرینا گشتی جهگیر دكەت، لێ ب نێڕینا ڕەخنەیی و ئەقلی ب تنێ قایل نابیت و وێ نێرینێ ب دلینیێ دادپۆشیت و دیدگا دبیتە دەربازبوون ل سەر لایەنێ ئاشكرا یێ دیمەنی یان دیاردێ، ئەو گاڤا تێپەڕاندنێ یە ل سەر هەر پێنج هەستان، تەكەزێ ل سەر ئینتێزەیێ و نەستێن هوندری و سۆز و دلینیێ و سەلیقەیا هۆنەری دكەت، وەها ئینتێزەیا شعری ڕەهەندێ ئەستاتیكی تێن ددەن و وێنەیەكێ نەچاڤەرێكری دخۆلقینیت و لێڕامانا هەلبەستی دبیتە ئەزموونا خۆلقاندنا تشتەكێ نوی و نەچاڤەرێكری ل سەر ئاستێ فۆرم و ناڤەرۆكی، بەلكو ب قورسی و فشارا ناڤەرۆكی و ب ریتما وێ یا دەرەكی و هوندری و ئاماژەیی  فۆرم پێكدهێت.

دەما مە هەلبەستا  ژێر تایتلێ (نامەكانی سەردەمی تەم)(٩) یا هەلبەستڤان نەزەند بەگیخانی خۆیندی، مە دیت كو یا لێڕامانێ د مژار و پرسێن هەبوونێ دا دكەت، دیتنێ دكەتە بینین و دیدگا، دەربڕینێ ژ سۆز و دلینی یا خۆ، پاشان ل هزرێن خۆ دكەت، ب زمانەكێ میتافۆر تێدا زال ڕستەیێن خۆ دادڕێژیت و ل میتافۆران زمانێ هۆنەری و وێنەیێ شعری و ریتما هوندری سەرهەلددەن، هەر وەكو د. موسا القەیسی دبێژیت: (ل میتافۆران زمانێ هۆنەری سەهەلددەت و وێنەیێ شعری پێكدهێت، د وێنەیێ دا هارمونتییەك د نێڤبەرا بیرۆكە و هەست و دلینیێ دا درۆست دبیت)(١٠):

خوا مرد

سەرم لەناو قووببەی دەستەكانم دا توند گرتووە

چاوەكانم لە ژێر تەنیی خۆل كەوتوون

تەمێكی خەست شانەكانی داگرتووم

پێیەكانم قورس بەر زەوی دەكەون

ناقوسی مەرگ لێ دەدەن

خودا مرد

خودا مرد

ئیتر چی دلمان بداتەوە؟

ئەم بۆ تێكستا هەلبەستی یان هەر كارەكێ دی یێ ئەدەبی دخۆینین؟ ب تنێ ژ بەر وێ مژارێ یان وێ بیرۆكەیێ، ئەوا ئەو تێز دكەت (هەر چەندە ئەو ژی دگرنگن و پێدڤییە تێكستا ئەدەبی هەلگڕێ دیدگا و پەیامەكی بیت)، لێ ئەم چێژێ ژ وان وەرناگرین، ئەگەر مژار ب بەرگەكێ ئەستاتیكی نەهێتە نخافتن، خۆیندەڤانێ هەلبەستێ چێژێ ژ ئالاڤ و میكانیزمێن تێزكرنێ وەردگڕیت، ئەم وی دەمی هەست ب چێژەكا خۆش دكەین، دەما هەلبەستڤان مە هەڤریشی هەنگافتنا وەرگڕتنێ دكەت، دەما بەرۆڤاژییا پێشبینیێن مە دپەیڤیت، دەما تێپەڕاندنێ ل سەر واقعێ هەی دكەت و دەستەۆاژە و پیڤان و پێڤەرێن عەقلی ڕەتدكەت و بینین و دیدگا و ئینتێزەیێ رۆلێ زال هەبیت، ل وی چاخی هەست ب چێژێ دكەین، دەما ئەم ڕامانێ لپشت وی بەرگێ هۆنەری ڤەدبینین ئەو چێژا ڤەدیتنێ یە، ب وێ ڤەدیتنێ وەرگڕ هەست ب هەبوونا خۆ د نێڤ كارێ هۆنەری دا دكەت، هەست دكەت ئەو جەمسەرەكێ گرنگە د وی كاری دا و بێی وی ئەو كار تەڤاڤ نابیت، ئەو چەند ژی چێنابیت ئەگەر د تێكستێ دا ڤالاتی و بیاڤێن سپی و بێدەنگ نەبن، هەر ئەو بیاڤێن ڤالا ب ئاماژەیێن خۆ ریتما هوندری د نێڤ تێكستێ دا رێكدئێخن و ڕۆحەكا نەمازەیی ب تێكستێ دبەخشن، كو بەردەوام د حالەتێ گەشەی و چێبوونێ دا بیت، ب ڕامانەك دی هەر دوو چێژ (چێژا هەنگافتنێ و چێژا ڤەدیتنێ) هەڤدوو تەمام دكەن و كارێ ئەدەبی ڤەكری دهێلن.

 (خوا مرد..)، پڕانییا جاران ئەڤ دەستەواژەیە ژ فەیلەسوفێ ئەلمانی فریدریك نیچەی هاتییە وەرگرتن، ب كورتی مەرەما نیچەیێ فەیلەسوف ئەو بوو، كو ل گەل شۆرشا زانستی و چاخێ رۆشنگەریێ، هندەك بیرۆكە هاتنە تێزكرن، كو ئێدی سیستەمەكێ دێرینێ ئایینی ڕامانا خۆ ژ دەستدا و مرۆڤ دێ سیستەمەكێ نوی داڕێژیت، یاسا ژ جیاتی مافێ ئیلاهی پیڤەرێ حوكمڕانیێ بیت، لێ پێشبینی دكر، كو دێ  ئەو جیهان، جیهانەكا قەیرانكی و پر ئالزی و مەترسی بیت، (خوا مرد) هەڤتێكستی هەیە د نێڤبەڕا ئەڤێ گۆتنێ و دەستەواژەیا بەرنیاسا نیچەیێ فەیلەسوف یان بەلكو ل وی هاتبیتە وەرگرتن و هەلبەستڤانێ ب مەرەم د تێكستا خۆ دا تەوزیف كربیت، هەلبەستڤانی لێڕامانێ د جیهانا ئیرۆ یا قەیرانكی و پر ئالزی دا كرییە و دەستەواژەیا هەنێ كرییە ئەو قەوارە یا بكاریت ب ئاوایەكێ هۆنەری و خۆدی كووریاتییەك مەعرفی، تنگژین و سەرسۆرمانا وێ د نێڤ خۆدا ب حەوینیت، وەها پوەتیكا لێڕامانێ شعری جوانییا خۆ ژ بونیاتێ خۆ هزری/هۆنەری وەردگریت، ئەو بونیاتێ هارمونتییەكێ د نێڤبەرا تێگەهێن عەقلانی و ڕوحا شیعری دا  دخۆلقینیت.

د ڤێ كۆپلەیا شیعری دا هەلبەستڤان، لێڕامانێ د بۆیەرێن جیهانا هەڤچەرخ دا دكەت، ب زمانەكێ خوازەیێ و جەڤەنگان (تەم، قووبەی دەستكانم دا، تەنیی خۆل، ناقوسی مەرگ..هتد،) دەربڕین ژ خەمگینی و نیگەرانی و بێ ئومێدی و ترس و دوودلی و سۆز و تنگژینێن خۆ كرییە، گەلەگ تشت و هزر و بیروكە د نێڤ قەوارەیەكا شعری دا حەلاندی نە، ژ بۆی هزرێن خۆ بكەتە هەلبەست و ل قادا هزری بەر ب قادا ئەستاتیكی ڤە بچیت،  هەلبەستڤان ب زمانەكێ مەجازی یێ خەست دەربڕینێ ژ هەست و نەست و سەرسۆڕمان و دوودلی و تنگژینێن خۆ كرییە، هەر ل تایتلی (نامەكانی سەردەمی تەم) ئەم ل هەمبەر دەرازینكەكێ داناینە، كو دكارین بێژین د حالەتێ لێڕامانێ دا هاتییە دارێژتن، دەربڕینێ ژ ئەزا وێ یا كوور دكەت، ئەو ئەزا د حالەتێ ڤەدەربوونەكا هەبوونگەرایی دا سەرێ خۆ هەلددەت، ئەو ئەزا نەشیای و ب سەدەما چەندین ئەگەران هەڤگەشتنێ ل گەل ئەوێن دی رێكبێخیت، هەلبەت د وی حالەتێ دەروونی دا خەیال و دلینی ئەكتیڤ دبن، د ناڤبەرا ئاشۆپ و دلینیێ دا تێكهەلبوونەكا دیالێكتیكی هەیە و بێ خەیال مەحالە دلینی بهێتە ئاراندن، لێ دلینی و ئاشۆپ ب تنێ تێڕا وێ چەندێ ناكەن، كو بهێنە بكارئینان، وەكو نیشانە بۆ داهێنان و خۆلقاندن و ئافراندنێ، هەتا ئاشۆپ ژ قووناغا خەیالا وەهمی دەربازی خەیالا ئافرێنەر ببیت، پێدڤی یە دلینی و بیرۆكە تێكهەلی هەڤدوو ببن، ئاشۆپ بێ بیرۆكە و ناڤەرۆكەكێ هزری نكاریت، كارەكێ هۆنەری ب خۆلقینیت، هەتا ئاشۆپ ببیتە چالاكیەكا هۆنەری و وژدانی و ئەپستی، پێدڤی ب عەقلەك شعری هەیە، ئەو عەقلێ بكاریت سەدەم و دەرئەنجاما تێكهەلی هەڤدوو بكەت یان جهێ وان ب یێك بگۆریت و بیرۆكەیا هزری پڕت پڕت بكەت و دەستهەلاتا تێكستێ ب هەرفینیت، ئەو عەقل هەر وەكو د. خەزعەل ئەلماجدی دبێژیت: (خۆدانێ دو ستراكچەرا یە، یا یێكێ یێ میتا شعری یە، ئەو لێڕامانێ د سرۆشتێ شعرێ و پڕسگرێك و جۆرێن وێ دا دكەت و یێ دوو یێ ب هەلبەستێ دەربڕینێ ژ هەست و نەست و لێڕامانێن خۆ دكەت)(١١)، هەلبەستڤانی ب وی عەقلێ هزر و  بیرۆكێ د سپاتیومەكێ شعری یێ هەرە ڤەكری دا جهگیر كرینە، ب جەڤەنگ و میتافۆران پرۆژەكتێ خۆ تێز دكەت، د كۆپلەیا دی دا دبێژیت:

خودا مرد و دەنگی وەحشەتناكی باهۆز

هەناومان دەهەژێنێ

زریكەی گۆی زەوی گۆێ كەڕ دەكا

تەم گرم گرم ڕاپێچمان دەدا

ئینجا من دەگەڕێمەوە مالی جاران…(١٢)

هەلبەستڤان د تێكستەكا دی دا دبێژیت:

سەعات سفر

ژنێك تەنیا لە بەرزاییەكانی شەو وەستاوە

ڕووخساری بایە و

چاوەكانی دۆلی تەم

لە خۆینی سووری سەر شۆستەكان دەڕوانێ

دووكەلێ كەلاوەی شارێك بە سەریدا هەلدەكا

دەستەكانی لە تەنیشت كەمەر لاربوونەتەوە

پەنجەكانی هەوار دەكەن

خۆینی مانگانەی لە بەر دەڕوا نیشتیمانی من (١٣)

دێ كارین بێژین؛ ئەم یێن ل هەمبەر سپاتیومەكێ داگرتی ڕاوەستیاین، داگرتی ب ئاماژە و نیشانەیان و هەر یێك ب یا دی ڤە گڕێدایە و یێن تێندایی نە ب نێرینێن ئەدەبی و هۆنەری و فەلسەفی،  وێنەیەكێ هۆنەری یێ سومبۆلیك بەرهەم دئینن، دێ كارین بخۆینین، لێ ئەم نكارین گشت نەهێنی و كودێن وێ ڤەبكەین، چونكە فەزایەكێ ڤەكری یە هەمبەر كومەكا ئانكو و بەلكییان، ئەڤ چەندە ژی ئەنجامێ لێڕامانا شعری چێبوویە، ئەو لێڕامانا ب سەدەما سەرسۆرمان و حیبەتی یێ سەرهلدای و گۆنجاندنەك ل نێڤبەرا عەقلی و خەیالێ روویددەت، هزر و هۆنەر د یێك چارچووڤەی دا هەڤدگرن، هەلبەستڤان ب نیشانەیان دەربڕینێ ژ بینینێن خۆ دكەت، ل سەر ئاستێ ئاماژە و خۆاست و خۆازەیان دویر ژ سیستەمێ كەهی تێكهەلیان د نێڤبەرا پەیڤان دا دادڕێژت، ب زمانەكێ سومبۆلیك دپەیڤیت و ئەو بخۆ جەڤەنگێن خۆ چێدكەت و چ پەیوەندی ب فەرهەنگا شعری یا زال ڤە نییە و چێكرنا جەڤەنگان یان  بكارئینانا یێن كەهی ب ئاوایەكێ نەچاڤەڕێ كری د كارێ شعری دا، یێكە ژ ساخلەتێن هەرە سەرەكی د هەلبەستا مۆدێرنێتە دا، چێكرنا جەڤەنگان كارێ تاكێ بەهرەمەندە، پەیوەندی ب لێڕامان و ئاشۆپێ ڤە هەیە، چەند ئاشۆپ یا كویر و ئافرێنەر بیت، وی قاسی دێ یا پۆزتێڤ و ئاڤاكار و چێكار بیت و جەڤەنگ و ئالاڤێن دی یێن هۆنەری دێ یێن تێندایێ بن ب پیڤانێن ئەستاتیكی.

 ب بكارئینانا خۆازە و دەمامك و جەڤەنگان د ستراكچەڕێ هۆنەری دا جۆرەكێ مژداریی جهگیر دبیت،  ئەو مژداری دبیت ڕەنگڤەدانا خەیالا هەلبەستڤانی بن یان هەر وەها نیشانەیا نەزلالی یا جیهانا ئەم تێدا دژین بیت، هەتا تێكست پێبگەهیت سەرەدەریێ ل گەل چەند دەم و جهێن جودا دكەت و چەند جیهانێن نەدیار دسمیت، جیهانێن هەنێ هەلبەستڤان ب چاڤێن فیزیكی نابینیت، بەلكو ب چاڤێن خۆ یێن ڤەشارتی دبینیت، لێ ل پشت وێ تەم و مژێ تێز و گۆتن هەنە، ستراكچەرەك هزری هەیە، یێ ل ژێر ستراكچەرێ هۆنەری ڤەشارتی یە، لێ ب هێسانی ناهێتە گرتن یان تێگەهشتن، ئەڤ چەندە دەرگەهێ لێڕامانێ و ئاسۆیێن ئەنالیزەكرنێ ل هەمبەر وەرگری ڤەدكەن.

لێڕامانا شعری، كونتێكستەكا گۆنجایی د نێڤبەرا ناكوكان دا جهگیر دكەت، یا تێندایی یە ب وێ ڕۆحێ یا  دكاریت تۆخیبێن د نێڤبەرا واقعێ و خەیالێ دا تێكبدەت، سینۆرێن د نێڤبەرا دەم و جهان دا خاڤ و سڤك بكەت، وەها ل جه و دەمان بكەت، كو تێكهەلی هەڤدوو ببن، ئەو ڕۆحا شعری یە، یا دەنگ و وێنە و دایەلۆك و ریتم و جه و دەم و روویدانان د نێڤ سپاتیومێ خۆ دا رێكدئێخیت، شیانێن زمانی دەردئینیت و تەڤەگەڕێن د نێڤ تێكستێ دا سەروبن دكەت و دەربڕینێ ژ هەڤركی و هەڤگڕتنا هەڤدژان دكەت،  هەلبەستڤان محسن قۆچان د تێكستا ژێر تایتلێ (شێخلئیسلام) دا ب ڤی ئاوایی سەرەدەری ل گەل ئەلیمێنتێن كارێ شعری دكەت، ئەگەر ئەم خۆیندنەكێ د تێكستا هەنێ دا بكەین، دێ چەند ژ وان ستراكچەڕان تێدا ڤەبینین:

ل ڤێ دۆلێ

ئاخ ب گیانێ حەژێكرنێ یا ئاڤز بوو

خۆ روی دكرە بەر پێن كەنیێ ب نازداری

میرا پەرییا

كلدانا خۆ، شمك و كومك

لێ هێلابوون ژ بۆ مالداری

عشق د گەل ئەوران كۆمڤەدبوو (١٤).

دەما هەلبەستڤان ب سەدەما بۆیەرەكێ یان دیاردەكێ..هتد، هەڤریشی تەنگژین و سەرسۆڕمانێ دبیت و پڕسیار د هشێ وی دا درۆست دبن، ب هویری لێڕامانێ د تشت و دیاردەیان دا دكەت و خۆ دادهێلتە كوورییا وانا دا و د نێڤ خۆدی وی دا گەشەی دكەن و پاشان باندۆرا وان كێم و خاڤ دبیت، هەتا خۆدێ وی ل گەل جیهانا دەرەكی و كارەكتەرێن دی یێكدگڕن، د ڤەگەڕێ دا دیدگا (رۆئیا) جهگیر دبن و تەڤگەرەكا دژبەر و بەرۆڤاژی ژ ناخێ وی یێ هوندری دەردكەڤیت و بەر ب چەند سەمتێن جیهانا دەرەكی ڤە دچیت، د وێ گاڤێ دا كارتێكرنێن بۆیەران دیار نامینن و جه و دەم و روویدان و دەرهاڤێژتە و كارڤەدان ..هتد وەك خۆ نامینن، بۆیەر و بیردانك تێكهەلی هەڤدوو دبن، وەها تێكستێ ب ڕۆحا شعری دهێتە تێندان، دیسان ئەو تێكهەلیێن تازە، ئەوێن ب سەدەما وێ تەڤەگەرێ د نێڤبەرا پەیڤان دا درۆست دبن بنگەهەكێ دی بۆ زمانی چێدكەن، هەتا ڕادەیەكێ كێم تێكهەلیێن ئەوی بنگەهی بجیهانا هەستپێكری ڤەدمینیت، كارێ شعرێ ژی د بنەرەت ئەوە، دیتن، سەرسۆڕمان و حیبەتی و لێڕامان  و گۆمان و ئێنتێزەیان د نێڤ قەوارەیەكێ زمانەڤانی دا جهیگر بكەت، هەلبەستڤانێ بەهرەمەند و شارەزا نە ب تنێ وێنەیێ شعری ب پەیڤ و جەڤەنگ و خۆزەیان چێدكەت، بەلكو ب وی وێنە هزران دادڕێژیت، ل قادا هزری دەربازی قادا ئەستاتیكی دبیت، ئەڤ چەندە ژی ساخلەتەكا گرنگا مێدیتەشینا شعری یە، قوچان و ژ بۆی كو دەربڕینێ ژ واقعەكێ قەیرانكی و ئالزی بكەت و هندەك هەست ب ئارامییا ڕۆحی بكەت، پەنای بەر ب سرۆشتی و كارەكتەرێن ئەفسانەیێ دبەت (دول، عشق و ئەور، میرا  پەریا..هتد)، پەنا برنا بەر سرۆشتی و چیرۆكێن ئەفسانەیێ و كەریان و پاشان هەڤگرتن ل گەل یێ نەدیار، ژ ساخلەتێن سەرەكی یێن پرۆسێسا لێڕامانا سوفی نە، ئەڤ ساخلەتە د لێڕامانا شعری ژی یا بەرپایە، ژ بۆی، كو د ڕامانا هەبوونێ بگەهیت، پێدڤی یە د جەوهەرێ سرۆشتی بگەهیت،  قۆچانی تەكەزی ل سەر وان ئالاڤان كریە و ژوانا (دۆل/ ئەور)، دۆل پتر میتافۆرەكە بۆ تشتەكێ دویر یان كویر، جه وەكو لایەنەكێ گرنگ د پرۆسێسا چێكرنا وێنەیێ شعری دا و ب ئامرازەكێ درۆستكرنا پڕێن هەڤگەهشتنێ ل گەل وەرگڕی دهێتە هژمارتن، هەر وەكو (د. مونا شەفیق و د. عەلی موتعب) دبێژن: (سیمایێ هەری گرنگ، كو هەلبەستییا جهی یان بكارئینانا جهی بۆ خزمەتكرنا هەلبەستێ ژ سیمایێن دی جودا دكەت، ئەوە كو دكەڤیتە د دوو ئالییان، یانكو دوو گۆشەیان دا: گۆشەیا پێكئینانا ستراكتۆرا هەلبەستێ و گۆشەیا شرۆڤەكرنا هەلبەستێ)(١٥)، دیسان ئەوران جودا د گشت توخمێن دی یێن سرۆشتی دا جهەكێ نەمازەیی هەیە، چونكە ئەور د نێڤ خۆدا (بارانێ، ئاڤێ)، هەمبیز دكەن و ئاڤ گرنگترین ئەلیمێنتە د ژیانێ دا، چونكە ژیانا كوردان مینا چەندین گەلین دی یێن ژیان و ژیارا وان ب چاندنێ ڤە گڕێدایی، عشقەكا تایبەت بۆ باران و عەڤران هەیە، عەڤر و عشق دبنە هەڤجمێك و هێمایێن تێندایی ب ئاماژەیێن سۆز و دلینیێ، ستراكتۆرا شعری وەها ل قادا هزری بەر ب قادا ئەستاتیكی و بەرۆڤاژی جارەك دن تەڤگەرەك درۆست دبیت، تەڤگەرا هەنێ و ل پەی ئەزموون و هەست و نەست و بیردانك و خەیالا هەلبەستڤانی جهگیر دبیت و د چەند قووناغان دا دەرباز دبیت و وەها ژی ڕەهەندێن ئەستاتیكی ژیڕا چێدبن، دیسان هش و نێڕینا وەرگری گۆشەیا شرۆڤەكرنێ و تێگەهشتنا رامانێ و ڤەدیتنا رەهەندێن ئەستاتیكی تەڤاڤ دكەت. وەها جه و ئەلیمێنتێن دی دبنە ئالیەكێ هەستیار د چێكرنا وێنەیێ شعری و سیستەمێ بەرهەمئینانا ئاماژەیان دا. هەلبەستڤانی د ڤێ تێكستا شعری دا، جه (دۆل) هەلبژاڕتی یە، جه یێ گرتی یە و ئەڤ چەندە ژی دەربڕینە یان ڕەگڤەدانا گاڤا دەروونی یا سەختە و بالكێشە، ئەوا هەلبەستڤان تێدا دژیت، هەلبەت ل ڤێرێ پەنای بەر ب ئاماژەیێ جهی ( دۆل) برییە، وەكو جەڤەنگ تەوزیفكرییە، دبیت ئاماژە بیت بۆ وەلاتەكی یان جیهانێ ب گشتی یان نیشانە بیت بۆ رەوش و مژارەكا هەری ئالزی، ئەڤ چەندە د كۆنتێكستا گۆتارا وی یا شعری دیار دبیت، دبینین ئاماژەیێن وی جهی بەرفرەه دبن و كارتێكرنێ ل سەر تەڤایا تەڤنێ ئاڤاهیێ تێكستی دكەن، دەما ئەوێ هەلبەستڤان لێڕامانێ د ڤی جهی یان یێ دی دا دكەت، ئەو  یێ ل ڕامانا هەبوونێ دگەهرێت، یێ ل تشتێن ڤەشارتی دگەرهێت، چونكە یێ دیار و ڤەشارتی چ جاران وەك یێك نابن.

دیسان ئەگەر ل سەر تایتلێ هەلبەستڤانی هەلبژارتی بۆ ڤێ دەقێ (شێخلئیسلام)(١٦)، ناڤێ شێخەكێ سۆفی یە، تایتل دەرازینەكەكا سەرەكی یە د ئاڤاهیێ تێكستێ و د سینۆگرافییا وێ دا، گرنگییا خۆ هەیە و تێزێن ڕەخنەیی وەها بۆ دچن، كو هەلبەستڤان تەڤایا تێكستێ د تایتلی دا خەست دكەت، هەلبەستڤان بانگەوازییا خۆ ئاراستەی شێخلئیسلام دكەت، مرۆڤ ژی د چاخێ  تەنگاڤیان دا داخۆازییا هاریكاریێ ژ كەسێن هەری نیزیكی ل خۆ دكەت، (مەدد.. شێخێ من مەدد)(١٧)، دەما مرۆڤ دلتەنگ دبیت یان هەڤریشی ئاریشە و گرفتان و یێ دوودل بیت د پرۆسێسا بریار دانێ دا، پەنایێ بەر ب یێكی نیزیك ژ خۆ دبەت، داخۆازا هاریكارییا ژ وی دكەت، كو وی ئاراستەی رێیا باش بكەت، د وێ گاڤێ دا هەست ب ئارامیەكا دەروونی دكەت،  محسن قۆچانێ هەلبەستڤان ب ئاوایێ مۆنۆلۆگ هەلبەستا خۆ داڕێتییە و بانگەۆازییا خۆ ئاراستەی (مناسبێ شێخەكێ مەزنێ سۆفیان) دكەت، وەها خۆیا دبیت، كو د نێڤبەرا هەلبەستڤانی و شێخێ سۆفی دا هارمۆنیەكا روحی هەیە، لەوما مۆنۆلۆگا (موناجاە) وی دكەت، مۆنۆلۆگ ژی هەر وەكو (د. صابر عبدالدایم) دبێژیت: (ستایلەكێ دەربڕینێ یە، كۆنتێكستێن خۆ هەنە، كو تێدا پەیڤدار گۆتنێن خۆ ئاراستەی كەسەكێ ئەو ژێ حەز دكەت یان هەر تشتەك دی (جه، دەم، تشتەكێ نەدیار یان هەر فاكتەرەكێ دی یێ هەبوونێ دكەت)(١٨)، ئەڤێ دیاردێ رەهوریشالێن خۆ یێن كەڤنار د ئەدەبێ گشت گەلان دا هەیە، نەمازە ل جەم ئەو هەلبەستڤانێن داخبار ب  نوزعەیا لێڕامانا سوفیزیمی، ئەو نوزعە یا باوەرێ ب شیانێن ڤەشارتی یێن مرۆڤی هەی، ئەوێن باوەریێ ب وێ بیرۆكەیێ دكەن، كو مرۆڤی ئەو شیان هەنە دویر ژ پیڤەرێن عەقلێ و لۆژیكی، زانینێ ب دەست ڤەبینت، ئەڤ نوزعەیە ل گەل سەهەلدانا رەوتێ ڕۆمانتیكی د ئەدەبێ رۆژئاڤا دیار بوو، نەمازە پشتی تۆرەڤانێن رۆژئاڤا داخبار بووین ب چاندا روحی یا رۆژهەلاتی یا ب گشتی نوزعەیەكا تێڕامانا سۆفی ب تایبەت، بەخشان و هەلبەستا سۆفی و یا ڕۆمانتیكی ل هەڤ نیزیكن، د نێڤبەرا هەر دوویان دا خالێن هەڤگەهشتنێ دزۆرن و ژ وانا دبیت ڕەڤین ژ واقعی و دەوروبەری و گەڕیان ل وی هەمبەرێ وژدانی یێ تێپەڕاندنێ ل سەر هەبوونا ریالستی بكەت، خالا هەری سەرەكی بیت، بەلكو هەلبەستا مۆدێرن ژی مینا هەلبەستا سۆفی یا ئاڤاكرییە ل سەر ستراكچەڕێن دید و چركرن و ئیحائێ، ب چەند پەیڤان و دەستەۆاژەیێن خەست بكاری بیرۆكەیا خۆ بگەهینی و هشێ وەرگڕی ب ئارینی.

 

پەراوێز:

 1 / باشو، ناڤێ وی یێ درۆست (مانسوو مانوقوسا) ھەلبەستڤانەکێ مەزنێ چاپانی یە مامۆستایێ ھەلبەستا ھایکویە و یێکە ژ ستۆینێن ئەدەبێ چاپونی.

٢ / د.کمال عبدالملک/ ڤەکۆلەرێ ئەدەبی و مامۆستایێ ئەدەبێ عەرەبیبوویە ل چەندین زانکویێن ئەمریکی و نھا وانەبێژە ل زانکویا ئەمریکی ل دوبەی

٣ /العرب/ الشاعر المغربی ْصلاح بوسریف/ الاحد ١٢ نوفمبر ٢٠٢٣   alarb.co.uk)  )

٤ ابن عربی/ الشعر و التجربە الروحیە، تأسیس الکتابە الشعریە/ أ.فتحیە غابد/ مجلە العلوم الإجتماعیە، مجلە المرکز الدیموقراطي العربی / برلین المانیا، العدد ٨ سنە ٢٠١٩ ێ٢٣٢

٥ ھەمان ژێدەر ل ٢٣٤

٦ عبداللە عبدالدایم/ موسوعە علم النفس، ط٤/ المۆسسە العربیە للدراسات و النشر / ص٩

٧ النزعە التأملیە فی شعر محمود عماد/ د. محمد عبالعزیز/ حولیە کلیە اللغە العربیە بالمنوفیە/ العدد ٣٢ سنە ٢٠١٧، ێ ١٢٩٩

٨ الکتابە الشعریە سیرورە و صیرورە فی ان واحد/ د. نایف الھجینە/ جریدە الریاض العدد ١٥١٩٦ فی ٣١ ینایر ٢٠١٠

٩ پیاسەیەک لەگەڵ جۆن دۆن/ نەزەند بەگیخانی/ شیعر/ ناوەندی غەزەلنووی/ سلێمانی/ چاپی یێکەم ل ٩٤

١٠ لغە الشعر عند السیاب/ د. موسی عبود القیسی/ مجلە التسلیم، جامعە بابل/ کلیە التربیە قسم اللغە العربیە العدد السابع و الثامن/ ٢٠١٨ ص ٤٤٠

١١ /العقل الشعری/ د. خزعل الماجدی/ alalmaijidi.blogspot.com

١٢ /پیاسەیەک لەگەڵ جۆن دۆن/ نەزەند بەگیخانی/ شیعر/ ناوەندی غەزەلنووی/ سلێمانی/ چاپی یێکەم ل ٩٥

١٣ ھەمان ژێدەر ل ١١٢

١٤ دیمەن/ ھەلبەست / محسن قۆچان /چاپا ئێکێ ٢٠٢٣/ ل 113

15 فاعلية المكان في الصورة الشعرية/ سيفيات المتنبي نموذجا/ م.د. علي متعب جاسم و د.منى شفيق توفيق/ مجلة ديالى، 2009 ، العدد 40

16 شێخلئیسلام و ھەر وەکو ھەلبەستڤانی د پەڕاوێزان دا ئاماژە پێدای ( مناسبێ شێخەکێ مەزنێ سۆفیێن موسلمانە) ل گۆندێ دێرشێ.17 ديمةن ل 120

18 (المناجاة) في الشعر العربي.. مفهومها و أغراضها/ د. صابر عبدالدايم، الأهرام الثقافي/ العدد 48460/ 11/ أغسطس، 2019

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …