گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
لهما محهمهد عەلی
مهلایێ جزیری، یهك ژ گرنگترین ههلبهستڤان و فهیلهسۆفێ سهردهما خوه بوو، لێ تهنێ وهكه ههلبهستانێ سهردهما كلاسیك ب وێ سهردهمێ تهنێ ڤه سینوردار نهما، خوه گهاند ههتا سهردهما مه یا نها ژی.
سهدهمێ ڤێ مایندهبوونا هزر و ڕامانێن جزیری ژی پڕن، یهك ژ ڤان سهدهمان ژی ئەڤە: كووربوونا مهلایێ جزیری د وهحدهتولوجوودێ ده، یهكبوونا وی ب ههینێن دهردۆرا خوه ره.
لێ بهری كو ئەم بكهڤن مژارا خوه یا سهرهكه ده، دبه كو ب كورتاسی ژی به، ئەم هنهكی ل سهر كورتهژیانا مهلایێ جزیری بنڤیسن و بناسن.
مهلایێ جزیری:
بهری ههر تشتی و ب كورتاسی به ژی، كا ئەم مهلایێ جزیری ب بیر بینن.
شێخ ئەحمهدێ كوڕێ شێخ مههمهدێ جزیری یه، ناڤداره ب مهلایێ جزیری، (1570-1640) ل باژارێ جزیرا بۆتان هاتیه دنیایێ، ئەو ژ مالباتهكه ناڤدار یا شێخانە، ههر وهها ئەو ژ هۆزا كوردێن بوختی یه.
ژ زارۆكتییا خوه ڤا ل گهل باڤێ خوه دهست ب فێربوونا خوهندنێ كرییه، ل گهلهك جهـ و دهڤهرێن كوردستانێ گهریایه ب مهبهستا خوهندنێ و د دبستانێن ئولی (مزگهفت) ئان ده خوهندییه، دا كو فێری سرێن زانستێ ببه و د خوهندنا خوه ده ژیر و ژێهاتی بوویه. ههر وهها د دبستانا سۆر ده؛ ههم خوهندییه ههم ژی دهرس دانه فهقههـ و مهلایان، ههتا كۆچا خوه یا داوی ل وێ دبستانێ مایه، نها گۆرا وی د دبستانا سۆر ده دمینه، ههر وهخت و زهمانی ژ ههر دهڤهرێن كوردستانێ و دهرڤهیی كوردستانێ خهلك دچن زیارهتا گۆرا وی.
مهلایێ جزیری نه تهنێ د وارێ ههلبهستا كلاسیك ده ژیر و ژێهاتی بوو، لێ بهلێ د رهوانبێژیێ ده، د زانینا فهلسهفا وهحدهتولوجوودێ ده، ستێرناسی، زمانناسی، سروشت، دیرۆك، ئەردینیگاری، مرۆڤناسی، ئوسوول ئەل- حهدیس، ئوسوول ئەل- فهقههـ و ههو.. ده مرۆڤهكی سهروهخت و زانا بوو.
بهرههمێ كو ل دو جزیری مانه، تهنێ دیوانهكه وی تا نها هاتییه دیتن، كو ب دیوانا جزیری تێ ناسكرن، ئەڤ دیوان مینا خهزینهیهكه زانستێ، كو ژ مه ره هشتییه، دا كو ئەم ل سهر بنگهێ وێ فێری سر و رازێن ههبوونێ ببن.
تهسهوف
داناسینا تهسهوفێ:
د ئولان ده و ب تایبهت د ئولا ئیسلامێ ده سۆفی و تهسهوف ههیه، تهسهوف، رێبازهكی بلند یا ئولداریێ یه و تێ گۆتن كو رێبازا ههری بلنده د نێزیكبوونا ژ یهزدانە، لێ بهلێ د ڤێ رهگهزێ ده ژی، ئاستێن جودا جودا ههنه، یانی تهسهوفا كو مرۆڤ لێبۆرینا گونههان ژ یهزدان دخوازه، تكا كرن ژ یهزدان، كو ببن ژ ئەهلێ بهوشتێ، لاڤاكرن و لمێژێن دائیمی تا كو داخواز و لاڤایێن وان كهسێن سۆفی ب جهـ وهرن و تا مرنێ وها ددۆمینن.
لێ بهلێ واتهیا تهسهوفێ، ئانكۆ تێگها وێ ب گهلهك رهنگان هاتییه پێناسهكرن، میناك نێرینا هن زانیارێن ئولا ئیسلامێ وهكه بن خهلدوون و ئەل-تاوسی، دبێژن كو تێگها سۆفی- تهسهوف ژ هریێ (سووف) هاتیه كو وان سۆفیان جل و بهرگێن ژ هریێ چێبوونه ل بهر خوه دكرن. لێ هن زانیار ژی دبێژن، كو تێگها تهسهوفێ نه ژ عەرهبی هاتییه و نه تێگههكه عەرهبی یه، ههر وهها د پهرتووكا (ئەلریساله) ده یا عەبدلكهریم قشیری وها هاتییه نڤیسین: «ئهڤ تێگههه نه عەرهبی یه و د عەرهبیێ ده جهێ وێ تونه یه».
ههروهها گهلهك زانیارێن ئولی و دیرۆكناسان بال كشاندنه، كو واتهیا ڤێ تێگههێ ژ یونانی هاتییه، كو تێ واتهیا زانستێ یا كو ژ تێگهها سۆفی یا یوونانی هاتییه وهرگرتن، ههر وهها ل گهل هنودان یێن ئەمریكای، تێ واتهیا حهزكریێن خوهدێ.
بن خهلدوون د پرتووكا خوه ده دبێژه، كو تهسهوف دبستانهكه زانستی یا ئولی یه.
ئەم دبینن، كو زانیارێ تهسهوفێ یێن مینا بن- عهرهبی، ئەل-جندی، ئەل-خهزالی و ئەل-گهیلانی ههبوون. ههر وهها د ئیسلامێ ده دبێژن، كو د ئاستا ههری بلند ده ژ تهسهوفێ وهحدهتولوجوودە، گهلۆ تا كیژان رادهیێ ئەڤ نهرین راستە و تێكلیێ تهسهوف و وهحدهتولوجوودێ ب ههڤ ره ههیه یان نا كا ئەم بناسن.
وهحدهتولوجوود:
وهحدهتولوجوود مهزههبهكی فهلسهفی یێ كهڤنارە، نه ئولی یه؛ لێ باندۆرا ڤی مهزههبی ل پڕانییا ئولان بوویه، گهلهك فهیلهسۆف ل سهر رام بوونه، ئەڤ مهزههب بهریا كو تهسهوف داكهڤه ب سهدێ ساڵان د ناڤ جڤاكێن ئولێن جودا جودا ده ههبوونا خوه دایه دیاركرن و هاتییه مهیدانێ.
وهحدهتولوجوود وهكه تێگههـ:
وهحدهتولوجوود ژ دو پهیڤان هاتییه هۆلێ، ئەو ژی (وهحدا، كو تێ واتهیا یهك ئانكو یهكبوون- ئەلوجوود، ئەو ژی تێ واتهیا ههبوونا ههر تشتی، ئانكۆ دێ ههبه).
ئهكسانۆڤان كو یهكهم فهیلهسۆفێ دبستانا ئەل- ئێلیا یه ل سهر وهحدهتولوجوودێ ئاخڤییه. ل سهر نێڕینێن ئەكسانۆڤان، ئەرستۆ وها ئانییه ل سهر زمان: چاخا كو ئەكسانۆڤان ههیینێن جیهانێ دهستنیشان كرییه، گۆتییه؛ كو خوهدا یهكه، چاخا كو خوهدا یهك به، تێ واتهیا كو جیهان یهكە، ل ڤڕ ئەم بهرامبهری مهزههبهكی دمینن ئەو ژی وهحدهتولوجوودە، كو ئەڤ مهزههب فهرق و جوداهییێ د ناڤبهرا خوهدا و ههیینێن سروشتێ ده نابینه، ئانكو ههر تشت ژ نوقتهیهكێ دهستپێدكه و ل دۆرا وێ نوقتهیێ دزڤڕە.
ژ بهر ڤێ یهكێ تێ ناسین، كو وهحدهتولوجوود ژ كهڤن ده ههیه و دیرۆكا وێ كهڤنارتره ژ گهلهك مهزههب و ئولان، كو پاشێ د ناڤ ڤان ئولان ده هاتییه بكارانین مینا، ئەل- بهرحامیتی، ئەل- رهواقی، ئەفلاتۆنیا نووژهن و تهسهوفێ ده جهـ گرتییه.
ئهڵاهـ سهحهرگاها ئەزهل
یهلموومێ عشقێ شوعله دا
نوورا جهمالا لهم یهزهل
زاتێ تهجهللایا خوه دا
زاتی تهجهللا بوو ل زات
بێ ئیسم و ئاسار و سیفات
سڕا حورووفێن عالیات
خهف بوو د ستر و پهرده دا
زاتی موقهددهس بوو وجوود
جۆشش نهدابوو بهحرێ جوود
وهسف و ئیزافهت و قویوود
یهك ژ تهجللایێ نه دا
ب ڤان چهند مالكان ئەم دكارن ڤهگۆتن و لێكۆلینا خوه دهربارێ تێكلییا مهلایێ جزیرى ب وهحدهتولوجوودێ ره تا كیژان رادهیێ ههبوو ل سهر بسهكنن و بهردهوام بكن.
ئهم ههمی دزانن، كو مهلایێ جزیری فهیلهسۆف و ههلبهستڤانهكی كوردە. ل گۆری شۆپاندنا ههلبهستێن جزیری چ تێكلییا وی ب تهسهوفێ ره تونه بوو، لێ یا راست ئەوە، كو د وهحدهتولوجوودێ ده كهسایهتییا خوه كوور كربوو و وهحدهتولوجوود دپاراست.
مهلایێ جزیری تهڤی ههر چار هێمانێن بنگههین (ئاڤ، ئاخ، ئاگر و با)یێ هێمانهكی دن ژی زێده دكه، ئەڤ هێمان ژی ئەڤینە، كو دیار دبه بێی ئەڤینێ تشتهك تونه یه و ئەڤین بنگههێ ههر تشتی یه.
دهربارێ ڤێ بابهتێ ده، مهلایێ جزیری تشتهكی ئەشكهره و ڤهكری نابێژه، لێ بهلێ گۆتنێن مهجازی، تهشبیهـ، ستیارا بكار ئانییه.
مهله وهكی پیرێ ههلبهستێ تێ ناسكرن، ژ بۆ ڤێ یهكێ ئەم ل ههلبهستێن مهلایێ جزیری دنهرن، كو گرانن، خوهدی واتهیێن كوورن و گهلهك پهیڤێن بیانی د وان ده ههنه.
وێژەڤان و ههلبهستڤان (گهرناس كۆچهر) وهها ل سهر مهلایێ جزیری دبێژە: «مهلایێ جزیری نه مهلایهكی ئەهلێ تهریقهتێ یه و نه ژی یێ شهریعهتێ یه. لێ بهلێ تێكلییا وی ب زانست، علم و مهعریفهتێ ره ههیه. مهلایێ جزیری خوه زانیارهكی نێزیكی خوهدێ ددیت، نه كو وهكی وان كهسێن رجا ژ خوهدا بكه، كو وی ببهخشینه، بهرووڤاژی ڤێ یهكێ خوه نێزیكی خوهدا ددیت و خوه د وهحدهتولوجوودێ ده كوور كربوو، كو خوه ژ رۆناهیێ دبینه و ئەو رۆناهی ژ خوهدا یه و مرۆڤ بهشهك ژ نوورهێ نه».
مهلایێ جزیری د ههلبهستێن خوه ده وهحدهتولوجوودێ دپهژرینه، جزیری ژ سۆفیتییێ دهرباس بوویه و بوویه عاشقێ وهحدهتولوجوودێ و خوه پێ ره كرییه یهك.
جزیری د ههلبهستێن خوه ده ل سهر دو تشتێن بنگههین دسهكنه:
- ئهڤین
- وهحدهتولوجوود
– ئهڤینێ وهكی بهشهكی گرنگ ئانكو بنگههێ ئەفرینهرییێ دبینه و دیار دكه كو ههگهر ئەڤین نهبه تو تش تونهیه، ب ئەڤینێ ئەم ههنه و ب ئەڤینێ ژیان بهردهوامە.
– د وهحدهتولوجوودێ ده، جزیری بهدهوبوون و پاكبوونا رۆناهییا هوندرین و دهرڤه یا مرۆڤان دبینه، د وهحدهتولوجوودێ ده د ئاستا ههری ژوور ده تهیساندنا دل و رامانێ مرۆڤ ههیه.
د وهحدهتولوجوودێ ده، رۆناهی هێز ژی ژ سیفهتێن خوهدا نه و ئەڤ سیفهت د مرۆڤان ده ژی ههیه.
فهلسهفهیا جزیری گهلهكی كوورە، گهلهك تشتان دحهوینه، رێبازێ جزیری د بكارانینا ههلبهستێن وی ده، هنهكی ڤهشارتی یه، ئانكۆ واتهیێن گهلهكی كوور دحهوینن.
جزیری مرۆڤهكی ژ خوه باوهر بوو و خوه د ئەڤینا خوهدا ده مهلوول نه دكر، ژ گالگال و گازنان ب وێدهتر خوه وهكه ئوقیانۆس و دهریا ددیت، خوه شكهستی و لاواز نه ددیت.
جزیری د بكارانینا ههلبهستێن خوه ده تو كهسی د سهر خوه ره نابینه.
د ئەنجامێ ده مهلایێ جزیری د هێلا فهلسهفێ ده، د هێلا وهحدهتولوجوودێ ده و د ئولێ ده، ههر تشتی ژ ئەنجاما ئەڤینێ هاتییه ئافراندن و ههر تش ژ نوقتهیهكی دهستپێكرییه و ل دۆر ڤێ نوقتێ دزڤڕه، مرۆڤ ئەنجامێ ئەڤینێ دبینه و ئەڤین بێ مرۆڤ نابه و ئەڤ ههمی د وهحدهتولوجوودێ ده خوه كووركرن ده دگهێژه ئارمانجێ دبینه.
…..
گهر ببری وان ب ئەسل
حهرف- دبت یهك خهتهك
خهت كو نهما نوقته نهما
وهحدهت- موتلهق مهلا
نوورە د قهلبان جهلا
زۆر د ڤێ مهسئهلێ
ئههلێ دلان شوبههت ما
ژێدهر:
* گهردهنییا گهوههری- شهرها دیوانا مهلایێ جزیری- مهلا ئەحمهدێ زڤنگی.
* ل سهر یهكبوونا روح و وهحدهتولوجوودێ- سهمینارا دیار بۆهتی.
* جزیریناسی- مهقالهیێن ل بارهی مهلایێ جزیری و شعرێن وی.
* خانی و جزیری دو ستوونێن وێژهیا كوردی- لێكۆلین- ژان دۆست.
* وحدة الوجود عند المتصوف (مقال)، محفوظ ابي يعلا.
