گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
حهجی جهعفهر
بابەتەك ب ناڤونیشانێن (میر و میرگەهـ د روانگەها خانی دا) ل ژێر ناڤێ (م. ژێهات قادر حەسەن) ل گەل كۆمەكا ڤەكۆلینا د پەرتووكا (دەولەت و میرگەهێن كوردی ل سەردەمێن ناڤەراست و نوودا) دا هاتییە خارێ(١). مە دڤێت پیچەكێ ل سەر ڤی بابەتی راستین و دانوستاندنەكا كورت ل گەل بكەین، ب ئارمانجا هندێ، كو پتر بابەت دەولەمەند بیت و پتر سوود و قازانج ژێ بێتە وەرگرتن. وە نەبیت بابەتێ ڕەخنە لێ بێتە گرتن، بابەتەكێ خراب بیت، بەرەڤاژییا ڤێ گۆتنێ دروستترە، چونكی بابەت ب رەخنێ دەولەمەند دبیت؛ نەكو لاواز دبیت. هیڤیدارم رەخنا من یا ئاڤاكەر بیت، دلێ نڤیسەری نە ئێشینیت .
بابەت:
نڤیسەرێ ناڤبری بابەتێ خۆ یێ كرییە دو پشك، پشكا ئێكێ ل سەر میر و میرگەهێن كوردییە ب رەنگەكێ گشتی، كو نێزیكی (5) لاپەران ب خۆڤە گرتینە، پشكا دویێ بۆ بابەتێ خۆ (میر و میرگەهـ د روانگەها خانی دا) تەرخانكرییە، ئەڤێ پشكێ نێزیكی (15 لاپەر ب خۆڤە گرتینە، پشكا ئێكێ (5) لاپەرن و بابەتێ سەرەكی نینە، نێزیكی (16) ژێدەر ژێرا تەرخانكرینە، بۆ پشكا دویێ، كو نێزیكی (15) لاپەرن و كاكلا بابەتییە، ئێك ژێدەر ب تنێ بۆ ئینایە، ئەو ب خۆ دڤیا بەرەڤاژی بیت، ژێدەرێن پشكا دویێ پتر بن یان چ نەبیت كێمتر ژ چار پێنچ ژێدەرا نەبن؛ چونكی ئەو بابەتێ سەرەكی یە(2). نزانم بۆچی خۆ ب ژێدەركێ ب تنێ ڤە گرێدایە و ئەڤ ژێدەرێن خارێ (بۆ نموونە) ب پشتگوهـ ڤە هاڤێتینە :
1ـ مەم و زین، ئەمینێ ئوسمان، بەغدا- 1990.
2ـ احمد خانی شاعرا ومفكرا…، د. عزالدین مصطفى رسول، بهغدا- 1979.
3ـ مەم و زین، هەژار موكریانی، پاریس- 1989.
4ـ مەم و زین، پەرویز جیهانی، دهۆك- 2007.
5ـ مەمێ زینێ، جاسمێ جهلیل، ئامادەكردنی: د. عزالدین مصطفى رسول، هەولێر- 2009.
6ـ الدر الثمین فی مم وزین، جان دۆست، دهۆك- 2007.
- مم و زین، رودینكو، موسكو- 1962.
8ـ خانی و حاجی، رشید فندی، دهۆك- 1996.
9ـ چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم و زینا خانی، حجی جعفر، بەرلین- 2002، چاپا دویێ، هەولێر- 2009. … هتد.
د شیانێن نڤیسەری دا بوو؛ قازانجێ ژ هندەك ڤان ژێدەرا بكەت، چونكی پەیوەندییەكا ئێكسەر و نە ئێكسەر یا ب بابەتێ نڤیسەری ڤە هەیی، نەخاسمە ژێدەرێ هژمارا (9)، كو ل سەر میرا و رەوشت و تیتال و بیروباوەرێن وی سەردەمی دئاخڤیت. مە گۆت: نڤیسەری، بابەتێ خۆ یێ كرییە دو پشك، دەربارهى پشكا ئێكێ، ئەز ل سەر نا ئاخڤم، چونكی نا كەفتە بەر تەڤشیكێ من، ئەو كارێ مێژوونڤیسایە، ب تنێ دێ ل سەر پشكا دویێ ئاخڤم، ئەوا ب ناڤونیشانێن (میر و میرگەهـ د روانگەها خانی دا)، كو كاكلا بابەتی یە و ناڤونیشانێن گۆتارا وی و یێن ڤێ پشكێ نە. ئەڤ پشكە ژی نڤیسەری یێن كرینە چوار خال :
1 ـ ستایشكرنا میران.
2ـ بەرجەستەكرنا مەزناتی و شكۆمەندییا میران.
3ـ رەخنەگرتن ل میر و كاربەدەستێن میران.
4ـ دابونەریتێن میران.
بۆ خالا ئێكێ، نڤیسەری (14) مالكێن مەم و زینێ ل سەر ئێك ئیناینە، كو ژ ڤێ مالكێ دەستپێدكەت:
گو پادشەهەك زەمانێ سابق
رابوو دحوكوومەتا خوە فائق
ئو ب ئەڤێ داوی تێت :
مەشحوون ژ هەر یەكی خەزینەك
مەكنوون ژ هەر یەكی دەفینەك
نڤیسەری هەر چواردە مالك ب شێوەیەكێ گشتی شرۆڤەكرینە و دبێژیت: ئەحمەدێ خانی د ڤان هەر چواردە مالكان دا ستایشا میر زین الدین میرێ بۆتان دكەت. ئەڤە راستە، بهلێ باشتر ئەو بوو، نڤیسەری ژ وان چواردە مالكا هەفت مالك وەكو بەلگە ئینابانە بەس بوون بۆ پەسنكرنا میر زین الدین، هەفتێن دی ژی ئینابانە بۆ ستایشكرنا هندەك میرێن دن، چونكی وی د ڤێ خالێ دا یێ گۆتی، (ستایشكرنا میران) نە گۆتییە (ستایشكرنا میری)، بهلێ خۆ نە وەستاندییە ل هندەك مالكێن دی بگەریێت، بۆ نموونە وەكو ڤان مالكێن ژێری كو خانی تێدا پەسنا هەر میرەكی دكەت:
میرێ كو ب دەولەت و فیراسەت
صاحب شەفەقەت، خودان سیاسەت
ئەو هەر كەسەكێ خودان ناكەن
حەتا وەكو ئەمتحانێ ناكەن
چل جارا دكەت یەكی مجرب
پاشی ئەوی دێ بكەت مقرب(3)
خانی لڤێرە پەسنا هەر میرەكی دكەت، كو ئەو خاسیەتێن د ڤان هەر سێ مالكێن سەری دا هەبن. ئەڤە ژ لایەكی ڤە، ژ لایەكێ دیڤە، نڤیسەری ئەو مالكێن بێهز و خورتر ژ وان مالكێن وی ئیناین ژبیركرینە، بۆ نموونە وەكو ڤان هەردو مالكێن ژێری :
لەورا ڤەكرن مە قەید و زنجیر
رابی ب مەرا بچینە پێش میر
صاحب كەرمــــە خودان عەطایە
ظلا وی سها پەرێ هۆمایە(4)
ما ژ ڤێ پەسنێ مەزنتر هەنە، خانی ل سەر ستایشكرنا میری دبێژیت، میرێ بوتان مێرەكێ مەردو دەستڤەكرییە، هەر كەسێ بچیتە بن سیبەرا وی، دێ گەهیتە مرازا خۆ. یان ئەو مالكێن دبێژن :
هەر رۆژ هزار بـــێ نەوایـــان
هەر لەحظه ب لطف سەد گەدایان
زەنگین دكەتن ب دەستی هیمەت
حكمەت ئەوە ناكەتن چ منەت (5)
یان دەما دادپەروەریا میری ل سەر زارێ مەمێ ، گاڤا د زیندانێ دا خۆیا دكەت دبێژیت:
ئەڤ چالە ئەگەر چی زێدە كوورە
ئەمما ژ عەدالەتێ نە دوورە (6)
ما ژ ڤێ مالكێ روونتر و زەلالتر هەنە، ئێك د زیندانێ دا بیت و پەسنا وی میری بكەت ئەوێ ئەو كرییە د زیندانێ دا و بێژیت بێ ئەگەر میری ئەز نە كریمە د ڤێ چالا كووردا!!
خانی د گەلەك هەلبەستێن خۆ دا پەسنا میری و ستایشكرنا وی دكەت.
ئەڤا مە گۆتی بۆ خالا (ستایشكرنا میران) بوو، ب هزرا من دێ تێهنییا خواندەڤانی پێ شكێت، لەوما دێ ئێینە سەر خالا دویێ یاكو دبێژیت: (بەرجەستەكرنا مەزناتی و شكۆمەندییا میران).
لڤێرە ژی دڤیا ئەڤ ناڤونیشانە د هۆسابانە: (بەرجەستەكرنا مەزناتی و شكۆمەندییا میرێ بۆتان، یان میر زین الدین)، ئانكو كربایە تاك، چونكی ئەو مالكێن نڤیسەری ئیناین ب تنێ ل سەر ئێك میر دئاخڤن، ئەو ژی میر زین الدینە، كو میرێ بۆتانە و برایێ زینێ یە .
ئەڤ خالە و خالا بەری وێ، یاكو ئەم ل سەر ئاخڤتین (ستایشكرنا میران)، گەلەك د ناڤ ئێكهەل دبن، هەتا رادەیەكێ مرۆڤ دشێت بكەتە ئێك خال، مە زانی بوو كو خالا ئێكێ ل سەر ستایشكرنا میری بوو، بهلێ ئەڤ خالە ل سەر ستایشكرنا خەملا شههیانا ستیێ و تاجدینن ل گەل وەسفكرنا باغچێ میری .
نڤیسەری بۆ مەزنی و شكۆمەندییا شههیانا تاجدین و ستیێ، (8) ههشت مالك ل سەر ئێك، ئێك ل دویڤ ئێكێ ئیناینە و ب شێوەیهكێ گشتی شرۆڤەكرین، هەر هەشت مالك پەسن و ستایشكرنا وێ شههیانێ دكەن، یاكو بۆ ستییا خووشكا میری و تاجدینى هاتییە كرن، مالكا ئێكێ هۆسا دەستپێدكەت :
ئەنواعێ تەجەممول و مەلابس
ئەلوانێ جواهر و نەفائس
مالكا داوی ژی ئەڤەیە :
تەشبیهی ب بەحرێ پوڕ تەمەووج
جونبش دكرن غەرەض تەفەررج
نڤیسەری (15) مالك ژی بۆ وەسفكرن و ستایشكرنا باغچێ میری ئیناینە، ئەو ژی ل سەر ئێك، ئێك ل دویڤ ئێكێ، مالكا ئێكێ هۆسا دەستپێدكەت :
باغەك وە هەبوو ئەمیر زەیندین
باغێ ئێرەمێ دچوو ب مزگین
مالكا داوی ژی ئەڤەیە :
هەر یەك دكرن بەیانێ ئەحكام
بەختێ سیەهـ و سفید ئەعلام
نڤیسەری ئەڤ هەر پازدە مالك ژی وەكو یێن دن ب شێوەیەكێ گشتی شرۆڤەكرینە، بۆ ڤێ خالێ ب تنێ دێ بێژم (حشو)یەكا زێدەیی عەدەتی تێدایە، بهلێ نە دووری بابەتییە، ژ ڤان پازدە مالكا هەكە پێنچ بانە و چووبا پێنجێن دی ژ جهەكێ دی هەر بۆ ڤێ مەبەستێ وەرگرتبانە، ب هزرا من دا باشتر بیت، هەروەسا پێنچ شەشەك ژی بۆ وەسفكرن و ستایشكرنا دیوانا میری ئینابانە، دا باشتر بیت.. چونكی مەزنی و شكۆمەندییا میری یا د دیوانا وی دا(7)، ئەو مالك ژی ئەڤەنە:
مەجموع مەلا و شێخ و میران
ئاغا و ئەكابـــرا و فەقیـــران
ڤێكرا ب دەڤێ خوە وان په ناكر
تێكدا ب دلێ خوە وان دوعاكر
میر گو بقوتن دەف و رەبابان
بینن هەمی شەربەت و شەرابان
دا بەزمەكا شـادمانە دانین
ئیروهە كو صوبحە ئەم نزانین
……………………………………….
…………………………………………
ساقی وشەراب و شمع خوەستن
دیوانەكــێ حاكمانە بەستن(8)
خالا سێ (رەخنەگرتن ل میر و كاربەدەستێن میران):
نڤیسەری بۆ مەبەستا روونكرنا ئەڤێ خالێ، كۆمەكا مالكێن هەلبەستا ژ مەم و زینا خانی وەرگرتینە و د ناڤ ئێكرا حەشاندینە، گوایا ئەڤ مالكە هەمی رەخنێ ل میری دگرن، هەكە بژمێرین دێ بنە نێزیكی (32) سیهـ و دو مالكا، ئەڤە ژی بۆ ڤی بابەتی گەلەكن، دەهێت ئارمانجبەر باشترن ژ سیهـ و دویێن نە ئارمانجبەر. هەكە ئەم د ناڤ وان سیهـ و دو مالكان دا بگەریێن، دێ بینین چ مالكێن وەسا روون و ئاشكرا تێدا نینن، كو ئێكسەر یان نە ئێكسەر رەخنە ل میری یان كاربەدەستێن میری گرتبیت، ئەو مالكێن ژ هەمیا دژوارتر یێن كو نڤیسەری ئیناین، گوایا رەخنە گرتنە ل میری، (بۆ نموونە) ئەڤێت ژێرینە، ئەو ژی رەخنە نینە ل میری، بەلكو گازندەنە، ئەو مالك ژی ئەڤەنە:
گۆتن هەرە بێژە میر و ئاغان
بینەندە ڤەناكوژن چراغان
میرێ مە ئەگەر چ دووربینە
ئیرۆ وی د چاڤی نوور نینە
ئەم چار برا هەبوون د صادق
هەر چار ل خدمەتا وی عاشق
ئنسافە كو زێدەتر ژ ساڵێ
مەم مائیە بێ خودان ژ چاڵێ
دوژمن ل مە شانە دۆست غەمگین
فەرزە مرنا چەكۆ و تاخدین
مەم گەر چ كو زێدە پوڕ گوناهە
لێ عاشقە عشق پادشاهە
حوكمێ تو نەكە ل پادشاهان
زولمێ توو مەكە ل بێ گوناهان
ئەم هێڤی دكەن مەمێ رها كەت
دەردێ دلێ مەمێ دەوا كەت
د ڤان مالكێن سەری دا، تاجدین تەتەرەكێ خو دهنێریتە نك میری و دبێژیتێ هۆ بێژە میری، هەكە ئەم پیچەك هزرا خۆ د ڤان مالكان دا بكەین، دێ بۆ مە دیار بیت كو چ رەخنەكا وەسا نینە، كو ئەم بێژینێ رەخنە؛ بەلكو بارا پتر سەر ب گازنداڤە دچن، مە گۆت ئەڤە ئەو مالكن، ئەوێن دژوارترین رەخنە تێدا، یێن كو مە ژ سیهـ و دو مالكێن نڤیسەری هەلبژارتین، ئەوێن دی هێشتا نەرمترن، كو ب چو رەنگا ناچنە د قالبێ رەخنێ دا، هەتا هندەك ژ وان ناچنە د قالبێ گازندا ژی دا، وەكو ڤان مالكا :
تاجدین دو برا هەبوون دقەللاش
مانەندی دوو شاهبازێ جەمماش
دائم دلێ دوژمنان دصۆتن
یەك عارف و یەك چەكۆ دگۆتن
ئەمما وی ژ جوملە خاص و عامان
ژەو چەندی برا و بابا و مامان
لاوەك كربــوو برا ژ بۆ خوە
نێ ئەز غەلەطم چرا ژ بۆ خوە
چ رەخنە و گازندە د ڤان مالكان دا نا هێنە دیتن، ب تنێ حەشویە. ئەمما ئەو مالكێن نڤیسەری ئیناین كو رەخنێ ل بەكر دگرن، نابنە رەخنە ل میری و كاربەدەستێن وی، چو پەیوەندی ب كاربەدەستا ڤە نینه، چونكی بهكر دەرگەڤان بوو، نەكو كاربدەست بوو :
راگرت ژ بۆ خوە دەرگەڤانەك
فەتتانێ زەمانە صەی پصانەك
دائم ل دەرێ وی قاپۆچی بوو
قەللاع و قەلاش و قاوەچی بوو
…………………………………….. هتد
لڤێرە فەرە وێ پرسیارێ بكەین ئەوا نڤیسەری ژ خۆ كری، ئەو ژی ئەڤەیە، ئەرێ خانی رەخنە ل میران گرتییە؟ بەلێ یێ گرتی بۆ نموونە :
هەرچی كو دبێژنێ غەرەچدار
باوەر دكەت ئەو راستیێ خوار
نابێن ئەڤ قەنجە یا خرابە
نابێن ئەڤ خەطئە یا صەوابە
قاصر نەظەرن دبێ تەئەممول
حاظر غەظەبن دبێ تەحەممول
بەدخواهە و بەخیل و بەدسكالان
بەدئەسل و سەفیه و بەدفعالان
تینن دكەنە رەفیق و رەهبەر
بەدنام دبن وەزیر و سەروەر
دسپێرنە ئەوان كەسان ئومورێ
ئەو تێخنە دەولەتێ قصورێ
………………………………….. هتد(9)
خانی لڤێرە رەخنێ ل وان میر و حاكمان دگریت یێن كو گوهێت خو ددەنە فەساد و فەسادكارا، یێن كو راستی و چەوتییا ژ ئێك جودا نەكەن، یێن كو نەبێژن ئەڤە راستە و ئەڤا دی درەوە، یێن كو ژ بەر پێن خۆ زێدەتر نە بینن و تەحهموولا چو تشتی نەكەن، خانی رەخنێ ل وان میر و حاكمان دگریت یێن كو مرۆڤێن پیچ و فەلیتە و بكێرنەهاتی ل خۆ كۆم دكەن و دكەنە كاربەدەستێن دەولەتێ. ئەڤ رەنگە مرۆڤە دەولەتێ ژ بن دبەن … هتد.
نەك هەر ئەڤە، بەلكو میر ب خۆ رەخنێ ل خۆ دگریت گاڤا دبێژتە زینێ تۆ ب خۆ ب ئەمرێ من، هەرە مەمۆیی ژ زیندانێ دەربێخە :
میر گو تۆ هەرە مەمێ ببینە
گەر دێ مری بت ئەوی ڤەژینە
باوەر تۆ بكە ب صدق و ئیمان
بوو مە ل تە و مەمێ پەشێمان(10)
دا بێینە سەر خالا چارێ و یا دووماهییێ، ئەوا نڤیسەری ناڤێ وێ كرییە (دابونەریتێن میران).
بابەتەك ب ڤی رەنگی، بهلێ ب ناڤونیشانێن (هندەك رەوشت و تیتالێت كوردەواری د مەم و زینێ دا)، من ل رۆژا 31/4/2001ێ د كۆنفرانسەكێ ئەدەبی دا، ل بەرلینێ پێشكێشكر بوو، پاشی د پەرتووكا (چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم و زینا خانی) دا بەلاڤكر، بهلێ مخابن نڤیسەری فایدە ژێ نە كرییە. یا گرنگ ئەڤە نینە، یا گرنگ ئەوە نڤیسەری لڤێرە بۆ بابەتێ خۆ، (30) سیهـ مالك ژ مەم و زینێ بۆ سێ دابونەریتێن میران هەلبژارتینە، چار مالكێن ئێكێ، ب هزرا من ناچنە د خانا دابونەریتا دا، چونكی ل سەر ئەسل و نەسەبێ میرێ بۆتان دئاخڤن، نەكو ل سەر دابونەریتێن وان، كەرهمكەن بنێرنە وان چار مالكان، ئەوێن نڤیسەری بۆ دابونەریتێن میران ئیناین:
ئەجناسێ مللەل موطیع و مونقاد
نەسلا وی عەرەب ئەمیری ئەكراد
تەختێ وی جزیر و بەختێ مەسعوود
طالع قەوی و مەقامێ مەحموود
رۆم و عەرەب و عەجەم دفەرمان
مەشهوور ب ناڤێ میرێ بۆهتان
ئابائێ عیظام و جەد و والد
مەنسووب و موسەلسەلێ د خالد
هەكە بەرێ خؤ بدەینە ڤان مالكا، ئەم چ نەریت و تیتالێن میران و نە میران، تێدا نا بینین، لەوما دێ بێژین ڤان هەر چار مالكا ئارمانج نە هنگاڤتینە. فەر بوو، بۆ ڤێ خالێ ل هندەك مالكێن دی گەریابایە. بۆ نموونە وەكو ڤێ مالكا ل خوارێ، كو بجوت ل سەر مێرانی و مەردینیيا كوردان و میرێن وان، وەكو رەوشت و نەریت دئاخڤیت:
هەر میرەكی وان ب بەزلێ حاتم
هەر مێرەكی وان ب رزەمێ رۆستەم(11)
ئەم هەمی دزانین هەر كەسەكێ هاتیيە د ناڤ كوردان دا، یێ بەحسێ مەردینی و مێرانیيا وان، وەكو رەوشت و تیتال كری(12). یان گاڤا خانی ل سەر خازگینييێن ستییا خووشكا میری دئاخڤیت، ئەو ب دروستی رەوشت و نەریتێن میران دیار دكەت، خانی دبێژیت:
رابونەڤە چوونە نك هەڤالان
چەنـــدەك ژ محـــارم و روالان
ئاگەهـ كـــــرن ژ ماجرایــــی
رابون ب تەعصب و تەبایی
گاڤا كو ئەوان بهیست مزگین
هایدان ب تەبایی خلق و خوازگین
هندەك عــــلما و هن د عــــادل
هندەك ئومــــــرا و هــــن د جاهل
رابونەڤە جملە چوونە نك میر
ئەڤ رەنگە كرن قضیه تقریر
میر گو هەچی وە دیت لائق
ئەلبەتـــە ژ بۆ مەرایـــە فائق
هەرچی كو وەكیلە بێ رونیت
مولا كیە خطبەكێ بخوینیت
عقدا ستیێ مە كر ب تاجدین
ئیجابە ئەڤە قەبولە ئامین
فی الحال چەكو بەزییە پێ میر
تقبیل كر و قبـــــول و تقریر
ڤێكرا ب دەڤێ خوە وان پناكر
تێكدا ب دلێ خوە وان دوعاكر(13)
رێ و رەسم و عاداتێن خوازگینییێن وی دەمی، گەلەك ب دوور نەكەفتینە بەرامبەری عادات و نەریتێن خوازگینییێن ڤی دەمی، هندەك ریهسپی و مەلا و ماقوول ل گەل چەكۆیێ برایێ تاجدین، خۆ لێك ددەن و دچنە كۆچكا میری و داخوازا ستیێ ژ بۆ تاجدین دكەن، میر ژی رازی دبیت و دبێژیت، ئەو تشتێ هەوە دڤێت، مە ژی ئەو دڤێت، كی وەكیلێ تاجدینە بلا بێتە دەستێ من، من خووشكا خۆ ستی پێشكێشی تاجدین كر. هەر لوێرێ ستییێ ل تاجدین مارە دكەن و مرۆڤێن حازر ژی دوعا خێرێ بۆ بووك و زاڤا دكەن.
ل سەر نێچیرا میری نڤیسەر تێدا یێ سەركەتی بوویه، یێ شیایی وان مالكا ژ مەم و زینێ هەلبژیریت یێن كو پەیوەندی ل گەل نیچیرێ هەین، ب راستی راڤ و نێچیر ژ نەریت و رەوشت و تیتالێن كەڤنێن كوردانن، د چیرۆكا خەج و سیابهندی دا، سەیدكۆ سەیدەڤانۆ دا، رۆلێ راڤ و نێچیرا ب شێوەیهكێ تەراجیدی خۆیا دكەت(14). یان ئەو عەدەتێ گەرۆكێ توركێ ب ناڤودەنگ ئولیا چەلەبی (1611- 1682ز) گۆتی، كو ل كوردستانێ جەژنا نەورۆزێ ل وی سەردەمی وەكو نەریت دهاتە گێران(15)، ل ڤێ رۆژێ ستی و زین ژی كو كچێن میرانە، وەكو نەریتێ كوردان ل گەل خەلكی نەورۆزێ دكەن، خانی دبێژیت :
گۆ عاداتێ پێشی یێ زەمانان
ئەڤ بوو ل هەمی جهـ و مهكانان
رۆژا كو دبوویە عیدی نەورۆز
تەعزیم ژ بۆ دەما دل ئەڤرۆز
یان:
دەورا فەلەكێ ژ بەختێ فەیرۆز
دیسان كو نوما ژ نووڤە نەورۆز
مەبنی ل وی عاداتێ موبارهك
شەهری و سۆپاهیان ب جارەك
باژێر و كەلات و خانی بەردان
تەشبیهی ب نەژدەیان و جەردان(16)
…………………………………….. هتد
داوی خال ژ گۆتارێ و بابەتی و ژ نەریتێن میران، یارییا شەترەنجێ بوویە. نڤیسەر یارییا شەترەنجێ ژ نەریتێن میران دادنیت. ئەڤە ژی بۆ نڤیسەری ژ دو لایانەڤە خالەكا سەركەفتی بوویە، ئێك: بیرا وی و ڤی عەدەتی هاتییە، دو: د شرۆڤە و ڤەكۆلینا خۆ دا ژی یێ سەركەفتی بوویە، بهلێ تشتێ من لڤێرە دڤێت بێژم، ئەوە نڤیسەری د ڤێ یارییا د ناڤبەرا میری و مەمێ دا، خالەكا گرنگ ژبیر كرییە، ئەو ژی جهێ یاری لێ هاتییەكرن. ژ عادات و باوەری و نەریتێن كوردان، دەما یارییا دكەن، دەم بۆ دەمی جهێن خۆ پێكدگوهۆڕن، چونكی ئەو وەسا هزر دكەن، كو جهـ ژ جهی پیرۆزترە، د ڤێ یارییا شەترەنجێ ژی دا، یاكو د ناڤبەرا میری و مەمێ دا روویدای، خالا جهی رۆلەكێ سەرەكی دیتییە و چارەنڤیسێ مەمێ تێدا خویا كرییە، گاڤا چ نەمای مەم دێ ب سەركەڤیت و میر دێ خوسارەت بیت، بەكر دبێژیت، جهێن خۆ پێك بگوهۆڕن :
گو بەند و لەییز و جهـ ب دوورن
هوون هەردو جهان ب هەڤ بگورن
میر رابو چوو جهێ مەمێ ژار
مەم هاتە جهێ ژ پێشڤە دلدار
میر بر ژ مەمێ شەش دەست
مەم بوو ژ مەیا ژ پێشڤە سەرمەست(17)
هۆسا ژ ئەگەرا پێكگوهۆڕینا جهان، مەم د ڤێ یاریێ دا خوسارەت دبیت و زین هەتا هەتایێ ژ دەستان دچیت و دكەفتە زیندانا تەنگ و تاری دا .
مە ژبیر كر بێژین، كو ل جهەكێ دی د گۆتارا ناڤبری دا، نڤیسەر دبێژیت: خانی ب هیچ رەنگەكی پەسنا میر و دەسەلاتدارێن سەردەمێ خۆ نە كرییە(18).
ب هزرا من ئەڤ گۆتنا نڤیسەری یا راست نینە، پا ئەڤ میرێ خانی رەخنا وی دكەت یێ كیژ سەردەمی یە؟
لێ حاكمێ وەقتێ مەعرفناك
مەسمووع نە كر ب سەمعێ ئیدراك
لەورا كو ئەوی نە كر پەسندە
ب ئەسل و نەسەبا خوە ئەو رەوەندە(19)
د ڤان مالكان دا، خانی ب ئاشكەرا رەخنێ ل وی میری سەردەمێ خۆ دگریت، ئەو رەخنە ژی ژبەر هندێ بوو، چونكی وی میری بهایێ مەم و زینا وی نەزانی و پەسند نەكر.
ژێدەر:
1 ـ بنێرە پەرتووكا (دەولەت و میرگەهێن كوردی، ل سەر دەمێن ناڤەراست و نوودا)، بەرگێ ئێكێ، سەنتەرێ زاخو بۆ ڤەكۆلینێن كوردی، 2023، ل435
2 ـ بنێرە لیستا ژێدەرێن بابەتی، هەمان ژێدەر، ل456 .
3 ـ بنێرە پەرتووكا (چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم و زینا خانی، حجی جعفر، چ 1، بەرلین، 2002، ل6.
4ـ هەمان ژێدەر، ل111.
5ـ مەم و زین، موكریانی، هەولێر، 1968، ل38 .
6ـ مەم و زین، هەمان ژێدەر، ل 132 .
7ـ هندەك ڤەكۆلین ل دۆر فولكلۆرێ كوردی، حجی جعفر، هەولێر، 2013، ل150 .
8 ـ چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم وزینا خانی، هەمان ژێدەر، ل70 – 71 .
9 ـ هەمان ژێدەر، ل 4 – 5.
10 ـ هەمان ژێدەر، چ2، ل118 .
11 ـ مەم و زین، پەرویز جیهانی، بەرگێ ئێكێ، دهۆك، 2007، ل35 .
- هندەك ڤەكۆلین ل دۆر فولكلۆرێ كوردی، هەمان ژێدەر، ل150، و ل257.
13ـ چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم و زینا خانی، هەمان ژێدەر، ل43 – 44 .
14ـ هندەك ڤەكۆلین ل دۆر فولكلۆرێ كوردی، هەمان ژێدەر، ل155 -156 .
15ـ دەولەت و میرگەهێن كوردی، هەمان ژێدەر، ل1071.
16ـ شاكارا ئەحمەدێ خانی، مەم و زین، بەرهەڤكرنا تەحسین ئیبراهیم دۆسكی، دهۆك، 2005، ل89.
- چەند ڤەكۆلین ل دۆر مەم و زینا خانی، هەمان ژێدەر، ل61.
18ـ دەولەت و میرگەهێن كوردی، هەمان ژێدەر، ل443.
- بۆ هەر نڤیسەڤانەكی گولەك، پشكا دو، حجی جعفر، هەولێر، 2016، ل179 -180.
