گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فەهمی باڵایی
بهری ئهم راستیيا فهلسهفا جوانی و وێنه و سروشتی ل با (شێلینگ)ى دیار بکهین، دڤێت هندهک ژ فهلسهفه و زانستێ جوانییێ پێشچاڤ بکهین، ژبهرکو ههر فهیلهسۆفهک ب دیتنهكێ لێ دنێڕیت، هندهك جاران ژی گهلهک بۆچوونێن فهلسهفی یهک دگرن و دژی یهکدو نه، ههروهسا دڤێت ئهم بلێڤکرنا پهیڤا جوانییێ بدهین دیارکرن، پێناسا وێ چییه؟ فهلسهفا جوانییێ چییه؟
جوانی بهشهکه ژ بهشێن فهلسهفێ، ژ ئالییهکى ڤه؛ ڤهکولینا نێڕینێن مرۆڤی ژ جوانییێ دکهت، ژ ئالییهک دى ڤه؛ ڤهكولينا ههستکرن ب ڤێ جوانییێ دكهت، پاشى بڕیاردانا حوکمی ژ ئالییێ سێیهم ڤهيه.
پێناسا جوانییێ دهێته ڤهگوهاستن ژ بۆ سێ قووناغان:
– قووناغا هزرکرنێ.
– قووناغا ههستکرنێ.
– قووناغا فهرماندانێ.
پهیوهندیێن فهلسهفا جوانییێ ژ دیرۆکا هونهری و فهلسهفێ دهێن، ل گوری پێناسهیێن نوى، پهیوهندی د ناڤبهرا هونهر و فهلسهفێ دا ههيه. ل دويڤ وان پێناسهیان، ههموو جوانی د هونهری دا بیرکرنن. د سهدساڵا نوى دا ئارمانج ژ فهلسهفا جوانییێ پرسا ههستکرن ب جوانییێ يه. کو دهێتە ناڤکرن ب ئێستاتیکا. ژ بهر جوانیيا سرۆشتێ یۆنانستانێ و پێشداچوونا فهلسهفه، هونهر و میسۆلۆژییا وان، گرنگی ددا ئالییێ جوانیيا فهلسهفی. ژ بهر وێ ژی د جههکی سروشتی دا ل سهر کهنارێ رووبار و دهریايان د ناڤا چیيا و دارستانان دا، د بێدهنگيیا سروشتی دا، سوکرات دانوستاندنێن خوه یێن درێژ ل سهر سروشتی و ڤیانێ، د جوانی و دهروونێ مرۆڤی دا، جوانیيا دهروونی و دهرڤهی دهروونی، ل سهر جوانیيا ماددی و یا مهعنهوی نڤێسا خوه ب داوی ئانی. دهما وی ل ڤێ جوانییێ ب گشتی دنێڕی، دخواست وهکی باڵندهکى دوور بفڕیت، دا ژووردا ل ڤان دیمهنان بنێریت، لێ دیسان وی ههستا خوه یا جوانی و دیتنێن هندرين بهرز کر و جوانیيا وی دخواست دیت. ژبهر وێ ژی گۆت: «مروڤێ ژ دهرڤه و یێ هندرین ژ یهک کهساتی پێکدهێت.» ژ چاخێ گریکی یێ کهڤن و تاکو ڕۆژا ئیرۆ جوانی بوویه فهلسهفه و دیتن و شرۆڤه ل سهر دهێن کرن ب تايبهتی ب درێژاهييا دیرۆکێ؛ کهسێن مینا (ئهفلاتۆن، ئهرستۆ، کانت، هێگل، شوبنهاور، مارکس، هایدجر، سارتر و…هتد). ئهفلاتۆن د بیردۆزا خوه دا کاردانا بهر ب ژوور ژ سیبهرێ، بهر ب رۆناهییێ یان ژ بۆ وێنهیێ میسالی کو رۆناهی یه دچیت. د نێڕینێن وی دا ههر تشت تهڤاڤ و جوانه. ههروهسا د ڤێ بیردۆزا میسالی دا ل جیهانێ دنێڕیت. فهلسهفا جوانییێ ژی ژ فهلسهفا وی جودا نابیت، ب گشتی د فهلسهفا خوه دا هێرشی سۆز و ههستێ دکهت و بهر ب ئالییێ ئهخلاق و میسالیێ دچیت و رێزگرتنا لوژیك و ئهقلی دکهت، گرنگییێ ددهته ههڵچوون و مێرخاسی و ههرتشتێ پشتگیرییێ ل با مرۆڤی بکهت، ئهڤە ههموو ژ بۆ ئاشکراکرنا گشتی یه، ئهفلاتۆنی گرنگی ددا فهلسهفا میسالی و ئهخلاقی د خزمهتا جڤاکى دا. ب تایبهت ژ ئالییێ پهروهردهکرنا گهنجان ل سهر ڤێ رێبازێ، ژ بۆ وێ ژی، گرنگی ددا ئهقلی، دا شههوهتێن ههستێن دی بکوژیت. لهوما فهلسهفا جوانییێ ژ فهلسهفا ئهفلاتۆنی یا میسالی و رهوشتى ناهێته جودا کرن. ئهڤ فهلسهفه ژی ل با وی بهشهکێ گرنگه ژ میتافیزیکییێ و ئایدۆلۆژیيا چاخێ یۆنانی، ل سهر گرنگی پێدانا (ئهقل، کمال، جوانیيا لاشی و رهوشتى). ئهڤ هزرا جوانییێ ژ بۆ ناخێ مرۆڤی دزڤڕيت كو ئهفلاتۆن دابهش دكهته سهر ڤان سێ ئالييان، سهرپێهاتی (مثل)، ڤیان (حب)، چاڤلێکرن (تقليد). ژ بهر وێ ژی ئهو جوانیيا دکهڤیته بهر چاڤێن مه، نه جوانیيا راستهقینهیه، ئهو جوانیيا راست ل جیهانهکا دى دايه.(1)
پێدڤييه فهیلهسۆف ل ڤێ جوانییێ بگهریێت، هندهك جاران ژی ئهفلاتۆن جوانى و خێرێ تێكهل دكهت، چونكى جوانی رێیهکه بهر ب خێرێ ڤه دچیت. ئهم ب رێیا هزرکرنێ، جوانییێ دبینین و دگههینێ. ئهڤ جوانیيا میسالی ئارمانجه و فهیلهسۆف ل راستیيا وێ دگهریێت. ئهفلاتۆن دبێژیت: «دبیت ئهم ئێكسهر بگههینه ڤێ جوانیێ د ریالیتهیا راستهقینه دا و باڵا مه بکێشیت و حهز ژێ بکهین.» ئهگهرێ پهيدا بوونا فهلسهفا جوانيیێ ل يۆنان سرۆشتێ وێ يێ جوان بوو. یۆنانی بهر ب زهوقا جوانيیێ پاڵداینه ههروهکی بهر ب شعر و ئهفسانه و درامایێ چووین. ئهفلاتۆن یهکهم کهس بوو ژێدهرێ جوانییێ ژ سروشتی وەرگرتی. ئهڤ جوانيیه ل با ئهفلاتۆنی د ناخێ مرۆڤی دا دیار دبیت وهکه ئلهامێ ژ ناخی دهردکهڤیت، ئاماژەيێن رهمزی و ئهفسانهیێ و جوانی دبیته ژێدهرێ ئلهامێ د ئاستێ فهلسهفێ دا. وی گرنگی ددا هزرا جوانییا ناڤخۆیی ژ خوداوهندێن هونهری، وهکه خوداوهندا ژنێن (زیوس)، کو نههـ خوداوهندێن میسۆلۆژی گرنگییێ ددهنه چاڤدێرییا هونهری وهک: (خوداوهندا کۆمیدی، دیرۆک، نهخۆشی، موزیک، سهما، شعر و ستران، فهلهک، دیارده، بابهت). ژبهر وێ ژی ل گوری نێڕینێن جودا هونهر و جوانی د ئافراندنێن هونهری دا ل سهر سێ دیتنان هاتن دابهشکرن:
1 – هونهر ب دیتننهکا چاڤلێکرنا سروشتی، ئهڤ نێڕینه ژ ئالیێ ئهرستۆ و هونهرمهندێن چاخێ سهرهلدانێ ڤە دیار بوو.
2 – هونهر دهربڕینهکه ژ ئینفیعالاتێن هونهرمهندی، ئهڤه نێڕینه هزرا خواندنگهها رۆمانسی یه د هونهری دا وهکه کروچه و کولنجود… هتد).
3 – هونهر ب دیتنا دهربڕینا جوانییێ د ناخێ مرۆڤی دا، ئهڤه ژى نێڕينا خواندنگهها هونهر ژ بۆ هونهره، وهکه نڤێسکارێ بهریتانی ئوسکار وایلد… هتد.(2)
ئهرستۆ ڤێ جوانیيا هونهری دبینیت ل ههڤهاتن و مهزناتی ژى ژ ل ههڤهاتنێ پهیدا بوویه وی زانینا مرۆڤی ل سهر سێ تهوهران دابهشکر:
1 – زانینێن تیۆری
2 – زانینێن پراکتیکی
3 – زانینێن هونهری
وی هونهر و زانینا زانستی ژ ئێک جودا کرن و دیت ئارمانجا هونهری، نوينهراتيیا بهردهوام ژ دهرڤهی کریارێ ب پێدڤییێن تشتی ههیه، ژ بهر وێ ژی هونهرمهند نهگرێدایی وێ ئێکێ یه، کو ریالیتيێ د سروشتی دا وهکی خوه ڤهگوهێزیت، بهلێ پێویسته بهر ب باشتر ببهت. فهلسهفا جوانیيا هونهری ژ ههموویان پێتر ژ ئالییێ فهیلهسۆفێ ئهلمانى شێلینگ ڤه دهێت ديتن. لهوما بابهتێ مه یێ سهرهکى ل سهر دیتنێن ڤی فهیلهسۆفیيه کو شرۆڤا وێنهیێ هونهری و وێنهیێ سروشتی کریيه و ئیرۆ ژی وهک پرۆگرامهکێ زانستی د زانکۆیێن هونهری یێن ئهلمانی دا دهێته خواندن.
جوانیا هونەری ل سەر حالەتێ تايبهت یێ ئەقلی مرۆڤی دمينيت، ب تایبەتى ل دەف کەسێن هاوی دەمێ چیرۆکەکێ دخوینیت، یان شعرەکێ، یان تابلۆیەکێ شێوەکاری ببینیت، یان گوهدارییا پارچەکا موزیکی بکەت. دێ هەست ب جوانییێ کەت، چونکی کارەکە ژ داهێنانا مرۆڤی و خۆشیێ ددەتە دەروونێ مرۆڤی، کو ئەڤ جوانیيە د سروشتی دا نینە. ب ڤى شێوهى هونەر دبیتە داهێنانەک ژ بەرهەمێن مرۆڤی گوهاڕتن و رێکخستنا سروشتی د بەرهەمەکی دا دئافرینیت هەروەکی (بیکۆن) دبێژیت: «چالاکيیا مرۆڤی نە چالاکيیەکا فەلسەفییا خورتە، دەمێ دارتاشەک یان ئاسنگەرەک یان هەر خودان پیشەیەک کارەکی دروست دکەت؛ وی ئارمانجەک پێ هەیە، ئارمانج ژی نە جوانیيا هونەری یە، بەلکی پێدڤییەکا ژیانێ یە، لەوما ئەڤ کارە ناهێنە هژمارتن ژ جوانیيا هونەری.»(3)
هندەک جاران کارێن ب کۆمەڵ یان گرۆپ دەرڤەی کەسەکی وەک کارێن جوانی و داهێنانێن هونەری دهێنە هژمارتن. وەک (داستان، سترانێن فولکلۆری، چیرۆکێن گەلەری، شعر، مدیحه و… هتد). ل سەر ڤان بەرهەمان (رینان) دبێژیت: «جوانترین تشت ئەوە دەمێ ناڤێ خودانێ بەرهەمی نەهێتە دیارکرن و بەرهەم ب خوە خۆشیێ بدەتە مە.» لێ (تین) ڤێ چەندێ ل سەر سێ بەشا دابەش دکەت:
ڕەگەز: ڕاستیيا لاشی و ئامادەکاریێن پاشمایێن سروشتی يه.
ژینگەهـ: ڕاستیيا جوگرافی، ئابووری و رەوشەنبیريێ يه خۆشیێ ددەت.
چاخ: پەیوەندییێن دیرۆکی و سیاسی د هونەری دا، کو رابردوو کارتێکرنێ ل دەمێ تێدا دکەت، دەم ژی ل پاشەرۆژێ يه.
ئەڤ هەر سێ ڕەگەزە يێن ژ دەرڤەنە و باندۆرێ ل سەر داهێنانی دکەن، ل ڤێرێ پرسیارەک هەیە: ئهرێ کارتێکرنێن ناخێ هونەرمەندی ب خوە دێ ل سەر دەرڤە چ بن؟ ئەڤە ژی دڤێت کارێ هونەری و داهێنانێن هونەری ژ هندرێ مرۆڤی دەربکەڤن. هەروەکی رێباز و شۆڕەشێن هونەری و ئەدەبی رەنگڤەدانێن شۆڕەشێن سیاسی دەرکەتین، نموونا شۆڕەشا فرەنسی.
کارێ جوانی و داهێنانا هونەری بەشەکێ گرێدایی زاتێ هونەرمەندی ب خوە و بەشەک ژی بۆ جەماوەری یە، دبیت ئەو جەماوەر چینەکا دیارکری ژی بیت. ل ڤێرێ (شارل لالو)، كارێ جوانیيێ بۆ سێ قووناغا دابەش دکەت، كو گەنجاتی، گەهەشتن و تێکچوون. واتە بەری کلاسیکێ، دەمێ کلاسیکێ و پشتی کلاسیکێ.
دیاردهیا رێباز و ستایلێن هونەری و گرنگیدانا هونەرمەندی ب خوە بوو، کەسایەتیيا خوە یا هندرین هونەر ژ هونەری ئافراند و باندۆرێن دەرەکی کێم بوون. ژ بەرکو تاک كهتواریتره ژ کۆمێ، کەسێن شیيان و زيرهكييا خوە دیار دکەت، دبیت ئەڤ کەسە ژ ناڤا جڤاکەکێ دەربکەڤیت. نموونە (مایکل ئەنجیلۆ) دەما ڕێنیسانسێ دەرکەت، بهلێ بەری هەر تشتی مایکل ئەنجیلۆ ناڤەکە. (دێلاکروا) دەما رۆمانسیەتێ دهركهت، (هنری ماتیس) دهما (وەحشیەتيیێ) و (رینوار) و (مانێ) دهما سروشتی و بەردەوامى دا دهركهتن.
هەستکرن و نەهەستکرن « شعور ولاشعور»:
هندەک د وێ باوهرێ دانه، کو خەون و خەیال و بێهۆشی، مرۆڤی دبەنە جیهانا راستییێ و بەرهەمێ ئافراندنێ ژێ دەردکەڤیت. ڤان کەسا گەلەک جاران ماددێ بێهۆشکەر بكاردئينان؛ دا بگەهنە ڤێ جیهانێ و هەست ب جیهانەکا تایبەت بکەن، کەسێن وەک (گوتێ) و (فینی) د وێ باوەرێ دا بوون. بهلێ (ڤالەری) دگۆت: «ئەڤ کەسە خوه دخاپینن و بێی ئەقل و هەست؛ مەحالە جیهانا خەیالێ و بێهۆشییێ، تە بکەتە مرۆڤەکێ ئافرێنەر و دڤێت هشیاربوونا ئەقلی ل سەر جیهانا خەون و خەیالان زال ببیت.»
دبیت ڤەگەرا سۆمبولا و خەیالان بۆ بیرهاتنێن زارۆکینییێ و بیرهاتنێن کەڤن پێدڤیياتیێن هەلبەستێ پێ هەبن و ماددەکێ جوان یێ هەلبەستێ ژێ چێکەت. دبیت خەون هندەک جاران هزرێ بدەته مرۆڤی وەک سکێچ، بهلێ نەیا تەمامە. دبیت دەستپێکەک بیت بۆ بیرکرنەکا هونەری یان کارەکێ داهێنانێ. دڤێت د هشیاربوونێ دا، وێ پەیوەندیيا تەمامکەر بکاربینیت. مادەم خەو بەشەکە ژ ژیانی، مرۆڤێ ب هێز ئەوە یێ هشیاربوونێ ل سەر خەونی زال بکەت و بەرهەمەکێ هونەری ژێ ب ئافرینیت.
هندەک جاران هونەرمەند و نڤێسكار داهێنانێ وەک ئەشکەنجەکێ دبینن و دخوازن ب زویترین دەم خوە ژێ رزگار بکەن. لێ هندهك كهسێن دی، دێ خۆشییێ ژ ڤی بەرهەمی بینن هەر وەکی ئەرستۆ دبێژیتە شاگردێن خوە: «نەخۆشی دەروونێ بینەری د شانۆیێ دا پاقژ دکەت و خۆشیێ ددەتە مە.»(4)
(تولۆز لوتریک) وێنهكێشێ فهرەنسی یێ پشتی سروشتیيان (انطباعى empresionism) نه، ژ بەرکو کورتە باڵا (قزم) بوو، ئەو تابلۆ دروست دكرن یێن خەون پێڤە ددیتن وەک: (سوواریيا هەسپا، ژنکێن جوان، سەماکەر و ژنێن نازک و رویس). یان ژى (ڤان خوخ)، ژ بەرکو ژیيانا وى يا جوتکارهكێ هولەندی بوو، پڕانیيا تابلۆیێن وی ل سەر زەڤی و جوتکاری و سروشتی بوون.
ئيلهام، یان ئافراندنا هونەری:
ل ڤێرێ پرسیارەک دهێتەکرن، ئهرێ هونەرمەند ل گەل کارێن هونەری، تووشی حالەتێن دەروونی دبیت، یان هونەر ب خوە حالەتەکێ دەروونی یە؟ هۆزانڤان چهوا ئيلهامێ بکاردئینیت و چاڤەرێ یە، شێوەکارەک ژی چهوا ڕەنگان بکاردئینیت و چاڤەرێی روناهیێ یە و فەیلەسۆفەک ژی هزر دکەت هێزەکا خراب ئەو یێ داگیرکری، لەوما ئەفلاتۆن دبێژیت: «هۆزانڤان ئيلهاما خودایە نەک هۆزانڤان ب خوەیە.»
فيکتور هوگو دبێژیت: «هۆزانڤان سێربهنده».
رۆمانتیکێن ئەلمانى یێن وەک گوتێ دبێژن: «ژ ئەنجامێ ئيلهامێ، هۆزانڤان داهێنانهكێ دکەن.»
(رودان) دبێژیت: «شیيان و سیفاتێن هونەرمەندی بەرهەمێ هونەری دئافرینیت.»
ڤالاری دبێژیت: «خودێ نەشێت شعرەکێ بدەتە مە ژ بەرکو ئيلهام پێکڤەگرێدای نینە، یا دهمكى يە و د گوهاڕتنێ دایە، مە نەدیتییە هۆزانڤانهك یان وێنهكێشهك چاڤێن خوە بگریت و بەرهەمەکێ هونەری بئافرینیت.»
(ج. لوقا) دبێژیت: «ئيلهام وەکی وێنەکێ سروشتی یە و یێ رویسە. هۆزانڤانهك و وێنهكێشهك کراسی ل گور بەژنا وێ کەر دکەت.»
چاوا د دهمێ خوارنێ دا، یان پشتی خوارنێ ئەم هەست ب خۆشی و تامێ دکەین، ب وى شێوهى ئيلهام ژی پشتی کارێ هونەری دیاردبیت، یان ل گەل بەردەواميیا کارێ هونەری مرۆڤ هەست پێ دکەت.
دیتنێن فەیلەسۆفان ل سەر جوانیيا هونەری:
Plato ئەفلاتۆن (427 – 347 ب. ز)
ئەفلاتۆن دبێژیت: «سۆز و خەیالان باندۆرا خوە ل سەر ئەقل و ریالیتێ کر. لەوما شعر کەسایەتییەک هزرێ دروست ناکەت، بەلکی کەسایەتییەک عاتفی و لاواز دروست دکەت. هەر هونەرەکێ دخزمەتا دین، دەولەت و جڤاکی دا نەبیت و کەسایەتیيا خوە بسهپينيت جهێ وی د کۆمارا من دا نینە.»
ب ڤى شێوهى ئەفلاتۆن ب دیتنەکا میتافیزیکی ل جوانیێ دنێڕی. وی هێرش دکرە سەر سۆز و هەستى و دخواست بەر ب لایەنی ئەقل و میسالی ڤه بچيت. ڕێزگرتنا هزر و ئەقلی و گرنگی ددا ب وێرەکی و هەلهاتنێ جوانیيا ئەخلاقی کو د خزمەتا جڤاکی دا بیت، ههروهسا گرنگى ب گەنجا و پەروەردەکرنا وان یا رهوشتى ددا.
Aristotle ئەرستۆ (384 – 322 ب. ز):
جوانی ل با ئەرستۆی لێکدان و ڕێکخستنە ژ بۆ دیارکرنا جوانترین دیمەن د بەرهەمەکێ هونەری دا، وی زانین ل سەر سێ بەشان دابەش کر:
– زانینا تیۆری
– زانینا پراکتیکی
– زانینا هونەری
ئەرستۆ دبێژیت: «هونەرمەند نە پێگیرە تشتێن سروشتی وهك خوه ڤەگوهێزیت.» ئەفلاتۆنی گرنگی ددا جوانیيا هەستیيارا ئاشکرا، بهلێ ئەرستۆی گرنگی ب جوانیيا ڤەشارتی ددا.
Rene Descartes رینیە ديکارت (1596 – 1650):
دیکارت جوانیيا هونەری ل سەر رێژەیی و رەهايێ، بابەتی و زاتی دابەش دکەت. د پەرتۆکا خوە یا ب ناڤێ (کورتییەک ژ موزیکێ) دا، گرنگییێ ددەتە پەیوەندیيا د ناڤبەرا ئەقل و هەستى دا، وی دیارکر موزیک گرنگییێ ددەتە هەستێن گوهی، گوهدار نەچار نینە ل ڤێرێ پەنايێ ببەتە بەر رێکخستنا ئەقلی، گوهداریکرن و هەستکرن ب موزیکێ ب خوە پێگیری کرنە ب رێنمایێن ئەقلی یێن سەرکەفتی. ل گور ڕیتم و خۆشیيا موزیکێ. مەرج نینە ل دەف کەسێن دی خۆش بیت و بڕیارا رەها ل سەر بهێتە دان و ئهڤ چهنده تشتهكێ رێژەیێە. ب ڤى شێوهى دیکارت دیار دکەت، کو هەست و ئەقل پێکڤە دگرێداینە. هەروەسا دبیت ڕیتمەکا لێکدای بیت و ئاوازەکا خۆش بیت و هەستێن مە بلڤینیت، لێ د هەمان دەم دا دێ هەستێن مە نەخۆش بن دەما دهنگ ژ سنورێ بلندبوونێ دەردکەڤیت و گوهێن مە هەست ب نەرەحەتییێ بکەن. یان هند نزم بیت، کو گوهێن مە هەست ب وەرگرتنا دەنگان نەکەن و نەلڤن. ئەندامێ گوهلێبوونی گوهە و هەر هەستەکا گوهلێبوونێ يا گرنگە. پێدڤييه گرنگى ب ڕاگرتنا بهلانسێ بهێـتهدان، کو ژ موزیکا بلند یان نزم دەردکەڤیت. ب ڤى شێوهى ئەقل و هەستێن مرۆڤی د بڕیاردانا جوانی و خۆشیێ دا بەشدار دبن.
Blaise Pascal بلیز پاسکال (1623 – 1662):
فەیلەسۆفێ فرەنسی باسکال د گەلەک بیاڤان دا خودان ئەزمون بوو. بهلێ گرنگیيا وی بۆ پەخشان و شعرێ، باندۆر ل سەر ئەدەبیاتا فرەنسی کر. وی گەلەک گرنگی ددا وەڵاتپارێزییێ و پشتگیرییا گەلى دكر. گەلەک حەز ژ ڕێکخستن و ڕێکوپێکییێ دکر و دگۆت: «جوانی د هەر تشتی دا هەیە، بهلێ نڤيسكارهك یان هونەرمەندەک د رێکخستا کارەکێ هونەری دا؛ دێ جوانییێ پێشکێشی مە کەت.» دگۆت ژى: «د فەرهەنگێ دا گەلەک پەیڤ هەنە، لێ هۆزانڤانهك دێ هێت وان پەیڤان کەتە هەلبەست و جوانی و خۆشیێ دەتە مە.» ب هزرا من بۆ پشتەڤانیيا پاسکالی د هونەری دا ژی، هەمان دیتن هەیە. د سروشتی ژی دا گەلەک ڕەنگ هەنە، بهلێ وێنهكێشهك دێ هێت وان ڕەنگ و هارمۆنی و جوانیيا رێک و پێک د تابلۆیەکی دا پێشکێشی مە کەت، دا هەست ب جوانی و خۆشییێ بکەین.»
Baumgarten باومگارتن (1714 – 1762):
باومگارتن یهکهم کهس بوو ئهڤ ناڤه ل زانستێن جوانییێ کری، د سالا 1735ێ زایینى دا، وی دخواست جوداهییێ د ناڤبهرا جوانکاری و زانستێن دی دا پهیدا بکهت. ئهڤ ناڤێ ئێستاتیکا ڤهدگهریت بۆ سهردهمێ یۆنانیيان، مهرهم ژێ ههستکرنه یان زانستێ پهیوهندیداره ب ههستکرنێ ڤه. ئارمانج ژ ههستکرنێن د ئالییێ جوانیێ دا یه، چونكى هەموو ههستکرنهك مهرج نینه ههست ب جوانییێ بکهت.(5) ئهڤ راستیيه ژی پێشچاڤ نابیت ئەگهر خوه نه بهردهینه د ناڤا دیرۆکا فهلسهفێ دا، ئهوا ل یۆنانا کهڤن ل سهر دهستێ کهسێن مینا (ئهفلاتۆن، سۆکرات و ئهرستۆی…هتد) هاتييه دياركرن.
Hegel هیگل (1770 – 1831):
ئێک ژ وان فهیلهسۆفانه يێن گرنگیيا جوانیيا هونهری د سهدساڵا نوى دا دیارکری، دیتنێن وی بۆ وێ چهندێ دچن؛ کو دهستپێکا سهردهمهکێ نوى ژ روحێ دهردکهڤیت نه ژ هونهری، کهسهکی بهری وی ئهڤ مهزههبه ئاشکرا نهکرییه، ژ بهر وێ ژی ل ساڵا 1835ێ دا، گهلهک نڤێسێن نوى ل سهر پهیدا بوون. ههروهسا د پهرتۆکا وی یا سهرهکى ب ناڤێ دیاردهیێن روحی (ظواهر الروح) دا ل ساڵا 1807ێی دا. هیگل سهبارهت جوانیيێ دبێژيت: «ناڤهرۆکا هونهری نه ب تنێ هزره، وێنه ژی کورتکرنا وێنهیێن ههست و خهیالێ نه، ژ بۆ ئهڤ ههر دو بچنه د ناڤا هونهری دا، پێگیریکرن ژ گوهاڕتنا ناڤهرۆکێ بۆ بابهتێ هونهری و دڤێت ژ ههژی ڤێ ڤهگوهاستنێ بهێتە دیتن.» ئارمانجا هیگلى ههر دهم ئهو بوو د ههموو بابهتێن ریالیتێ دا ل ئهقلێ ڤهشارتی بگهریت. ل گهل وێ ژی هزرا هونهرمهندی هزرهكا بێ ئالی نامینیت. ل ڤێرێ هیگل هونهری دبینیت رێكهک ژ رێکێن پاقژکرنا دهروونی.(6) ل سەر سێ لایان دابەش دكهت:
- بيناسازی (عمارە) وەک هونەرێ رەمزی.
- پەیکەر، قووناغا کلاسیک.
- وێنه، موزیک و شعر، قووناغا رۆمانسی.
هەروەسا هيگلى دگۆت: «هونەر نە چاڤلێکرنا سروشتی یە، بەلکی دەربڕینەکە ژ راستیيا جوانیيا وێنەیێ هەستیيار.»
Kant کانت (1724 – 1804):
كانت ب سهرکێشێ زانستێ جوانییێ دهێتە ناسکرن. چونكى وی گرنگی ددا رێکخستنا د ناڤبهرا پارچهيێن د لاشێن مهزن دا، ئهو ب خوه ژی ل ژێر باندۆرا (بلینبتز) بوو ل سهر (هزر) و (ئیرادێ)، بهلێ وى تشتێ سیێ ژى زێده كر ئهو ژی (وژدان)ه، كو ههست ب خۆشی و نهخۆشیێ دکهت. ب ڤی شێوهی کانت د سهربوڕێن دهرباس بوویی دا ل ڕهگهزێن سهرهکى دگهرییا. د فهلسهفا جوانییێ دا وی گرنگی ددا دو ئالییان.
– هزرا جوانیێ و ژ ناڤبرنا وێ.
– بڕيارا جوانیێ و رهخنا بڕيارا ژناڤبرنێ.
ئهو سروشتی ژ سهربهستییێ جودا دکهت. د پەرتۆکا خوە یا ب ناڤێ (بیست وانه ل هونهرێن جوانییێ) دا دبیژیت: «دڤێت ئەم ژ لایێ هەستان ڤە پسکۆلۆژییا مرۆڤی بخوینین، وی گەلەک گرنگی ب ئازادییا مرۆڤی ددا و دو جورێن زەوقى ل دهف وى ههبوون، ئهو ژى:
– زەوقا هندرین یا خۆیهتی: کو ماددێ هەستیارە و گرێدان ب تایبەتمەندییا کەساتیيا مرۆڤی ڤە هەیە.
– زەوقا گشتی و یا پێدڤی: ئەڤە هەستکرنە ب خۆشیێ ل ڤیرێ ئەقل و خەیال هەردەم د هەڤڕکیێ دانە. کانت شيیا هەڤبەندییەکێ د ناڤبەرا وان دا پەیدا بکەت ب داهێنانا بەرهەمێ هونەری و هەستکرن ب جوانییێ.
Schelling شێلینگ (1775 – 1854):
شێلينگ، فهیلهسۆفێ میسالی یێ ئهلمانييه مامۆستایێ زانکۆیا بهرلین بوو، وی گرنگی ب فهلسهفا سروشتى ددا، ژبهر وێ چهندێ وی گهلهک پهرتۆک ل سهر ڤێ یهکێ نڤێساندن. ئهو د رهخنهیا هزرى دا کهفتبوو ژێر باندۆرا (کانت و لیبنتز) ژ پهرتووکێن وی (مهزههبێ میسالییا بهرز)ه ل ساڵا 1800ێ نڤێسایه، وی بزاڤ کرییە پهیوهندییێ د ناڤبهرا هزرا د میسالییا بابهتی دا و د ناڤبهرا میسالییا هندرین ل با (فخته) دا پهیدا بکهت. ههروهسا پهرتۆکا وی یا ب ناڤێ (خواندنهک ل سهر فهلسهفا هونهری) ل ساڵا 1802ێ تاکو 1803ێ ل زانکۆیا (ئینا) ل بهرلین هاتييه خواندن. پاشان ئهڤ نڤێسا وی يا ب ناڤێ (پهیوهندییا د ناڤبهرا هونهرێ وێنهیی و هونهرێ سروشتی دا) ل سهرانسهری ئهلمانیا وهکه نامیلکهیهک هاته بهلاڤکرن. کو د ناڤبهرا سالا 1800ێ تاکو 1807ێ دا دیار بوو. د سهر وێ چهندێ ڕا، کو شلينگ یهک بوو ژ وان میسالیێن ئهلمان یێ ل سهر خواندنگهها (کانت)ى ڤه، ژ بهر وێ چهندێ وی دخواست ڤهگهریته سهر پهرتۆکا کانتی یا سهرهکى ل سهر فهلسهفا جوانیێ یا ب ناڤێ (نقد الحکم)، ئارمانج ژێ ئهو بوو د خواندنێ دا بگههیته باوهریيا خالا یهکگرتنا د ناڤبهرا فهلسهفا تیۆری و پراکتیکی دا، ژ ڤێ بزاڤێ تێگهههشتنا د ناڤبهرا ههر دو جیهانێن ههڤدژ د هندرێ روحێ دا، شێلينگ د وێ باوهرێ دا بوو كو جوانی یان بزاڤا دهربڕینێ ئالاڤهکێ گشتییێ فهلسهفێ یه و چوونهکا هندرینه. بزاڤا ههستى ژ بۆ نهههستیێ د ناڤا هندرێ دا ئێک دگرن. ئارمانج ژ یا ئێکێ هندره یان روحه و یا دویێ ژی سرۆشته.(7)
د نێڕینێن خوه دا زهوق کره پرهنسیپێ روحی و مهرهم ژێ رووحا مرۆڤیيه ژ بۆ تێگهههشتنا تشتان. ئهڤە ژی بوێ واتهیێ دهێت، کو دڤێت ئهم بزانین کیشك کهلتوور و دیرۆکا ئولی؛ شێلینگ پاڵدایه ڤێ بلندییێ د سهد ساڵا ههژده و نۆزدان دا، کهسایەتییهک نهترس ژ ئالییێ جڤاکی، سیاسی و ئولی ڤه… هتد پهیدا بكهت،. دهما مرۆڤ ل نویاتییهکێ دگهریێت بوێ واتهيێ دهێت، کو مرۆڤ نهیێ ب باوهره کا دێ چ گوهارتن د ڤێ نویاتیێ دا پهیدا بن. مرۆڤێ ئازاد پێتر ڤێ بهرپسیارییێ وهردگریت، بهلێ گهر مرۆڤ د هندرێ خوه دا یهک نهبیت نکاریت د ئێشێن خوه بگههیت و ئازادییا مرۆڤی ژی بهایێ خوە نامینیت. ژ بهر کو مرۆڤ خوه د راستیيا ڤی بهرههمێ هونهری دا دبینیت و بهشهکه ژ ڤی وێنهیی. گهر مرۆڤ زۆریێ ل ههستێن خوه بکهت ژ بۆ بهشداربوون و ئافراندنا کارهکی جوانیيا هونهری وی دهمی مرۆڤ دێ د جهـ دا مینیت و نویاتییێ پهیدا ناکهت. دڤێت ب روحهکا سروشتی لێ بنێریت و ئازادیيا وی ئهوه دهما ههست ب ژیانێ دکهت. وی دهمی هێزهکا وهک مرۆڤی ل سهر وێ فورمێ، بلندییا مرۆڤی پهیدا دكهت، ئهڤە ژی خۆشترین حالهتێ ئازادیێ یه ل با مرۆڤی، تێکدانا ڤێ فورمێ ژی د بهرپرسیارییا مرۆڤی دایه و دبیته پێناسا مرنا مرۆڤی، ژ بهرکو ئهو د جهـ دا دمینیت و پێشدا ناچیت، و تا چ راده روح دبیته هێزا مرۆڤی و د چ پهیوهنديیا ههستکرنێ دایه ئەگهر د بهرزترین خۆشیيا ژیانێ دا نهبیت دێ ژیانهکا بێ واته بیت.
هونهر ب دیتنا شێلينگى روحا فهلسهفێ یه و راستيیا یهکهمه، دیرۆکا فهلسهفێ شاهدێ وێ راستیێ یه یا یونانیان د بیاڤێ ئاشکراکرن و ئافراندنا جوانیێ د شعر و هونهرێن ههمه جور دا ب دهست خستی. ههروهسا ئهو د وێ باوهرێ دایه کو پێویسته فهلسهفه ڤهگهریته سهر راستیيا خوه یا بهرێ، شێلنگ دبینیت کو دو رێك ههنه ژ ریالیتێ دوور بکهڤی ئهو ژى ئهڤهنه:
ئیک: رێكا شعرێ کو مرۆڤ بهر ب جیهانا میسالی ڤه درهڤیت.
دو: رێكا فهلسهفی یا جیهانا ریالیتێ تێک ددهت.(8)
ههروهسا دگۆت:»فهلسهفه ژ شعرێ دهردکهڤیت، ژ بهر کو ئهو راستیيا وێ یا یهکهمه کو لێ دگهریێت.» فهلسهفه و هونهر د چاخێ یونانیێن کهڤن دا یا ل سهر بنگههێ میسولوجیا یونانیا کهڤن ئاڤا بووی، ئاگاهیێ ددهته فهلسهفا نوى. ل سهر ڤێ ژی ژ بۆ مه خويا دبيت فهلسهفه و جیهانا جوانیێ د پلا یهکهم دایه، کو هیگلی کێشایه ئهوروپا. ل ژێر رێکخستنا فهلسهفی زانستێ جوانیێ گرنگیا خوه نهبوو، وهكى د فهلسهفا شێلينگى دا ههى، وی بزاڤ كر بهشهک ژ فهلسهفا کانت و بهشهک ژ فهلسهفا ئهفلاتونی بينت. ژ فهلسهفێ شعر پهیدا بوو. هزرا سهرهکه د میسالیا بابهتی دا ههڤسهنگیيا یهکهم د ناڤبهرا هزر و دهستکهفتیێ سهربورا میسالی و ریالیتهیێ و زیرهکی و سهربهستیيا پێویست دايه. شلنگ گهههشته وێ باوهریێ ههبوونا یهکگرتنا بنگههین د ناڤبهرا وان دا کو بابهت نوێنهراتیيا فهلسهفێ د دیارکرنا ڤێ یهکگرتنێ دا دكهت، ب دیتنا مه ژی ب تهنێ هونهر دکاریت ب کویراتی ڤێ یهکێ ب دهست بێخیت. ژ بهر وێ ژی هونهر ههردهم د پلهیا ههری بهرزا زانستى یا د ژیانا روحی دایه ، ل ڤێرێ پهیوهندییهکا کویر د ناڤبهرا هونهری و سروشتی دا ههیه، ههر دو نوێنهراتییا بزاڤێن خوهدی بهرههم و بێ بهرههمن. سرۆشت ههلبهستهکا نڤێسی یه ب تیپێن بارز، ههر کهسێ بخوینیت دزانیت یهکگرتنا هزر و هونهری یه دشێت رهمزێن وێ ڤهکهت. ژ بهر وێ ژی کارێ هونهری ژ ههڤدیتنا سروشتی دزێت، هونهر ل روحێ دگهریت د تشتان دا، روح ژی مرۆڤی ژ یهکانهییا ژێکڤهبوویی رزگار دکهت و بهر ب بهشداربوونا ژیانێ دبهت. روح نه تشتهکی جوانه، بهلێ دیتنا جوانییێ یه، ئهڤێ باوهرییێ مهزنترین باندۆر يێن ل سهر شێلينگ پهیدا کرین.
Charle Lalo شارل لالو (1877 – 1953):
شارل لالو، ئێکە ژ دامەزرینەرێن ئێستاتیکا فهرەنسى، پێنج پەیوەندیێن هونەری ل گەل ژیانێ دیار دکەت:
- ئەرکێ تەکنیکی يێ هونەری: پێدڤييه هونهرى چ مەبەستەیێن رهوشتى، عاتفی، دینی و سیاسی نهبيت، ئەڤە ئەو کەسن یێن پشتەڤانیيا هونەر ژ بۆ هونەری دکەن وەک: بودلێر، ئوسکار، ئلیۆد، کاندنسکی و… هتد.
- ئەرکێ خۆشیێ (ترفیهى) یا هونەری: ئێك ژ ئهركێن هونهرى پهيداكرنا هەستکرنێ يه ب خۆشی و جوانیێ، وەک کانت، فلویدى پشتگگيریيا ڤێ خالێ دكر.
- ئەرکێ میسالیێ هونەری: جوانکرنا ژیواری (واقعى) ل گور دیتنێن ئەفلاتۆنی دڤێت هونەرمەند شێوەیەکێ جوانیێ بدەتە ژیانێ وەک، مێرخاسی و سوارچاکی.
- ئەرکێ پاقژیيا هونەری: دڤێت هونەر هەستێن مە پاقژ بکەت و مە ژ خەمۆکیێ رزگار بکەت دا هەست ب خۆشیێ و بێهنڤەدانەکا دەروونی بکەین.
- ئەرکی دوبارەبوونا هونەری: نويکرنا هونەری تۆمارکرنا رەوشا ژیيانێ و ڤەگوهاستنا بوویەرێن جڤاکی و کەسی ب رێکا هونەری.
ل گور دیتنا لالوی د ڤان پێنج ئەرکان دا جوانیيا هونەری ديار دبيت، لێ هەر ئێک ب رەنگەکی. ئەڤە ب خوە شۆڕەشەکا هونەری یە، ئەگەر رەنگڤەدانەکا سیاسی و جڤاکی ژی بیت، بهلێ جوانیيا هونەری ژ دەست نادەت و خالا سەرەکییە ل با هونەرمەندی.
Hopper Read هوپهر رید (1893 – 1968):
بیرمەندێ ئنگلیز هوپهر ريد، هونەری ل سەر دو بەشان دابەش دکەت، ئهو ژى ناڤەرۆکا روحی و فورما ماددی. ئێک رەمزییە و یا دی رۆمانسی یە. کلاسیک هەردویان پێکڤە گرێددەت.
Arthur Schopenhauer ئارسۆر شوپنهاوەر (1788 – 1860):
فەیلەسۆفێ ئەلمانى شوپنهاوەر د وێ باوهرێ دا يه، كو دڤێت هونەر ژ ئیرادێ دوير بیت و تشتەک بیت گرێدای زاتێ هونەرمەندی و د ئازادیيا خوە دا بڕیارێ بدەت. نابیت هیچ کارتێکرنەکا دەرڤە باندۆرا خوە ل سەر بکەت، دڤێت د بێدەنگی و رەحەتییێ دا بیت وەک خەون و خەیالان. هەر تشتێ مرۆڤ بۆ مەرەمەکێ بکاربینیت ئەو خوه پەرستیيا مرۆڤی دیار دکەت و جوانی تێدا نینە.
Tolstoy تولستۆی (1828 – 1910):
ل گور ديتنا تولستۆى جوانیيا هونەری دیاردەکا زاتی یە و بەرهەمێ هونەری بەشداری جیهانا ژ دەرڤە دبیت. وی دەمی جوانیێ بەلاڤ دکەت.
Friedrich Nietzsche فريدريك نیچە
(1844 – 1900):
نیچه دبێژیت:»جوانیيا هونەری بێ هيڤى بوون و خەیالە.»
ژێدەر و پەراویز:
- دکتور شاکر عبدالحميد: التفضيل الجمالي، عالم المعرفة» الکويت 2001» ل20.
- ههمان ژێدهرێ بهرێ» ل27.
- بحث في علم الجمال. جان بوتليمي، ترجمة: دکتور انور عبدالعزيز. مراجعة: دکتور نظمي لوقا، دار النهظة، مصر ١٩٧٠.
- شارل لالو ١٩٥٣-١٩٧٧، احمد قودسي، الاستاتیکا الفرنسية الحديثة.
- دکتورة راوية عبدالمنعم عباس: الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية، بيروت – 1998.
- ههمان ژێدهرێ بهرێ، ل141.
- F.W.J. Schelling “Über das Verhältnis der bildenden Künste zur Natur“S.74
- دکتورة راوية عبدالمنعم عباس:.الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية، بيروت- 1998. ص140.
