گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
لهما محهمهد عەلی
زهمبـــیلفـــرۆش زهمبیــلا تیــــنه
ســـووك و كـــۆلان دگــهرینـــــه
گــولـــخاتوون ژ برجــێ دبیــــنه
ئـــاقـــل دچه ســـهودا دمیــنه
زهمبیــلفرۆش لاوكــێ دهروێشــە
كـــهرهم كه تو وهره پێــــشـــە
قـــیمهتێ زهمبیـــلێن خوه بێژه
*****
خــــاتـــوونێ ئـــەز تۆبــــهدارم
ئــــهز ژ رهبـــێ ژۆرێ نــــكــــارم
زارۆك بــــرچـــــی نه ل مـــــالن
خاتـــــوونێ گـــهردهن ب مـــۆری
شــــخـول نابه ب كۆتــهك و زۆری
كێ ژ مه چیرۆكا زهمبیلفرۆش نهبهیستیه! ئان ژ دهڤێ داپیر و باپیرێن مه، ئان ژ دهڤێ دهنگبێژێن مه یێن مینا كاراپهتێ خاچۆ، ئان ژی ژ نڤیسێن وێژەڤان و ههلبهستڤانێن مه یێن مینا فهقیێ تهیران، مهلایێ باتهیی و هن وێژهڤانێن دن.
مارف خهزنهدار د پرتووكا خوه یا ب ناڤێ (مێژووی ئەدهبی كوردی) ده وها دبێژە: «د ناڤ ئەرهبان ده وێژەیا باژاری د سهدساڵا 10ان ده، د ناڤ فارسان ده د سهدساڵا 11ان ده، د ناڤ ئەورۆپیان ده د سهدساڵا 13ان ده و د ناڤ كوردان ده ب زهمبیلفرۆشا فهقیێ تهیران ره یهكهمین بهرههما وێژهیا باژاری دهركهتییه هۆلێ.»
ئهڤ یهك ژی دبه نێڕینهك، بەلێ ئەڤ داستان د ناڤ جڤاكا كوردان ده ژ مێژ ڤه ب دهڤكی گهایه ئیرۆژ، ههر وها تو كهسی یان ژی تو نهتهوهیێ نكارییه ڤێ دهستانێ ژ كوردان بدزه و بكه مالێ خوه، زهمبیلفرۆش كوردی یه و ههر كوردی مایه.
د چاند و وێژەیا كوردی ده، گهلهك شێوهیێن ڤهگۆتن و نڤیساندنا جورهیێن چیرۆك، ئەفسانه، داستان و سهرپێهاتییان ههنه، كو دلێ مرۆڤان مشت ئەڤین دكن، ژ بهر كو د رستنا وان ده گهلهك بالكشاندن ل سهر سنج و باوهریێن جڤاكا كوردان ههنه، وهكی مهم و زین، سیابهند و خهجێ، دهروێش و ئەدوولێ، ههر وها ب دههان داستان و چیرۆكێن كوردان هاتنه گۆتن و نڤیساندن.
یهك ژ ڤان بهرههمێن جڤاكا كورد داستانا زهمبیلفرۆشە كو ب رهنگێ ستران، ههلبهست، داستان و سهرپێهاتی ب دهڤكی ل سهر زمانان گهریایه و گهاشتییه نڤیساندن و تۆماركرنێ. زهمبیلفرۆش، ئان ژی میر سهید كوڕێ میر ههسهنە، ژ ههكارییا باكورێ كوردستانێ یه. د ناڤبهرا ساڵێن 900-1000ێ زایینێ ژیایه. ل باژارێن فارقین، ئامهد و زاخۆیێ گهریایه و هن كهس دبێژن كو ل زاخۆیا باشوورێ كوردستانێ ژیانا خوه ژ دهست دایه و ل گوندێ سیركوتكا گرێدایی زاخۆیێ هاتیه بنئاخكرن.
لێ چیرۆك ئان ژی بۆیهر د دهما مهروانیان ده، ل فارقینێ دهرباس دبه. فارقین ژی پایتهختا دهولهتا مهروانیان بوو، باژارێ كهڤنار ئێ نێزی ئامهدێ و كهلها ناڤدار یا میرێ كورد نهسر ئەل-دهوله ل ور بوو.
فارقین ئان ژی سلیڤان كو ناڤێ وێ ژ مهیافارقینێ هاتییه كورتكرن و بوویه فهرقین. ل گۆر كو گهشتیار (ئەولیا چهلهبی) دبێژە، ژ بهر كو فارقین د ناڤبهرا چهمێ فارقینێ و چهمێ ئێلهێ ده هاتییه ئاڤاكرن، ژ ئالیێ حەزرەتێ جهرجیس ڤه ئەڤ ناڤ لێ هاتییه كرن. فارقین ل سهر رێیا ئامهد و سێرتێ یه، ل قوونتارا چیایێ ئەلباتێ هاتییه ئاڤاكرن، كو ئەڤ چیا ههتا 1500 مهتری بلندە. دهر و دۆرێ باژێر ب سوور هاتییه گرتن. ل رۆژاڤایێ باژێر ئامهد و ناڤچهیا حهزرۆیێ، ل باشوور ناڤچهیا بسملێ، ل باكوور ناڤچهیێن لجێ و پاسوورێ، ل رۆژهلات ژی باژارێ ئێلهێ جیرانێن فارقینێ نه. چیایێ ئەلباتێ ژ سهرانسهرێ دهشتێ ڤه باژێر ژ رۆژهلات بهر ب رۆژاڤا ڤه دبڕە. دهشتا فارقینێ ب گرانی بێ شینكایی و دارە، بەلێ د ئالیێ چیایان ده جی ب جی دارێن مازی، بهڕوو و فێقیان ههنه. ئاڤههوایا ههرێمێ هاڤینان گهرم و زووا یه، زڤستانان ژی سهرما شلی و شهپالی یه.
نها ب گشتی 75 گوند و 82 چهولك ب سهر فارقینێ ڤه نه و باژار ب خوه ژ 11 تاخان پێك تێ. جیوارێن كهڤنار ل فارقینێ ئەڤن: كهلها فارقینێ، شكهفتێن حهسوونێ، تهمتهمبوورك، كهلها بۆشاتێ، منارهیا قۆت، مزگهفتا سهلاحهدینێ ئەیووبی، برجا زهمبیلفرۆش، كهلها مالا میر.
ئهڤ دهڤهر جیوارێ ئەڤینا زهمبیلفرۆش و گولخاتوونێ یه. ژ بهر ڤێ یهكێ ژی، ڤێ ئەڤینا، كو ههزار ساڵ د سهر ڕە دهرباس بوونه، ناڤێ خوه ل سهر دیوارێن كهلها فارقینێ كۆلایه و برجهكه كهلهێ وهكی برجا زهمبیلفرۆش هاتییه بناڤكرن و ناسین.
فهقیێ تهیران د داستانا خوه یا ب ناڤێ زهمبیلفرۆش ده وها دهست پێ دكه:
ئهی دل وهره دیــسا ب جــۆش
جارهك ژ جامـــا مـــهی بنۆش
بكــم قیسسهتا زهمبیــلفرۆش
دا ســـەح بكــــن حــیكایـهتێ
زهمبیلفرۆش كوڕێ میرێ ههكاریێ بوو. ب حوسنا دنێ خۆرتهكی پر قهشهنگ بوو، د ناڤ دهولهمهندییهكه مهزن ده ل كێف و خوهشییا خوه دنهری و پرێ جاران دهما خوه ب نێچیرێ دهرباس دكر.
رۆژەكێ ژ رۆژان، دهما ژ نێچیرێ ڤهدگهره، ب ههسپێ خوه یێ بۆز خوه ژ زۆزانێن ههكاریێ بهردده دهشتێ. چاخا د دهشتێ ره دهرباس دبه، لنگێ ههسپێ وی د ئەردێ ده دچه خوارێ، گازی خزمهتچی و خولامێن خوه دكه و دبێژە: «بینن تهڤر و بێران، ڤێ دهرێ بكۆلن كا د ڤر ده چ ههیه!»
گاڤا خولامێن وی ور دكۆلن، دبینن كو گۆرهك ههیه و دو كێل ل سهرن. ل سهر ڤان ههر دو كێلان نڤیس ههیه. ل گۆر نڤیسێ، خۆرتهكی 35 ساڵی د گۆرێ ده ههیه، پر ساڵ و زهمان د سهر ڕە دهرباس بوونه. گاڤا كهفهنێ ل سهر روویێ وی رادكن، دبینن كو تهرمێ وی هین وهكی خوه یه و تشتهك پێ نههاتییه. بالا خوه ددنێ، كو ل سهر ئەنیا وی مرۆڤێ مری خوێدان ههیه، وهكی كو نه مری یه هین زندی یه. ئەڤ یهك ژ زهمبیلفرۆش ڕە دبه كول و دهرد: گهلۆ چ چیرۆك ل دو ڤی مریی ههیه؟ چما لاشێ وی مینا ههموو مرییان خهراب نهبوویه؟
دچه مالا خوه. دێ و باڤێ وی تێن پێشییا وی و وی د ڤی حالی ده دبینن. گازی تهختۆر و حهكیمان دكن، دكن و ناكن چارهیهكێ ژێ ڕە نابینن.
رۆژەكێ ژ رۆژان، دو حهكیم لێ دبن مێڤان و پرسا دهردێ وی دكن. چیرۆكا گۆرێ و خۆرتێ كو تهرمێ وی وهكی خوه مابوو ژ وان ره دبێژه. ههر دو حهكیم ژێ ڕە دبێژن كو ئەو مرۆڤێ مری دهبارا ژیانا خوه ب كهد و خوێدانا خوه پێك ئانییه، لۆما تشتهك ب لاشێ وی نههاتییه. كهلهجانهكه مهزن زهمبیلفرۆش دگره و بڕیارێ دده، كو دهڤ ژ مال و ملكێ خوه بهرده و دهبارا ژیانا خوه ب كهدا ملێ خوه بكه.
رادبه زارۆك و ههڤژینا خوه دبه و دهڤ ژ میریتی و كهلها خوه بهردده. دكهڤه سهر رێیا وانێ و ژ بۆ فرۆتنێ، زهمبیلان چێدكه، دا كو دهبارا ژیانا خوه ب وان بكه. ل ور زهمبیلان ل كۆلانان دگهرینه و دفرۆشه.
زهمبیلفــرۆش زهمـبیلان تینه
كــۆلان ب كــۆلان دگهریــــنه
نـــان و ئاڤهك پێ دســتینه
كولفهتــێ خـــوه ددهبرینــه
ئهو قــهوی لاوك فهقیــر بوو
دایما خــوهدێ ل بیــر بـــوو
د پیشێ سهلكان ده ژیـر بوو
دهست دكــر ب وێ ســنعهتێ
پاشێ بهرێ خوه دده گهلیێ تهتوانێ. جارهكێ خهونهكێ دبینه، د خهونێ ده یهكی حهكیم دبینه، ژێ ڕە دبێژە:
تو یێ بكهڤی گهلیێ بدلیسێ گهلی ب گهلی یه
تێ ده مــهزن بوویه جۆتهك وهلی یه
یهك شێخ شهبهدینە یهك سهید عەلی یه
ئهڤ خهون ژێ ڕە دبه مهرهق و ب رێ دكهڤه. ژ گهلیێ بدلیسێ دهرباس دبه ل سهر زیارهتا وهیسهل قرانی بارێ خوه داتینه. ژ ور ژی دچه، كو بهرێ خوه دده ئێلهێ. چهندهكێ ل ور ژی دمینه لێ داوی بهرێ خوه دده فارقینێ و زهمبیلێن خوه ل ناڤا باژێر دگهرینه. رۆژەكێ ژ رۆژان، گولخاتوونا كو ههڤژینا میرێ فارقینێ یه، ژ برجا بلند ڤه وی دبینه. نه ب دلهكی، ب ههزار دلی وی دحهبینه و عاشقا زهمبیلفرۆش دبه كو زهمبیلفرۆش زلامهكی پڕ بهدهو بوو. د ڤی ملی ده، فهقیێ تهیران وها دبێژە:
زهمبیلفرۆش لاوكــــێ رهوال بوو
ب كولفهت و ئەهـلی عهیال بوو
حوســنهكا یوسوف ل بــال بوو
حهققــــە رهززاقـــێ قســــمهتێ
گولخاتوون دبێژە بهردهستییا خوه: ههره گازی وی زهمبیلفرۆشی بكه، ئەز ئێ زهمبیلان ژێ بكرم.
گاڤا بهردهستییا گولخاتوونێ دچه و گازی زهمبیلفرۆش دكه، زهمبیلفرۆش تێ كهلها گولخاتوونێ. گاڤا دهرباس دبه، تێ دگهێژە كو میر نه ل مالێ یه، ل دهردۆرا خوه دنێره، شك و گۆمان دكهڤه دلێ وی. گولخاتوون گازی وی دكه:
زهمبیــلفرۆش لاوكـــێ دهروێشـــە
دهلالــــۆ لاوكــــــێ دهروێشــــــە
تو كــــهرهم كـــــه وهره پێشـــــە
قیمهتـــێ ســـهلكێ خــــوه بێژه
یێـــن مـــــهزن بـــــهـــا بـبێــــژە
یێـــن بچـــــووك زێــــران بكێشه
كــــهرهم كه ســــهر مهسلهحهتێ
دوورە رۆژا قــــــــــــیامــــــهتــــێ
زهمبیلفرۆشێ، كو ترسا خوهدێ د دلێ وی ده یه، لێ ڤهدگهرینه و وها دبێژە:
خــاتـــوونــێ ئــــەز تۆبـــهدارم
تـۆبـــهردارێ رهبــــێ جهبـــــارم
ژ رهبێ خـــوه قــــهت نــــكارم
ئیجار گولخاتوون دبێژە:
زهمبـــیلفرۆش لاوێ بیـــــانـــی
ئــهز دبێــــم دا تـــو بزانـــی
مـــن ژ بـــۆ یـــا دل تــو ئانی
تــــو نزانـــــی موحـــــبهتــــێ
زهمبیلفرۆش ژ خاتوونێ ڕە دبێژە:
تـــو مهخــــاز یـــا دل دڤێتــه
دا ژ حــــهق نهبــــن فهێتــــه
رووســــپی بـــن قیــــامــــهتێ
چ قاسی گولخاتوون دخوازه وی رازی بكه. بەلێ نكاره وی ژ رێ دهرخه. د ناڤ دان و ستاندنهكه درێژ ده دمینن. ل ڤڕ زهمبیلفرۆش خهلاسیا خوه ژ دهستێ وێ نابینه. ژێ دخوازه كو نمێژ بكه. دچه ل دهردۆرا خوه ل سهر كهلهێ دنێره خهلاسیا خوه نابینه. پڕ هێرس دبه كو رێیا رهڤێ تونهیه.
دهمــا كو دیــت دل كـــر گری
دل شـــهوتی ئـــەو پـــڕ گــری
روو دا و ئــــــەڤـــــراز فكــــری
بــــان كره شــــاهێ قودرهتــێ
بانــــگ كر پادیشــــاهێ موبین
گـــۆ: یــــا دهلیـــل و هاریــــن
تو شـاد دكی قهلبێ حهزین
خـــــهلاس دكـــی ژ زهحمهتــێ
فاته تو یی مفتاح ب دهست
تو خالقێ ههر چ كو ههست
یهك جار ب ته من پیست دبهست
دا مـــــن نهبی هیــــــلاكهتێ
دزانم كــــو تو نـــه نایمی
ئـهز دێ خوه باڤێم ڤێ دهمی
ههول و قودرهت ژ بال ته تێ
ب ڤێ گۆتنێ ڕە، زهمبیلفرۆش خوه ژ بانێ برجێ ڤه داڤێژە.
دبێژن كو خوهدێ فهرمان دده فهریشتهیان كو زهمبیلفرۆش دهینن سهر ئەردهكی نهرمك دا كو نهئێشه. پێ ڕە زهمبیلفرۆش ب ساخی و سلامهتی دكهڤه. پاشێ ڤهدگهره مالا خوه و چیرۆكا خوه ژ ههڤژینا خوه ڕە دبێژە.
شهڤهكێ ژ شهڤان، گولخاتوون خوه دگهینه ههڤژینا زهمبیلفرۆش. ههموو زێرێن خوه دده وێ؛ دا كو وێ رازی دكه و وێ شهڤێ د ناڤ نڤینێ زهمبیلفرۆش ده رازه. شهڤ ڕەشە، زهمبیلفرۆش دكهڤه ناڤ نڤینێ خوه، لێ گاڤا لنگێن وی دگهێن لنگێن گولخاتوونێ، دهنگ ژ خرخالێن د لنگێن وێ ده تێ، زهمبیلفرۆش. گولخاتوونێ ژ ئەو قاس زێرێن خوه تهنێ ئەڤ خرخال ژ بیر كربوون. د جی ده زهمبیلفرۆش تێ دگهێژه كو گولخاتوون د ناڤ نڤینێ وی ده یه. ژ ناڤ نڤینێ درهڤه و گولخاتوون دده دوو وی. زهمبیلفرۆش ل سهر كانییهكێ دسهكنه و ئێدی خهلاسییا خوه ژ دهستێ وێ نابینه. بهرێ خوه دده ئەسمان و دوعا دكه كو خوهدێ گیانێ وی ل ور بستینه. خوهدێ داخوازا وی ب جی تینه و ل ور دمره.
چهند رهنگێن ڤاگۆتنا مرنا زهمبیلفرۆش ههنه. هن دبێژن كو د داوییا ڤێ داستانێ ده، زهمبیلفرۆش خوه ژ كهلهێ داڤێژه خوارێ و دمره. ژ خوه كاراپهتێ خاچۆ ڤێ یهكێ د سترانا زهمبیلفرۆش ده دبێژه. هن ژی دبێژن كو خوهدێ لاڤا و دوعایێن وی دپهژرینه و دبه لاتهك. ههر وها د هن ڤهگۆتنان ده دبه كهڤۆكهك.
بەلێ پایهبهرزییا ڤێ چیرۆكێ، گرێدایی حهزكرنا خوهدێ یه؛ ژ سنج و دروستییا زهمبیلفرۆشێ دزێ؛ زهمبیلفرۆشێ كو خوه ژ كهلهێ ئاڤێت و داوی ل ژیانا خوه ئانی و گولخاتوونا كو ژ بۆ عەشق و ئەڤینا دلسۆژانه خوه د پهی زهمبیلفرۆش ڕە ئاڤێت و وێ ژی داوی ل ژیانا خوه ئانی. ب ڤی رهنگی، چیرۆكا زهمبیلفرۆش و گولخاتوونێ بوو سهمبۆلا عەشق، ئەڤین و دروستیێ د ناڤ جڤاكا كورد ده.
هن گۆر ل باكوور و باشوورێ كوردستانێ ب ناڤێ زهمبیلفرۆش تێن ناسین و مینا جههكی پیرۆز بوونه زیارهتگهها خهلكێن كو ژ ههر دهڤهرێ دچن سهرەدانا ڤان گۆران.
یهك ژ ڤان گۆران ل باشوورێ كهلها فارقینێ یه، كو ب ناڤێ كهلها زهمبیلفرۆش تێ ناسین. ههر وها مهزهلهك (مەزارگەهەك/ مەتین) ل گوندێ سیركوتكێ یێ گرێدایی زاخۆیا باشوورێ كوردستانێ ههیه، كو دبێژن ئەڤ گۆرا زهمبیلفرۆشە. دارهك ل وی مهزهلی ههیه، ب ناڤێ دارا مرادان تێ ناسین. خهلك پاچكان پێ ڤه گرێددن و ژ خوهدێ لاڤا دكن كو داخوازا وان ب جھ بینه.
(مهلایێ باتهیی) و (مرادخانێ بازیدی)؛ سوود ژ زهمبیلفرۆشا فهقیێ تهیران گرتییه و وان ژی د نڤیسێن خوه ده جھ دایە ڤێ داستانێ.
ئهڤ بهرههم، ژ بۆ گهلهك نڤیسكار و لێكۆلینهرێن وهكی وهسفی حهسهن ڕدێنی، ئالهكساندهر ژابا، حاجیێ جندی، ئەمینێ ئەڤدال، ئوردیخانێ جهلیل و گهلهك كهسێن دن بوویه مژارا ڤەكۆلینان.
پشتی چار سهد ساڵی، ب دههان مژار ل سهر داستانا زهمبیلفرۆش و گولخاتوونێ هاتن نڤیسین.
ههزار ساڵی پشتی بۆیهرێ، كوردان د شانۆنامه، نیگار و موزیكا خوه ده ئەڤینا دلسۆژ ئا گولخاتوونێ ب بیر ئانین و ههتا رۆژا مه یا ئیرۆژ هونهرمهندێن كورد سترانێن دهربارێ ڤێ داستانێ ده دبێژن.
