گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
1 – 2
محمد یوسف موسی
وەرگێڕان ژ عەرەبی: هزرڤان
ئەڤ بابەتە پشکا چارێ یا پەرتووکا (بین الدین و فلسفە) یە، هەر چەندە نڤێسەرێ هێژا بێئالی نەبوویە د بەرژەوەندا غەزالی دا، بەلێ ب دیتنا من- بابەت گەلەک گرنگە.
ل ناڤبەرا ئبن روشد و غەزالی
ئەم دێ د ئەڤێ پشکا داویێ دا، پرسێن ھەڤدژی سەرا وان د ناڤبەرا غەزالی و فەیلەسۆفێن موسلمانان دا پەیدابوین بەرچاڤکەین یان ب گۆتنەکا درست ل ناڤبەرا غەزالی و فارابی و ئبن سینای دا پەیداببوین، ئەو ئەگەر بوو؛ کو غەزالی پەرتووکا خوە یا ناڤدار «ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان» نڤیسی، ھەر وەسا ئەو ئەگەرەک بوو؛ کو ئبن روشد ب پەرتووکا خوە یا ناڤدار «ھەلوەشیانا ھەلوەشیانێ» ب بەرسڤدانا غەزالی رابیت.
ئانکۆ ئەو دو جەنگن، ھێشتا کارتێکرنا وان یا کویر د ناڤ ھزرا فەلسەفییا ئیسلامێ دا بەردەوامە، یا ئێکێ غەزالی د ناڤ پەرتووکا خوە یا دژوار دا ئاراندییە، یا دویێ ئبن روشیدی ژی د ناڤ پەرتووکا خوە یا دژوار دا ئاراندییە، ئەوا ڤیایی پێ پەرتووکا یەکێ ب ھەلوەشینیت، ئەو چەندە نۆرمالە، ئەم ژ ئەوا غەزالی دەست پێ بکەین و ب ئەوا ئبن روشدی ب دوماھیک بینین.
(2) غەزالی و ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان
(١) خودای وەسا حەزکر، کو ئەبۆ حامد ئەحمەدێ کورێ موحەمەد ئەلغەزالی (٤٥٠-٥٠٥ک) ببیتە لێڤەگەرێ ئیسلامی «حجە الاسلام)، ئەو ب تایبەتی ل سەر ھەردو پەرتووکێن وی یێن نەمر: ڤەژاندنا زانستێن ئۆلی و ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان بوو.
یا ئێکێ ژ وێ پێکدھێت، کو موسلمان ل دونیایێ براستی موسلمان بیت و پاشی خودانێ بەختەوەریێ بیت، ژ زانستی پەیڤینێ، یێ ل دویڤ پەرتووک و سونەتێ ئاڤابووی و ب سانەھی تێگەھشتن و ب باوەری بیت، کاروبارێن رۆژانەیێن سەرەکی یێن ئۆلی، وەک پەرستن و تیتالێن باش، ئەوێن گرێدایی ھەڤسەری و بازرگانی و گەشت و تشتێن دی یێن ژیانێ نە باش ئەنجام بدەت، ھەر وەسا ب تەسەوف و رەوشتێن ل سەر ناسکرنا (خودێ- زاتێ) مرۆڤانیێ و زانینەک مسۆگەرا رەوا ئاڤا ببیت، ژ بلی ڤێ و ئەوا ھەنێ ھەمیێ، دگەل دا خوارنا پاکا دلێ مرۆڤی و ھش و جانێ وی پێرا بیت.
ژ بەر وێ چەندێ موسلمانا ژ ھینگێ و ھەتا ئەڤرۆ ژی، ئەڤ کارێ مەزنێ ب بەھا گەلەک باش پەسندکرن، گەلەک راستڤەکرنا ئۆلێ خوە و خوارنا جانێ خوە و ئارامییا دلێ خوە تێدا دبینن، ئەڤە رێکێ ناگریت، کو دەما پەرتووک ب وەلاتێ مەغرەبێ (ئەفریکا موسلمان) گەھشتی، ھندەک ژ زانایێن توندرەو وەسا دیت، کو ئەو ژ ئافرینێن (البدع) بەروڤاژی سونەتا پێغەبەری تژییە، ڤێ چەندێ ئالۆزیێن مشە پەیداکرن و ب فەرمانا سۆتنا دانەیێن پەرتووکێ ب دوماھیک ھات، د بیت ھندەک ژێ ھاتبنە سۆتن.
پەرتووکا دویێ پەیدا بوو، کو فەلسەفا ئیسلامی ب کومتێ ھەری بلند گەھشتبوو یان ل سەر دەستێ شێخێ سەروەر ئبن سینا گەھا بوو، گەلەک ژ موسلمانان وەسا دیت؛ ئەوێ گەلەک بۆچوون تێدانە، د گەل بیروباوەرێن دینی یێن بنیاتی یێن بەرنیاس ناگونجن، غەزالی ب ئەڤێ پەرتووکێ ھاتە پێش «-مینا تاجدین السبکی دبێژیت- بەرەڤ سەرداچوونا فەیلەسۆفان خەلک ژ تارستانا لەمپەیێن ئەسمانی کزترە، ژ بیابانا ھشک بۆ چپکێن ئاڤێ ھەژارترە».
(٢) بەلێ نابیت، ئەم وەسا د ڤێ بگەھین، کو غەزالی بوویە ھیرشی سەر فەیلەسۆفان کری، ژ بەر کو ئۆلزانان (متکلمین) ژ خەلکێ سونی، پێدڤی ددیت ژ موعتەزلان دوور کەڤن، چونکو وان پتر ژ پێدڤی د ھندەک باوەریێن ئۆلی دا (ساخلەتێن خودایی، پاکی و پاککرنی بۆ نموونە) ئازادی ب ھشی (عقلی) دایە، ژ دەستپێکێ ددیتن، یا پێدڤی یە ھەر ژ رۆژا دبستانا فەلسەفی ل ناڤ ئیسلامێ ڤەبووی، جەنگ ل دژی فەیلەسۆفان بھێتەکرن، ئەم دکارین ژ وان زانایان پشتی ئیمام ئەبی الحەسەن الاشعەری یێ ناڤدار، ئیمامێ حەرەمین الجوینی و شێخێ الغەزالی ب تایبەت زانستێ ئاخفتنێ و گەنگەشێ ل بیربینین.
براستی غەزالی د پەرتووکا خوە «قورتالکەرێ ژ ڤارێبوونێ» دا دیار دکەت، کو ئەوی ئێک ژ زانایێن ئیسلامێ نە ناسییە شیانا خوە ژ بۆ ب دەستڤەئینانا فەلسەفێ مەزاختبیت و ژ دلێ خوە بەرسڤ دابیت، بەلێ ئەم دێ نھا ب بینن، کو بەری غەزالی کەس ھەبوون، مەرەما وان د پترییا بابەتێن ئۆلی و رەخنەیی دا، ب دیتنا خوە بەرسڤا خودانێن بۆچوونێن سەرداچووی دانە، جا چ ئەوان زانیبیت، کا ئەو فەیلەسۆفن یان ڤارێبووینە.
ئەھا ئەڤە ئیمامێ ھەردو پیرۆزگەھان د گۆتنێن خوە دا ل سەر «پەیدابوونا گەردوونێ» دبێژت: «بنیاتێ چارێ ژ زەلالکرنا پەیدابوویێن بێبەراھیک پێکدھێت، چاڤدان ب ئەڤێ ستوونێ تەکەزە، ژ بەر کو چەسپادنا مەرەمێ ھەموو کیشێن (مەزھەب) ڤارێبوونێ پێ دھەژن، چونکو بنیاتێ کیشا وان ئەوە؛ ھەر ژ بەراھیکێ گەردوون ھەر ھۆسا بوو، ھەر چەرخا فەلەکێ ژ بەری چەرخێ، ھەتا بەری داویێ یە، پاشی ھێشتا پەیدابوون د جیھان و گەردوونێ دا دبن و تێکدان د بەردەوامن ھەتا بێ داوی، ئەو ھەمی ب میناکێن بەری خوەنە.»
ھەر وەسا ئەم دبینن، د ناڤ ئاخڤتنا خوە دا ل سەر چەسپاندنا زانینا چێکەری دیار دکەت: « نەرەوایە؛ کو (پێدەرێ ھەبوون ب جیھانێ دایی، د چاخەکی نە یێدی دا ل شوونا بەردەوامییا نەبوونێ بڤێت)، رێرەوا ئەگەران بەردەوام بیت، چونکو ئەگەرێ ل سەر ب ھەڤگەھشتنێ پێدڤی ب پەیداکەرەکی ھەیە؛ گەر پێدەری ئەگەرەک پەیداکر و ھزر نەکر کانێ یا کەڤنە یان یا نوویە، ئەگەر ھات و یا نوو بیت، دڤێت پێدڤی بکەت، ھەبوونا جیھانێ ھەروھەر بیت، ئەو گۆتنا کەڤنییا جیھانێ زەلال دکەت، ئۆ مە بەلگە ل سەر چێبوونا وێ دان، ئەگەر یا چێکری یە، ئەو بێ پێدانە و پاشی گۆتن د چیتە د ناڤ پێدڤیێن پێدڤی دا.
ئەڤ جۆرە و ئەوێ ھە ژ ھەڤڕکی و تێگەھشتنانە، ژ تەڤایا بەرسڤێن دبێژن گەردوون کەڤنە و پێدڤی ب چێکەری نینە، دێ بینین ل نک غەزالی نە د نێزیکن.
نموونەک دی بۆ مە دیار دکەت، کو غەزالی پشتبەستن ب یێن بەری خوە کرییە، ئەم دێ ئاخڤتنا ئەبی الحەسەنێ الخەیاتێ موعتەزلی، ژ بەرسڤدانا وی بۆ ئبن راوەندی یێ بێباوەر وەرگرین، ئەو سەبارەت ئاخڤتنا ل سەر زانینا خودایێ مەزن دبێژت: «یا درستە بێژین، کو خودا -پەسنداری بۆ وییە- ھەبوو و چ دگەل نەبوو، وی ھەمیشە دزانی؛ ئەو دێ گەودەیان درست کەت و پشتی ئەو وان دئافرینیت، دێ لڤن و دێ ئاکنجی بن، ئەو ب مەزنییا خوە ھەر تم ب ئاگەھە، کو گەودە ژ بەری تێکرنا لڤینی دێ لڤیت، ئەو دزانت ل کاودانێ تێکرنا لڤینێ ئەو لڤۆکە، ئەوا وێ دیار دکەت، کو نەبی (دخ) گۆتییە: «گەر مە رۆژا شەمبی یێ زانیبا دێ ئێکشەمبێ زەید مریت، ئەم دا رۆژا شەمبی یێ ژ بەری ھاتنا مرنێ زانین، دێ زەید رۆژا ئێکشەمبێ مریت، ھەر وەسا ل رۆژا ئێکشەمبێ، ھەکۆ مرنا وی دھات دا زانین.»
ئەم دێ بینن، ئەڤ نیشانپێکرنا ژ ئالیێ غەزالی ڤە، د بابەتێ پووچکرنا گۆتنا فەیلەسۆفان دا، کو خودا ھوورھوورکێن روودانێ نزانیت بەرسڤەکە، ھەر وەسا وەکھەڤیەک مەزن د ناڤبەرا بەرسڤا الخەیاتی د بابەتێ زانینا خودایی ژی دا ھەیە، ل سەر ھیشامێ کورێ الحەکەمێ رافزی، ئەوێ دبێژت، کو زانینا خودایێ مەزن ب پێزانینێن بەرێ پەیدا دبیت، ئۆ بەرسڤدانا غەزالی ل سەر ئەوێ نخافتنا فەیلەسۆفان، چاخێ دبینن، کو خودا چێکەرێ گەردوون و جیھانێ یە، ب گۆتنا وان، کو ئەو ژ وی پەیدابوویە، پەیدابوونا ئەنجامی ژ ئەگەرێ، ئانکۆ نە خودای ڤیایە و نە پێ دزانت.
گۆتنا مەدرێژ دبیت، ئەگەر مەڤییا نیشان ب یێن بەری غەزالی هەمییان بدەین، ئەوێن بەرسڤا گرۆپێن ڤاڕێبووی ژ رێکا راست داین، بەلێ ل داویێ ئەم د ڤی بواری دا نموونا سێیەم ل بیرتینین، کو ئەبا موحەمەد کورێ حەزمێ الزاھرییە بەرسڤا وان ددەت، ئەوێن دگۆتن گەردوون یا کەڤنە و وێ چێکەرەک ھەیە و ب ئەگەر دھێتە ھژمارتن، کو ئەو خودایە، د بێژیت، کو «چێکری ژ نەبوونێ بەرەڤ ھەبوونێ ھاتییە ڤەگوھازتن، ئانکۆ نە ژ چ تشتەکی. ئەڤە، ئانکۆ ئەو ئافراندییە، راما ئافراندی ئەوە؛ ئەوێ نەیی و پاشی پەیدابووی، ئۆ ئەو دبێژن ئەو ئەوە یێ ھەمیشە ھەیی، ئەو بەروڤاژی باوەرکرنێ یە.
ئەڤ بەرسڤ و ب ئەنجامگەھستنا ئبن حەزمی ژ یا غەزالی گۆتی نەیا دویرە، د بابەتێ نخافتنا فەیلەسۆفان دا ب گۆتنا وان؛ کو خودا چێکەرێ گەردوونێ یە دگەل گۆتنا وان ل کەڤنییا وێ. یا دیارە، کو ئبن حەزم ل سالا ٤٥٦ک مرییە و غەزالی ئەو خواندییە و ب ھندەک ژ نڤیساندنا وی داخباربوویە.
ھەر چەوا بیت؛ نابیت وەسا د ڤێ بگەھن، کو مە دڤێت ئەم گومانێ ل شیانا غەزالی بکەین یان ژ ئالیەک دی ڤە، ژ بھایێ کارێ وی کێم بکەین یان وی دگەل یێن بەری وی بەرسڤا فەیلەسۆفان دایە ھەڤبەر بکەین، بەلێ ئەوا مە دڤێت ب ڤان نیشانپێکرنان ب چەسپینین، کو بەری لێڤەگەرێ ئیسلامێ، کەسێن خودان خەبات ھەبوون، ھەلبەت ئەوی مفا ژ یێن بەری خوە کرییە.
ھەلبەت غەزالی پشتی بیست و پێنج سالان ژ مرنا ئبن سینایی ژ دایک بوویە، وی دیتییە؛ کو ئەوی ھێزەک و جھەکی بلند سەبارەت زانستێ زمانی دایە فەلسەفێ، ژ بەری وی نەبوون، ل سەر خوە ب ئەرک دیت، خوە ژ بۆ بەرسڤدانا فەیلەسۆفان تەرخان بکەت و جەنگەکە بێمیناک دگەل وان بکەت، ئەوی شیانێن وێ ھەبوون.
ئەو زانا، رەوانبێژ، سۆفی بوو و د ڤەکۆلینێن فەلسەفی دا مەلەڤان بوو، وی وەسا ددیت، کو چارەنڤیسێ ئەو ئینایە، داکۆ د جەنگا ئێکلاکەرا ل دژی فەلسەفێ و فەیلەسۆفان دا ب سەرکەڤیت، ب راستی وی ھەست ب ڤێ نامەیێ دکر، ئەوا دڤییا بێ گیرۆبوون ئەنجام بدەت، ب وژدانەک ھشیار و ھشەک بەرفرە بەرەڤ ئەنجامدانێ چوو.
ئەڤە ب گشتی ئەو غەزالییە، ئەوێ خوە ژ بۆ جەنگا فەلسەفێ و فەیلەسۆفان بەرھەڤکری، ئەو چەندە د پەرتووکا خوە «ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان- تھافت الفلاسفە» دا نڤیسییە، ب درستی مەرەم و ئارمانجا وی ب ئەڤی کارێ مەزن چ بوو، وی چ پلان دانابوو، داکو ب مەرەما وی ژ بۆ خوە دانای بگەھیت؟
(٣) «شمولدیر Schmoslders» دبینیت، کو مەرەما غەزالی ژ نڤیساندنا پەرتووکا خوە، ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان ئەوە، ھەڤدژییا وان دگەل ئێک خویا بکەت، کو کیشا فەلسەفییا ھەر ئێک ژ وان دژی فەلسەفا یێ دییە، رامانا ڤێ ئەوە، کو غەزالی د کارێ خوە دا مەرەمەک پۆزەتیڤ ب کەدا خوە یا ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان و کارڤەدانێن رێبازێن وان نەبوویە، بەلێ ھەموو مەرەما وی ئەو بوویە، ھەڤدژییا د ناڤبەرا ڤان رێبازان دا خویا بکەت.
ژ بەر ھندێ «مونک» ل سەر ڤێ بۆچوونێ رازی نەبوویە، بەلێ مەرەما وی ب رەخنەیەک دژوار و گشتی ھەرفاندنا وان رێبازان بوویە.
ئەم د گەل بۆچوونا رۆژھلاتناس «مونک»ینە، کو ئەوا وی دیارکری مەرەما غەزالی ژ ھەلوەشیانا خوە ئەو بوو، ئەم دبینین، مەرەما وی ب پەرتووکا خوە ئەو ب تنێ نەبوو، ژ بەر مەرەم یان مەرەمێن لێڤەگەرێ موسلمانان ب جەنگا خوە یا دژی فەیلەسۆفان ب ڤێ پەرتووکێ، بۆ مە ژ گۆتنا وی بخوە، ب تایبەت ژ دەستپێکا وی یا ڤێ پەرتووکێ دیار دبیت.
ئەو وەسا ھزر دکەت، کو فەیلەسۆفێن موسلمان، نەمازە فارابی و ئبن سینای، -وەک ئەو دبێژیت- دین ھێلانە، ھشێن وان ئەو خاپاندنە، ئەو ب چاڤلێکرنا فەیلەسۆفێن بەرێ، ئەوێن ناڤێن خوەیێن گەش ھەنە، مینا سوکرات و ئەبیکرات و ئەفلاتوون و ئەرستۆتالیسی رابوینە، ھەر ژ بەر ڤێ، ل سەر خوە دانایە بەرسڤا وان «فەیلەسۆفێن کەڤن» بدەت. ھەلوەشیانا بۆچوونێن وان و ھەڤدژییا وان سەبارەت خودایی خویا دکەت، ئەو «داکو خوەبلندییا وی کەسی کێم بکەت، ئەوێ ھزر دکەت، خوەجوانکرنا ب ڤارێبوونی تیتالەکە جوانییا بۆچوونا وی دیار دکەت یان ھەست ب ژیرمەندی و بیرتیژییا خوە دکەت». ل چاخێ ئەو بەرسڤا فەیلەسۆفێن یۆنان ددەت، پشتبەستنێ سەبارەت وان ل سەر ئەوا فارابی و ئبن سینایی ژ وان ڤەگوھاستی دکەت، کو دانپێدانێ ب راستییا وان دکەن.
ژ بەر کو لێڤەگەرێ موسلمانا دگەل وێ مەرەمەک دن ژی ھەیە، ئەو باوەرپێبوونێ ژ فەیلەسۆفێن موسلمان بستینیت، «وان ل سەر خوەشباوەرییا وان بخوە ھایدار بکەت. ژ وان ھەبوون ھزر دکرن، کو رێکێن باوەرداریێ د ھەڤدژیان دانە، ب خویاکرنا ھەلوەشیانا وان، ئەوا وان باوەریەک مکوم پێ ھەبوو ل وان تێکدا». دبیت ھەر ئەڤە داوی مەرەما غەزالی بیت و ئەو ئارمانجا وی خوە بۆ بەرھەڤکری پێ بگەھیت، پشتی وی کارتێکرنا دژوارا فەلسەفی و گەشبوونا ناڤێ فەیلەسۆفان و ھێزا کارتێکرنا وان دیتی.
ئەم دبینین ژ پێخەمەت ڤێ ئەو گەنگەشا وان دکەت و وان ب دوورکەرێن خەلکی ژ خوە ب ناڤ دکەت، کو ئەو د نەزانن، ژ رێکا راست دەرکەتنە، ئۆ ھندەک ژ بیردۆزیێن وان تارستانا ل سەر تارستانێ یە، مینا ڤان ھەمی ساخلەتێن کەسەک پێ بشکێت، ئەوێن خەلک پێ ژ وان دوور بکەڤن و باوەری یێ ب وان ژ دەست بدەن، وان سالۆخ ددەت.
پشتی ڤێ ئەم دبینین، غەزالی ژ دەستپێکا دەستپێکێ جوداھیێن فەیلەسۆفێن یۆنانی سەبارەت خودای د ناڤبەرا خوە دا وەردگریت، وەک گرۆڤە، کو بۆچوونێن وان جھێ گومانێنە، ژ بەر ھندێ ئەم دبینین، دبێژت: «ئەگەر زانستێن وان د خودایی بان و تژی بەلگە بان، دووربان ژ گومانکرنێ، مینا زانستێن وان یێن بیرکاری و لۆجیکی، ئەو ژ ئێک جودا نەدبوون، مینا ئەو ل سەر بیرکاریێ نەدجودانە». ئەڤێ بەھانێ ل پشتی پێنج چەرخان ئەم ل نک «دیکارتێ» فەیلەسۆفێ ناڤدارێ فەرەنسی دبینین، ئەو ژی ل چاخێ رەخنەیا پاش سرۆشتی دکەت.
(٤) ئەگەر ھاتو مەرەما غەزالی د جەنگا خوە یا فەیلەسۆفان دا ئەو ئالاڤ بن، ئانکۆ ئەو رێکا وی گرتی دا بگەھیت، دڤێت دگەل دا گونجای بیت، ئەوە یا ھەڤڕکێ پسپۆر پەیدا دکەت.
راستی، ئەو د پێشگۆتنا دویێ یا پەرتووکا خوە دا، ھەڤرکییا فەیلەسۆفان د ھندەک زاراڤێن وان درستکری دا ناکەت، مینا ب ناڤکرنا وان «خودا» گەوھەرە، وەکی وان دڤێت گەوھەرەک بخوە بیت، ھەر وەسا ھەڤرکییا وان ل سەر ھندەک بۆچوونێن وان ل سەر خورستی، یێن نە دژی دینی ناکەت، مینا راڤەکرنا وان ژ بۆ رۆژ و ھەیڤگیرانی، وەکی ئەو چەند ل سەر بنیاتێن بیرکاریێن راست ئاڤا بووینە، بەلێ گومان ل سەر ڤێ زیانێ ل دینی ب خوە ددەت و ئەو دێ دیاردکەت ھەڤدژی بیرکاریێ یە، ئەوا چ شیلێبوون تێدا نینە، ھەر وەسا ھەڤدژییا وان ل سەر لۆجیکی ناکەت؛ چونکو دڤێت ڤەکۆلینا زانستێن خودایی بھێتەکرن.
بەلێ ب دژواری سەبارەت بنەمایێن ئۆلی ھەڤدژێ وانە، سەبارەت خورستی و پاش خورستی، ئەگەر وی دیت ئەو دگەل باوەرێن راستێن دینی ناگونجیت، مینا گۆتنا وان ل سەر کەڤنارییا گەردوونێ یان پەیدابوونا وێ و نەرێکرنا وان ل سەر رابوونا جەستەیی ئەو دژە.
ئەھا ھوسا، غەزالی ھێرشی وان تشتێن چەسپاندیێن فەلسەفا یۆنانی نەکرییە، مەرەما مە بیرکاری و سرۆشتێ گرێدای وێ و لۆجیکە، ھێرشا خوە ل سەر پاش سرۆشتی راوەستاندییە و ب توندی رەخنە دکەت، داکۆ ئەوا ددینی دا ھاتی ل شوینێ دانیت، ئەوا د بابەتێن خودایی دا ھش نکارت پێ بگەھیت، لێڤەگەرێ موسلمانان د ڤێ دا و د وێ دا، یا فەیلەسۆفێ ناڤدارێ ئەلمانی «کانت» ل سالا ١٨٠٤م کۆچکری ل بیرا مە دئینیت.
ل چاخێ غەزالی دژاتییا فەیلەسۆفان د وان بابەتان دا دکەت، ھەمیێ پێکڤە وەرناگریت، لێ بۆچوونا نە بدلێ خوە بەرچاڤ دکەت و پێرا ژی وان بەلگەیێن فەیلەسۆفان ژ بۆ پشتەڤانییا خوە ئینانە، دگەل دا ژی ئەو بەلگەیێن ئەو دبینیت فەیلەسۆفان نەدیتنە بەرچاڤ دکەت، پشتی ڤێ قووناغێ دەست ب بەرسڤێ دکەت و بۆچوونا خوە ل سەر ڤان بەلگەیان دیار دکەت، ھزر دکەت وان ژی بەرسڤ ل سەر گوتنێن وی ھەبن و بەرسڤا وان ژی ددەت.
ب ڤێ ئەم دبینین، غەزالی برێکا پارێزەرێ بۆ وی نەخەم بەلگەیێن ھەڤرکێ وی خویا ببن برێڤە ناچیت، بەلێ وەسا دچیت، مینا یێن دڤێن ب راستیێ بگەھن، دگەل بەرچاڤگرتنا ھەڤرکێ خوە و رێزگرتنا بەلگە و گرۆڤەیێن وی و پاشی رەخنەکرنا وان، ئەڤ رێبازەیە ھەتا ئەڤرۆ ژی د پترییا بەرھەمێن ل ئەزھەرێ دھێن خواندن دا بەردەوامە، ئەو رێکەکە گەلەک رێزێ ل ھەڤرکێ خوە دگریت.
ب گۆرەی ڤێ یان ئەوێ، نە ھەر ئاوایەکێ ب رێکا غەزالی د نڤیسین و گەنگەشا وی دا ھات بناڤکرن، مەرەما وی باوەرکێمکرنا ب فەیلەسۆفانە، تا وی رادەیی شانازیێ ب ھش و شیانێن وی دکەن، ھەر وەسا گەنگەشێ ل سەر ھندەک بابەتێن دگەل وان ل ھەڤھاتی دکەت.
نموونە ژ بۆ وێ، بابەتێ رەوانا مرۆڤی و ژ ناڤنەچوونا وێ، ئەڤ بابەتێ فەیلەسۆفان شرۆڤە ل سەر داین، بەلگەیێن ھشی یێن ب ھێزێن باوەرکرنێنە، ئەو دکارن باوەرییا ئۆلی بھێز بکن، ئەوە یا نەدژی ھزرا غەزالی، ئەو بۆچوونە یا فەیلەسۆف پێگەھشتین، بەلێ ئەو بەرسڤا ڤان بەلگە و گرۆڤان ددەت، داکۆ بۆ فەیلەسۆفان دیار بکەت، لاوازییا ھشێ وان ژ بەرسڤێن ئەو بۆ چووین گەرچی یا راستە، ئۆ باشترین بەرسڤ ئەوە یا ب شریعەتی ب تنێ دھێت.
پاشی پشتی ئەڤێ و ئەوا ھە، ئەم دێ بینین -ئاماژە بۆ وێ دچن- کو غەزالی بۆ خوە رەوا دکەت، ھەڤرکێن خوە ب نەزانی و تێکچوونا د ناڤ تاریێ دا، ب گاوربوونێ گونەھبار دکەت، کو چاڤلێکرنا فەیلەسۆفێن یۆنانی دکەن، ئەوێن گراڤیبوونا خوە د شاشیێ دا دبینن، بەرەڤ ئەڤان ھەتکبرنان، یێن ب وی ئالۆزیێ ل بەر فەیلەسۆفێن موسلمان درست دکەت و سومعەتا وان کرێت بکەت، کو ئەو ھندەک ژ مەرەما وی یە ب ڤێ ھەوا خوە یا دژوار.
نھا، پشتی مە مەرەمێن غەزالی ژ ھەلوەشیانا وی زانین، چ رێ گرتییە ھەتا ب ڤان مەرەمان بگەھیت، ئەم دێ بەرەڤ ئالیەکی گرنگێ بابەتیڤە چین، ئەو ژی دیارکرنا ھندەک بابەتانە، ئەوێن گەنگەشا ل ناڤبەرا غەزالی و فەیلەسۆفان لێ د ئێوریت.
پێدڤییە ئەم ژ نھا نیشان پێ بکەین، کو لێڤەگەرێ موسلمانان مەرەما وی نەبوو، د ھەلوەشیانا خوە دا بۆچوونا راست د بابەتێن ھەڤرکی ل سەر ھاتیکرن دا دیار بکەت، ئەڤ بابەتێن -وەک دبێژت- دێ پەرتووکەکێ بۆ تەرخان کەت، کو تژی بەلگە بیت مینا مەرەما وی ب»ھەلوەشیانێ» ھەڕفاندن بوو.
(٥) پشتی ئەڤا بۆری دبینین، ئەو بابەتێن ھەڤرکی د ناڤبەرا غەزالی و فەیلەسۆفان دا ل سەر پەیدا بوین، چ ئەوێن ھەڤدژ دگەل دینی ب دیتنا لێڤەگەری موسلمانان یان ئەوێن براستی د ھۆشێ وی دا بوون، بەلێ فەیلەسۆف نکارینە بدیتنا وی، کو بەلگەیەکی لۆجیکی ل سەر ئاڤا بکەن، ب کورتی، ئەم دێ ئەوا غەزالی ڤیایی دیار بکەت د ھەر بابەتەکی ژ ڤان بابەتێن بووینە ئەگەرا نڤیسینا (ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان)دا، ئەم دێ گەنگەشێ ل سەر بۆ پشکا دویێ ژ وەرزی تایبەت ب بەرسڤێن ئبن الروشدی راگرین ئەڤ بابەتە ئەڤەنە:
(١) کەڤنارییا جیھانی یان پەیداکرنا وێ
(٢) پەیدابوونا جیھانێ ژ خودای یان لاوازییا فەیلەسۆفان دپەیداکرنا بەلگەیان دا، ژ بۆ چەسپاندنا ئەو چێکەرێ وێ یە.
(٣) زانینا خودای ب خوە و ب جیھانێ و چەوانییا ڤێ زانینێ.
(٤) ئاریشا ئەگەر و پەیداکەران
(٥) ڤەژین و سزایێ داویێ.
د بابەتێ ئێکێ دا، ئەوێ پشکا مەزنا کەدا غەزالی ب خوەڤە دگریت، دڤیا گۆتنا فەیلەسۆفان پووچ بکەت؛ کو جیھان ھەر تم ھەیە، وەکی ئەو ژ ئەگەرا خودایێ کەڤنارێ سەرمەدی یە، ئەو ژی ب گرۆڤەیا زڤرۆکا چاخی (الزمن) ب دوماھی ناھێت، ب پێڤەکرنا ھزرا حەزکرنا خودای د سەرمەدێ دا، حەزکر جیھان ھەبت، ل وی چاخێ خودای حەزکری، ئۆ ھۆسا جیھان دبیتە چێکری ژ خودای و ئەو نەبوو، بێی ھەڤدژی د گەل فەیلەسۆفان ژ نەگوھارتنا حەزکرنا خودایێ مەزن ھەبت.
د بابەتێ دویێ دا: بزاڤکرییە بەلگەیان بینیت، کو فەیلەسۆف خودای ب چێکەرێ جیھانێ نابینن، ئەو خوە ل بەرامبەر چەسپاندنا وێ لاواز دبینن، ب گۆرەی یا ئەو بۆچووین: جیھان کەڤنارە، نابیت ئەو ئافراندی بیت، خودا نە حەزکەرە ھەتا چێکەر بیت، ژ ئیکی ھەر ئێک دبیت، جیھان ژ جوداھییان پێکھاتییە، نابیت ئەو ژ خودایی ئێکانە ببیت.
د سیەمێ دا: ھەول دایە فەیلەسۆفان نەچار بکەت بێژن؛ کو خودا (خود)ێ خوە و ژ بلی خوە نانیاست، وەکی جیھان بێ حەزکرن، بەلێ پێدڤی وەک دەرکەتنا تێھنێ ژ ئاگری و رۆناھیێ ژ رۆژێ ژ وی پەیدابوویە. ھەر وەسا ڤیا گۆتنا وان، کو خودا ھویرھویرکان نزانت پووچ بکەت.
د بابەتێ چارێ دا: کار ل سەر گرۆڤەکرنێ کریە، کو پەیوەندییا د ناڤبەرا ئەوا ب ئەگەر ب ناڤ دکەن و ئەوا ب ئەگەردار ب ناڤ دکەن دا ھەیە، نە پێدڤییە جودا ژ فەلسەفێ ببینن، ئەڤە داکۆ حنرێن (موعجزێن) پێغەمبەرا بەرھۆش بن، ئەو ژی ب دیارکرنا، پەمبی -بۆ نموونە- گاڤا گەھشتە ئاگری نا دیارکەت، کو سۆتن ب ئاگری یە و راستی تێدایە، بەلێ ژ بلی سۆتنا ب نێزیکبوونێ پەیدابووی پێڤەتر نینە، بەلێ ئەگەر خودایە، ئەوێ ل دەما بھەڤگەھانێ ئاگر پەیداکری، ئەو دکارت ھۆیێ بێ ھۆکار پەیدا بکەت.
ئەوا غەزالی بۆ چووی وێ ل بیرا مە دئینیت، سەبارەت ڤێ ئارێشێ، ئەوا ھەر ئێک ژ مالبراش ل چەرخێ ھەڤدێ و ھیۆم ل پشتی وی بۆچووین، ئانکۆ نەرێکرنا پەیوەندییا پێدڤی د ناڤبەرا ھۆ و ھۆکاری دا دکەت.
«ھیۆم» دبێژت؛ ژ بەر کو سەربۆر تنێ نیشا مە ددەت، کو رویدانەک ئێکا دی پەیدا دکەت، بێی بۆ مە دیار بکەت پەیوەندییا ل ناڤبەرا وان پێدڤی بیت، ئانکو: ئەو پەیوەندییا مەرەم پێ ئەڤ گوھارتنەیە: پەیوەندیەک ئەگەری یە. لێ «مالبرانش» دبێژیت؛ ئەگەرێ سەرەکی یێ تشت پێڤەگرێدای خودا ب تنێ یە، ژ بەر کو ب دیتنا وی ئەگەرێ سەرەکی، ئەوە یێ ھش پەیوەندییا پێدڤی د ناڤبەرا وی و ئەوێ ژێ پەیدابووی دا دبینیت، ئەڤەیە یا ھش نەبینیت، ژ بلی خودای، یێ ھەر تشت د شیانا وی تنێ دا، نابیت خودا ڤێ شیانێ ب تشتەکی بدەت یێ وی چێکری، ئەگەر دێ خوداوەندێن چێکەر مشە بن. پاشی، بۆ نموونە دەما مرۆڤ ملێ خوە د ھەژینیت، ئەڤێ ب ھێزەکێ دکەت، ب راستی نەیا وی یە.
د گەل گڤاشتنێن لێڤەگەرێ ئیسلامێ ژ بۆ ب سەرخستنا بۆچوونا خوە د ئاریشا ئەگەری یێ دا، ئەو مە ھایدار دکەت، کو نەرێکرنا پێدڤی یا ھۆیان ژ ھۆکارێن وان و پالدانا وان ژ بۆ خودای، ب تنێ بێی رێبازەک دیار، دێ بەرەڤ ئالۆزیەک خوڕستی چیت، ئەو دبیت کوڕکەک ببیتە سەگ یان پەرتووک ببیتە ھەسپ یان ژ بلی وان و ئەو سەروبنکرنا ھەبوویانە ل بەر چاڤان.
ژ بەر ڤێ ئەم دبینین؛ ئەو ڤێ گومانکرنێ تێدگەھیت، ئانکۆ: گوھارتن د خورستی دا پەیدا ببن، بریار دا، کو خودایی زانینەک د مەدا درست کرییە، گوھارتنا تشتەکی بۆ تشتەک دی، بێی ئەگەر ل نک وی کارەک د شیان دایە، بەلێ ئەو نابیت، نەمازە بەردەوامییا تیتالا د رێکخستنا تشتان دا، ھەر ھندەک ژ ھندەکێن دینە، ب حەزکرنا خودایی ئەگەربوونا وی ب تنێ یە، د ھزرا مە دا بنەجی بوویە، ئەو دێ ھەردەم ل دویڤ ڤی تیتالی و سیستەمی یا بەردەوام بیت.
ئەڤە، ئەڤ «تیتالە»یە «زانین» د مەدا ئافراندی، ھەر وەسا ئەم ل نک «ھیۆم»ی دبینین. ئەو ب ھویرکاری ئەوا ئەم دبینین ژ سیستەمێ د خورستی دا شرۆڤە دکەت، ھەبوونا تشتەکی ژ تشتەکی ھەردەم ب ھویرکاری یە.
داویێ د بابەتێ پێنجەمین دا: ئەو بابەتێ بیستێ یە، ئەوا غەزالی پەرتووکا خوە ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان پێ ب دوماھیک ئینای، ئەم دبینن ئەو بۆچوونا فەیلەسۆفان ژ ڤەژینا ب جەستەی، سزا و خەلاتا جەستەیی پویچ دکەت، پشتبەستن ب ڤێ، ئەوا ل سەر ڤێ چەندێ د شریعەتی دا ھاتییە، ژ دەقێن نەھێنە شرۆڤەکرن د چەسپینن، ڤەژین و سزایی جەستەیی و جانی پێکڤە ھەیە، وەکی دبینین مەرەم ب ڤێ ئەوە، ھەولێن فەیلەسۆفان پویچ بکەت، ئەوێن ددیتن، ئەو رێگریێ ل ڤەژاندنا جەستەیان دکەت.
ھوسا لێڤەگەرێ موسلمانان مەرەم و ئامانجێن خوە ژ پەرتووکا خوە دیارکرینە، ژ پێخەمەت بدەستڤەئینانی، ئەو رێکا ڤیای گرتییە، ئەوا ب دلێ وی و دیتی ئەو ئارمانجا وی بجھدئینیت، قادا جەنگێ د ناڤبەرا خوە فەیلەسۆفان دا دەستنیشان کرییە.
دا ئەم ل پشتی وێ بنێرین، دێ ھەڤرکێ وی ئبن روشدێ پشتەڤانی فەلسەفێ چ بێژیت، پاشی ل سەر مەیە پشتی ڤێ ھەمیی، ئەم بۆچوونا خوە یا تایبەت د ڤێ جەنگێ دا بێژین، ئەو «جەنگا» ھێشتا شوینوارێن وێ ھەتا ئەڤرۆ د ناڤ ھزرا فەلسەفی دا مانە.
(2) ئبن روشد ھەلوەشیانا ھەلوەشیانێ
ئەگەر ھات و بۆ غەزالی نڤیسابیت، وەکی مە دیتی ئەو جەنگەکا دژی فەیلەسۆفێن ئیسلامێ یان ب گۆتنەک ھویرتر دژی فارابی و ئبن سینایی دکەت، ب وێ دبیتە «لیڤەگەرێ ئیسلامێ»، ھەر وەسا ئبن روشدی ژی، ئەوێ پشتی وی ب چاخەک کێم دیار بوی نڤیسییە. ڤیایە ھەلوەشیانا وی ب ھەلوەشینیت، ب ڤی کاری ببیتە پشتەڤانێ فەلسەفێ د ئیسلامێ دا.
(١) وەسا دیارە، ئەم هزر بکەین، ئەو نە ئیکەمین کەسە ھەست ب گرانییا غەزالی ل سەر فەلسەفێ کری و پێدڤی بەرسڤدانی دیتی، بەری وی کەسەک ھەبوو، ھەست ب ڤێ دژواریێ کربوو، مەرەما مە «ئبن طفیل»ە.
ئەبۆ بەکر ئبن طفیلی لومەی غەزالی کر، کو ئەو «چاخی دگەل خەلکی دئاخڤیت، ل بابەتەکی گرێددەت و ل ئیکی دی «حەلال» رەوا دکەت، ھن تشتا ب گاوری دھژمێرت و پاشی حەلال دکەت» ئەڤە ب نموونە ئینایە؛ وەک نەرێکرنا ڤەژاندنا جەستەیی، ئێک ژ ئەگەران بوو فەیلەسۆفان پێ گاور بکەت، پێرا ژ پەرتووکێن وی تەرازییا کاری و قۆرتالکەرێ ژ ڤارێبوونێ، ئەو دوور نابینیت؛ ئەو بۆچوونا وی یا تایبەت بیت.
ئبن طفیل نیشان پێدکەت، پشتی ڤێ غەزالی لێبۆرینێ دخوازیت، ژ بەر وی بۆچوونێن دژبەر د ئێک بابەت دا بکارئیناین، ب گۆتنا وی د پەرتووکا «تەرازییا کاری» دا بۆچوون سێ پشکن: بۆچوونەک ھەیە، جەماوەر وەکی ھەیە پشکدار بن. بۆچوونەک ھەیە، ب گۆرەیی بەرامبەری؛ ئەوێ دپرسیت و ئەوی نیشا ددەت، یا داویی ل ناڤبەرا مرۆڤی و ھۆشی مروڤی یە و کەس پشکدار نابیت، گەر ھەڤبیر نەبیت.
ئەڤ رامانە بوو، ئبن طفیلی غەزالی پێ ھایدارکری، ئەم دبینین؛ ئبن روشد ژی -وەکی دھێت- وی ھایدار دکەت، ھەکو دبینیت ئەو ژ چاخێ خوە و جھێ خوە نەچار دبیت، وێ بێژیت یا باوەر پێنەیی، تیبینی ئەڤ فەیلەسۆفێ ئەندەلوسێ، یێ وە ل «مونک»ی کری، تەکەز دکەت، کو غەزالی داھینانێن ھەی، نابیت نەبەرھەڤ بخوینن ésotéripues.
(٢) ئبن روشد مەرەما خوە ب نڤیسینا خوە سەبارەت «ھەلوەشیانا فەیلەسۆفان»، ب کورتی و زەلالی ئاشکرا دکەت، دەستپیکا وێ ب ڤێ گۆتنێ دەستپێدکەت: «پشتی سۆپاسیا خوەدای ل سەر ئەرکی، سلاڤ ل سەر ھەمی ھنارتی و پەیامبەرێن خودێ، مەرەم ژ ڤێ گۆتنێ، دا ئەم پلەیێن گۆتنێن د پەرتووکا «ھەلوەشیان» دا ھاتین دیار بکەین، د باوەرکرن و رازیکرنێ دا و کێماتییا پترییا وان ژ پلەیا یەقین و برھانینە».
ئەڤ مەرەما ھە، د تەکەزکرنا ئبن روشدی دا، د پترییا بابەتێن دی یێن پەرتووکا خوە دا دکەت، ب دیتنا مە ژ بلی ئالاڤەکی پێڤەتر نینە، دا بگەھیت مەرەما خوە یا دوماھیکێ، ئەو ھێرشا دوژمنکارانە یا غەزالی پاشدا ببت و ھەوا وی ل سەر فەلسەفێ پووچ بکەت، ب وێ؛ دێ ئەوا وی خوە بۆ تەرخانکری بدەستڤە ھێت، کو سەرکەفتنا فەلسەفێ یە و راکرنا ئاستەنگێن ناڤبەرا وێ و رێسایێ (شەریعەتی) یە، ئەگەر نەبێژین گونجاندن د ناڤبەرا وان دایە.
(٣) دێ بینین بابەتێن ھەڤرکی یێ د ناڤبەرا فەیلەسۆفێ ئەندەلوسێ و لێڤەگەری ئیسلامێ دا گرنگن، ژ بەر کو «ھەلوەشیانا ھەلوەشیانێ» مینا براستی (بابە بویچ) دبێژیت، ئەو بەرەڤانییا ئبن روشد پێ رابووی، بۆ وێیە، دا لۆکا فەلسەفێ لێڤەگەرینیت، بەلێ پشکنینەکا ھویربین و شرۆڤە یان راڤەکرنەکا کویرا چاڤڤەکری یا پەرتووکا غەزالی یە.
بەلێ ئەڤە رێکێ ل مە ناگریت بێژین؛ ھەر وەسا ئەم دبینین، ئبن روشدی کار ل سەر وێ دکر، دەرزا جوداھییا ناڤبەرا ئۆلزان و فەیلەسۆفان مەزن نەبیت، -دەمێ پەرتووکا خوە دنڤیسی- ئەڤ بنەمایێ پێشتر دیارکری بەرچاڤگرت بوو، ئەو: پەروەردا جەماوەری پەروەردەکا جودایە ژ یا تایبەت، سەرپێچی د ڤێ دا حەرامە، چونکی زیانێ ب ھەمیان و ب پەندەڤانی و رێسایێ ب ھەڤرا دگەھینیت.
وەی بۆ ھەستا بابێ وەلیدی، ژ بەر گرانییا بەرپسیارییا د ھەلگریت، چونکی بابەت رژدە، ب ھەمی رژدیێ، ئەم دبینن ژ ھەمی دلێ خوە خەما غەزالی دخوت، ھەکو دیار دکەت -وەکی بەرێ مە زانی- ژ بەر کو وی مەرەم ب ھەلوەشیانا خوە دیارکرنا راستیێ د ناڤ خوە دا نەبوو، لێ بەلێ مەرەم چێکرنا ئالۆزیێ بوو ل نک فەیلەسۆفان و ژێستاندنا باوەریێ ژ وان بوو. ھەتا دوماھیێ گۆتنێن دڤێ بوارێ دا گۆتین.
فەیلەسۆف د ڤێ دا راست دبێژیت: «ئەڤ مەرەمە نە ژ ھەژی وییە، ئەو سەرداچوونەک ژ سەرداچوونێن زانایانە، زانا ب وێ زانینا خوە مەرەما وی رەھایە، نەکو گومانێ و شەپرزەیێ د ھشان دا پەیدا بکەت». ھەر وەسا ل درەک دی دبێژیت: «ئەڤ مەبەستە نە ژ ھەژی وییە، بەلێ ژ ھەژی یێن گەلەک جەنگەڤازە! چەوا چێدبیت ئەو نەیێ وەسا بیت و وی پترییا ھشیارییا خوە ژ فەیلەسۆفان و فێربوونا خوە و ھشیارییا خوە ژ وان (مەرەم فەیلەسۆفێن یۆنانی) وەرگرتییە! نەزانییە گەر د تشتەکی دا شاش بوون، نابیت ئەم چاکییا وان ل بەرچاڤ نەگرین، گەر ھشێ مە پێ رازی نەبوو! ئەرێ ما دبیت ئەوێ مفا ژ پەرتووک و ئامۆژگاریێن وان کری، وەکی وی مفا ژ وان کری، ھەتا پێش خەلکی سەردەما خوە کەتی و د ناڤ مللەتی موسلمان دا ناڤ و دەنگێن وی بەلاڤ بووین، ڤێ گۆتنێ ل سەر وان بێژیت، نەکامییا وان و زانینا وان بکەت! ئەگەر ھات و مە ئەو د ھندەک زانستێن خودایی دا شاش دانان، ژ بەر کو ئەم د پێدڤی رێبازێن وانین، یاسایێن ئەم فێرکرین، ژ یاسایێن وانێن لۆجیکی ب مە داین، ئەو لۆمەی مە ناکن، گەر مە شاشیەک د بۆچوونێن وان دا دیت، ژ بەر کو مەرەما وان زانینا راستیێ یە، ھەر چەندە وان ژ ڤێ مەرەمێ پێڤەتر نینە، ئەگەر ئەڤە تێرا پەسندانا وان ھەبیت، ئەز نزانم چ ل ئەڤی کەسی ھاتییە، ھەتا کو گۆتنێن ھۆسا بکەتن!»
چونکو مەرەما ئبن روشدی، وەکی مە زانی دیارکرنا راستیێ یە ژ بۆچوونێن غەزالی، دانپێدانێ ب بۆچوونێن وی یێن راست دکەت، ھندەک جاران ب دژواری فارابی و ئبن سینایی ل سەر بۆچوونێن وانێن شاش رەخنە دکەت، ئەو کارێ ئافرینەرێ زانایێ لێگەرێ پەیکەڤێ راستیێ ب تنێ یە.
نھا، پشتی ڤێ دەسپێکا مە ژێزانی، مەرەما خەباتا بەرسڤدانا غەزالی چییە، دێ کاکلکا بابەتی وەرگرین، مەرەما ب دیارکرنا بۆچوونا فەیلەسۆفێ مە، د گرنگترین بابەتێن مە ژ غەزالی بەری نھا بەرچاڤکرین دا چییە، ئەوا مە بەرۆکێ جەنگا ل ناڤبەرا وان و ل دۆر وێ زانی.
