حوسامەددین چەلەبی یێ ئورمەوییێ کورد (622 – 683 ك / 1225 – 1284ز) خەلیفێ مەولانا ڕومی و ژێدەرێ مەسنەوییێ

فۆرات تۆفیق کوردزادە

مرۆڤێ حەقپەرەست، زانینێ ژ پەڕتووکان وەرناگریت! ئەو بەردەوام ل ڕاستییا کوفر و ئیمانێ دگەڕیێت، لەورا ئەو ب دیتنەکا سەرڤەیی تەماشەی ڤان هەمی خالێن بووینە ئەگەرێ جیاوازیێ و دەرکەفتنا (کوفر و ئیمانێ) و سوچبارکرن و شانازیکرنا مرۆڤان، ب ئێک ژ ڤی ناسناڤی (کافر یان ئیماندار) ب تشتەکێ سەیر و نە پێدڤی دبینیت، ل دەف وی کوفر و ئیمان مل ب ملێ هەڤن(1).

هەروەکی (لسان الغیب شمس الدین حافظ شیرازی / 1395 مریه) گۆتییه‌:

جنگ هفتاد و دو ملت همە را عذر بنه

چـون نـدیـنـد حـقـیـقـت رە افسانە زدند(2).

ئانکو: تو ل جەنگ و ڤێکنەکرنا حەفتێ و دو دەستەک و باوەرییان نەگرە، ئەوان ڕاستی نەدیتییە، لەو پەنا برینە بەر ئەفسانە و چیڤانۆکان (بۆ خۆ ڕازیکرنێ)».

ئەڤ باوەرییا هەنێ، یا د سەر هەمی باوەرییان ڕا دێ چ بیت؟ کو ببیتە هیۆمانیزمەکا جیهانی، د چەرخێن ناڤین یێن د مێژوویێ دا، ئەوێن دبێژنێ (چەرخێن تاری)؟ ڕاستە مرۆڤ بێ باوەری و مەعنەویات ناژیت، لێ ئەگەر هات و ئەڤ باوەرییە بوو ئەگەرێ هندێ، تو ژ مرۆڤبوونێ دەرکەڤی و وێ باوەری یێ د خزمەتا مرۆڤایەتی یێ دا ب کارنەئینی، ئێدی کوفر و ئیمان وەکهەڤن!

ئەڤ بیردوزە یان ژی ڕاستر بێژین (شروڤەکرنەکا جیاواز یا سۆفیگەری) بۆ دەقێن پیرۆز و بابەتێ کوفر و ئیمانێ و مرۆڤایەتی یێ، ل دەف ڕابەرێن دی یێن موسڵمان؛ مینا مەولانا جەلالەددینێ ڕومی (م: ۱۲۷۳) ڕوونتر دەردکەڤیت(3).

شاکارا هەرە سەرەکی و ب ناڤ و دەنگا مەولانای، ئەلبەت (مەسنەویا مەعنەوی)یە، یا مشتی ڤان جۆڕە دیتنێن سۆفییاتییە، ب زمانەکێ شعری یێ بلند ب چیڕوک، داستان و نوکتە هاتینە ڤەگێڕان، ئەوا پەیرەوێن وی ژێڕا دبێژنێ (قۆڕئانا فارس)ى(4).

ئەڤ شاکارا نەمر، یا تا نها بۆ ۲۳ زمانێن جیهانێ (د گەل کوردی ژی) هاتییە وەرگێڕان، بوویە ئێک ژ ناسنامێن مرۆڤایەتیێ و پەیاما بلند، زێدەتر ل سەر ناهێتە گۆتن و بابەت ل ڤێرە دەست نادەت، چونکی ئەڤە نێزیکی هەشت چەرخانە مەولانای ب مەسنەوی، یێ خۆ نەمرکری، لێ یا مه دڤێت ل سەر بڕاوەستین، ئەو کەسایەتی یێ پیرۆزێ ناڤدارە، یێ بوویە ئەگەرێ دەرکەفتنا مەسنەوییا مەولانای! ئەو ژی شێخێ پاکڕەوان (حوسامەددین چەلەبی یێ ئورمەوی یێ کورد / م: ۱۲۸٤)ە.

بنەمالا حوسامەددینی

حوسامەددین چەلەبی، ناڤێ وی یێ درووست حەسەنێ کوڕێ موحەممەدی  کوڕێ حەسەن ئەخی تورک یێ ئورمەوی یە(5)، ل ساڵا (٦۲۲ مش / ۱۲۲٥ ز) ل باژێڕێ قۆنیا ژ دایکبوویە، بنەماڵا وی ژ ئورمیێ مشەختی ئانادوڵێ ببوون و ل وی باژێڕی خوجهـببوون(6)، مەولانای ژی ئاماژە دایە ڤێ چەندێ و دیارکرییە حوسامەددین ژ بنەماڵا وی شێخی یە، یێ گۆتی «ٲمسيت کردیا وٲصبحت عربیا»(7).

شێخێ ژێگۆتی ئەبوبەکر حوسێنێ کوڕێ عەلییە، ب (ئبن یەزدانیار / م: ۹٤٥ ز) ناڤدارە، کو ڕابەرەکێ مەزنێ سۆفیگەرانە و خودانێ ڕێبازەکا تایبەتا سۆفیان (تەریقەت) بوو، ژێدەران ب درێژی ل سەر نڤیسییە و دید و سەرنجێن خۆ ل سەر دیارکرینە، کوردبوونا وی ژی یا ڤەبڕە(8)، ژ هەژی گۆتنێ یە؛ سۆفیێن کوردان د کەڤن دا ڕولەکێ مەزن د بزاڤێن جڤاکی و سیاسی دا هەر ژ چەرخێ نەهێ زایینی تا ئەڤرۆ هەیە، ل سەرانسەری جیهانێ هژمارەکا ڕابەرێن مەزنێن کوردی ژێ ڕابووینە(9).

دیرووک ڤەدگێڕیت؛ ل دەستپێکێن چەڕخێ ۱۳ زایینی هژمارەکا کەسایەتیێن پیرۆز و ڕابەرێن ڕێنیشاندەر قەستا ئانادوڵێ کرینە، ب تایبەتی دەڤەرا (لارەندە و قۆنیا) ل باشۆرێ ناڤەڕاستا وی واری، وەکی سەید شرف الدین سەمەرقەندی و سلطان العلماء بهاء الدین ولد (بابێ مەولانای) و ل ڤێ دەڤەرێ وان بانگەوازییا ئیسلامێ و هزرا سۆفیگەرینی یێ بەڵاڤکر(10)، لەوڕا دویر نینە بنەمالا حوسامەددینی ژی هەر ب ڤێ مەرەمێ قەستا دەڤەرێ کربیت، بەڵگە ژی ئەگەر ئەم تەماشەی شەجەرەیا بنەماڵا وی بکەین، تێدا ناڤێ باپیرێ وی (ئەخی تورک) بەرچاڤ دبیت، یا دیارە ئەڤ ناسناڤە بۆ باپیرێ وی بوو، کو ببوو مەزنێ تەشکیلاتا (ئەخیان) ل قۆنیا و دەوروبەران(11).

ڕێکخڕاوا (تەشکیلاتا) ئەخیان

ئەڤ تەشکیلاتا ژێگۆتی ل چەڕخێن ناڤین ڕێڕەوا بزاڤا جڤاکی و کەلتۆری یا ئیسلامێ بوو ل ئانادوڵێ، ژ لایێ (ئەخی فەرەج/ م: ۱۰٦٤) هاتییە دامەزراندن، کەسایەتیێن سۆفی و مامۆستایێن چەلەنگ و بانگخوازێن بەهرەمەند پێخەمەت بەڵاڤکرنا زانین و ڕەوشتێ بەرز لێک کۆم دبوون و ناڤێ وێ ژی هەر ژ ڤێ چەندێ هاتییە (ئەخی: برا)، ئەو کەسایەتیێن ل بەر دەستێ ڤان مامۆستایان پەروەردە بووین د پاشەڕوژێ دا بوونە سەرکردەیێن مەزن و مامۆستا و سۆفیێن ناڤدار(12).

مە ئاماژە پێ دا؛ بنەمالا وی سەرۆکێن ڤێ ڕێکخڕاوێ بوون، لەوڕا دیارە د پاشەڕۆژێ دا چاڤەڕێیا حوسامەددین ژی دهاتەکرن بۆ ڤی پۆستی.

ژ سەرۆکێ ئەخیان بۆ مووریدێ مەولانای

حوسامەددین بەری بگەهیتە چاخێ لاوینی یێ مایە هێتیم (۱۲۳۰ – ۱۲۳٥ ز)، ڕابەرێن قۆنیا ڤیان وی بکەنە سەرۆکێ ڤێ تەشکیلاتێ و بەرپرسێ گەنجان، بەلێ چونکی ئەو داخبار ببوو ب مەولانا جەلالەددینی، کو وی دەمی ناڤبانگێن وی بەڵاڤببوون، لەوڕا بوو مووریدێ وی و هەمی سامانێ خۆ ئینا دا مەولانا و شاگردێن وی(13).

ژ هەژی گۆتنێ یە، حوسامەددین چەلەبی ژی زانایەکێ سەردەمێ خۆ بوو و هژمارەکا قوتابیێن ناڤدار ل بەر دەستێ وی ڕابووینە، وەکی (سیڕاجەددین مەسنەویخان) و (بەدرەددین تەبریزی)، حوسامەددینی چەندین ناسناڤ ب ساخییا خۆ وەرگرتن؛ وەک (شیرێ دینی: سیف الدین)، (شیرێ خودێ: سیف اللە)، خەلیفێ خوداوەندیگاری (مەولانای)، (سوڵتانێ خەلکی و سوڵتانێ خەلیفان و سوڵتانێ عارفان)(14)، دیسان (بایەزید و هەم جونەیدێ زەمانی)، (کلیلا خزینەیێن عەرشی)، (ئەمینێ خزینەیێن ئەردی)، (وەلیێ خودێ یێ قایم ل سەر فەڕز و سوننەتێن وی)، و (مەهدەرچیێ خوشتڤیان ل قیامەتێ)(15).

شێخ ئەحمەد ئەفلاکی (م: ۱۳٦۰)، کو سۆفیەکێ خوڕاسانییە و ل ئانادوڵێ ئاکنجی ببوو و گەرچی نەگەهشتە مەولانای، لێ ببوو مووریدێ کوڕێ وی (سوڵتان وەلەد)ی، ئەوی پەڕتووکەکا ناڤدار ل سەر ژیان و بەرهەمێ مەولانای و مەناقب و ڤەگێڕانێن وی و موورید و خەلیفەیان ب ناڤێ (مناقب العارفین Âriflerin Menkibeleri) نڤیسییە، کو پشکا شەشێ تایبەتە ب سەرهاتیێن حوسامەددین چەلەبی و پەیوەندییا وی د گەل مەولانای، پێزانینێن مە ژی پتر ژ ڤی ژێدەری نە و مە بکارئینایە.

پشتی دەرکەفتنا شەمسێ تەبریزی و کارتێکرنا وی ل سەر مەولانای، حوسامەددین هەر مایەڤە گرێدایی شێخێ خۆ، هەتا بۆ شەمسی، دەمێ ڕەڤییە شامێ ل گەل مەولانای چوویە لێ بگەڕن، دەما ل قۆنیا ژی مەولانا ل باخچەیێ ناڤدارێ حوسامەددینی دما و کۆمبوونێن شەڤانە و جڤاتێن زانینێ ل وێرێ ددانان(16).

حوسامەددین چەلەبی ئێکەمین ڕێبەرێ مەولەوی

پشتی وەغەرکرنا مەولانای ل ساڵا (۱۲۷۳ ز) مووریدێن وی ل دۆرێن حوسامەددینی کومبوون و بۆ ماوێ یازدە ساڵان، تا (۱۲۸٤) حوسامەددین ئێکەمین ڕێبەرێ ڕێبازا مەولەوی بوو، پشتی مەولانای، ژ نوی ب مرنا وی ل ڤێ ساڵێ، مووریدان کوڕێ مەولانای (سوڵتان وەلەد) کرنە ڕێبەر(17).

ژ هەژی گۆتنێ یە، کو پۆستنشینییا ڕێبازا مەولەوی، تا ئەڤرۆ یا بەردەوامە و نها شێخ (فەخری چەلەبی ئوزچاکل) پۆستنشینێ وێ یە، کارێ ئەڤان پۆستنشینان ب کورتی پێگەهاندنا دەروێش و فێرکرنا وانە ل دۆر ڕێنمایێن مەولەویاتیێ و خواندنا مەسنەویێ و سەمازەنیێ (سەمایا تایبەت ب دەروێشێن مەولەوی ڤە).

مەسنەویا مەعنەوی یان (حوسام نامە)

شاکارا ناڤدارا مەولانا ڕومی یا (مەسنەویا مەعنەوی)، ب پاڵدەری و پشتەڤانییا حوسامەددین چەلەبی هاتییە دانان، ل وێ دەما وی ددیت هن شاکارێن وەکی (مصیبت نامە و منطق الطیر) یێن عەتارێ نیشابووری و (حدیقة الحقائق) یا حاکم سەنائی ددەنە فەقیان بۆ خواندنێ، ژ مەولانای خواست شاکارەکێ وەکی وێ بدانیت، وی ژی ژ ڕێز و حەزژێکرنا خۆ، یا کو دبێژن (هندا زۆڕ بوو، یێ ددیت یا ژ وی ڤە مەولانا مووریدێ حوسامەددینی) یە، دەستهاڤێتە ڤەهاندنا مەسنەویێ، ب وی مەرجی؛ کو حوسامەددین بۆ بنڤیسیت وەک شانازی، پشتی پێکهاتین ئەڤ شاکارا ناڤدار دەرکەفت(18).

د مەسنەویێ دا، کو ژ شەش بەرگ (دەفتەران) و ۲٦ هزار دێرێن هۆزانێ پێکدهێت، مەولانای ۲٦ جاران (ڕەنگە سەرێکڤەئینانەکا ئەنقەست بیت ژ لایێ وی!) ڕاستەڕاست (ب تایبەتی ل سەرێن بەرگان) ناڤێ حوسامەددین چەلەبی ئینایە و پەسن و ستایشا وی کرییە و ناسناڤێن زۆر مەزن داناینە سەر، زێدەباری هندێ، خۆ ب منەتبارێ وی دبینیت، کو بوویە ئەگەرێ نڤیسینا مەسنەویێ و دیارکرییە، کو ئەڤ پەڕتووکە نەک مەسنەوی یان قورئانا فارسی، بەلکو (حوسام نامە)! یە و پێشکێشی وی دکەت..

ئەم ل ڤێرە، دێ هندەک وان نموونەیان ڕێز کەین، بۆ هندێ بزانین حوسامەددینی چ کارتێکرنەک ل مەولانای و کەسایەتییا وی کرییە:

رە ندانی جانب این سور و عرس

از ضياء الحق حسام الدین بپرس

(دفتر ۱/ بخش ۱۷)

کو تو نەزانی ڕێکا گوڤەندا خودێناسان، هەڕە بپڕسە ژ ڕوناهیا خودێ حوسامەددینی!

چون ضياء الحق حسام الدین عنان

بازگردانید از اوج آسمان

چون بە معراج حقایق رفتە بود

بی بهارش غنچەها ناکفتە بود

(دفتر ۲/ بخش ۱۷)

چونکی ڕوناهییا خودێ حوسامەددین زڤڕی ڤە، ژ ئەسمانێ بلندپایە هاتە خوارێ ڤە، کو چوو بوو میعراجا نهێنیێن خودایی ئەو زاتە، بێ بهارا وی گول و خونچە ڤەنەدبووڤە!

ای ضياء الحق حسام الدین راد

كه فلك و اركان چو تو شاهی نزاد

تو بنادر آمدی در جان و دل

ای دل و جان از قدوم تو خجل

(د ۳ / ب ۹۶)

ئەی ڕوناهییا خودێ حوسامەددینێ مێرخاس، کو فەلەکێ تا ڤێگاڤێ وەک تە چ مێرێن خاس نەئیناینە! تو کێم دهێیە دیدارا جان و دلی، ئەی یێ ژ هاتنا وی شەرمین دبن جان و دل!

ای ضياء الحق حسام الدین توی

كه گذشت از مه به نورت مثنوی

همت عالی تو ای مرتجا

می كشد این را خدا داند كجا

گردن این مثنوی را بسته ای

می كشی آن سوی كه دانسته ای

(د ۴ / سر آغاز)

ئەی ڕوناهییا خودێ حوسامەددین، هەر تویی، یێ ب ڕوناهییا تە، یا وەک هەیڤێ هاتییە هەبوونێ مەسنەوی، هیممەتا بلندا تە ئەی لێڤەگەڕ، خودێ دزانیت کییە دێ ژێ هێتە دەر؟ تە گەردەنا مەسنەویێ یا گرتی و بری، دبەیە وی لایێ دزانی پەندێ پێ گری!

هم‌چنان مقصود من زین مثنوی

ای ضیاء الحق حسام‌الدین توی

مثنوی اندر فروع و در اصول

جمله آن تست کردستی قبول

در قبول آرند شاهان نیک و بد

چون قبول آرند نبود بیش رد

قصدم از الفاظ او راز توست

قصدم از انشایش آواز توست

(د ۴ / ب ۳۱)

هەردیسان مەرەما من ژ شاکارا مەسنەوی، ئەی ڕوناهییا خودێ حوسامەددین، هەر تویی، مەسنەوی ب ڤێ تەرز و جوانییا خۆ، هەر ئەوە یا تە پەسەندکری ژ لایێ خۆ، شاهن تشتی شاناز دکەن، ل وێ دەما ئەو پەسەند دکەن، گاڤا پەسەند کر، چ کێم و کاسی لێ نامینیت، لەو توشاهی و تویی خاسی پەسەند دکەی، مەرەما من ژ ڤان پەیڤ و ووشان نهێنیێن گیانێ تەنە، مەرەما من ژ دارشتنا وێ ڕەنگ و ئاوازێ تەنە!

 

ژێدهر و پهراوێز: 

  1. حنا فاخوری و خلیل جر، تاریخ فلسفە در جهان اسلامی، مترجم : عبدالمحمد آیتی، چاپ هفتم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (تهران : ۱۳۸۳)، ص ۲۸۸.
  2. دیوان حافظ، غزلیات، غزل شمارۂ ۱۸۴.
  3. حنا فاخوری و خلیل جر، مصدر پیشین، ص ۲۸۸.
  4. کارل بروکلمان، تاریخ ملل و دول اسلامی، مترجم : هادی جزایری، چاپ سوم، شرکت انتشارات علمی ، فرهنگی (تهران : ۱۳۸۳)، ص ۲۵۷.
  5. Ahmet Eflâki, Âriflerin Menkibeleri, Çeviren Prof. Tahsin Yazıcı, Hürriyet Yayınları (Istanbul : 1973), Cilt 2, s 165.
  6. H. Ahmet Sevgi, Hüsâmeddin Çelebi, TDV Islam Ansiklopedisi, 18. Cilt (Istanbul : 1998), s 512.
  7. مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش ۱۵۶، شعر : در حال آنكه حال خود و مستی خود پنهان باید.
  8. د. زرار صدیق تۆفیق، کورد و کوردستان لە رۆژگاری خیلافەی ئیسلامی (۱٦ – ٦٥٦ ك / ٦۳۷ – ۱۲٥۸ ز) خانەی موکریانی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە (تاران : ۲۰۲۰)، ل ۱۳۲.
  9. بنێرە بابەتێ مە لدور ڤێ چەندێ : فۆڕات تەوفیق (کوردزادە) پشکداریا سۆفیێن کوردان د بزاڤێن جڤاکی ـ سیاسی دا ل ناڤبەرا سەدساڵێن ۹ تا ۲۰ زا، کۆڤارا مەتین، هژمارە ۲٤۳، چڕیا ئێکێ (۲۰۲۳)، ل ل ٥۱ – ٦٥.
  10. Şikârî, Karamannâme «Zamanın kahramanı karâmânîlerin tarihi» Hazırlayanlar : Metin Sözen ve Necdet Sakaoğlu (Istanbul : 2005), s 16.
  11. H. Ahmet Sevgi, A.G.E, s 512.
  12. . بۆ پتر پێزانینان بنێرە : Hamdi Kızıler, Osmnalı Toplumunun Sosyal Dinamiklerinden Ahilik Kurumu, Insan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Cilt 4, Sayı 2 (2015), 408 – 423.
  13. Ahmet Eflâki, A.G.E, Cilt 2, s s 770 – 775.
  14. Ahmet Eflaki, A.G.E, Cilt 1, s 263, 338 ve 374.
  15. Aynı Eser, Cilt 2, s 165.
  16. Aynı Eser, Cilt 1, s s 404 – 409.
  17. Prof. Dr. Mustafa Kara, Doğumunun Sekizyüzüncü Yılında Mevlana Ve Mevlevilik, TC Uludağ Üniversitesi Ilâhiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 15, Sayı 1 (2006), s 9.
  18. H. Ahmet Sevgi, A.G.E, Cilt 18, s 512.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …