گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیدارا گۆڤارا (مەتین) دیدارەکا هەیڤانەیە و هەر جار بابەتەکێ گەرم یێ رۆژەڤێ گەنگەشە دکەت، ل رۆژا ئێکشەمبى 21ى کانوینا ئێکێ یا سالا 2025 ل دۆر (رەوشەنبیریا ب کارئینانا سوشیال میدیایێ د ناڤ جڤاکێ مە دا) ژ لایێ سولین لەوەند بەرپرسا سوشیال میدیایا گۆڤارێ، هاتە برێڤەبرن.
سوشیال میدیا ئەڤرۆ وەکو چەکەکێ دو ڕوى یە، ژ لایەکی ڤە ئافراندنەکا دیجیتالى یە و پێزانین کرینە تشـتەکێ گشتی بۆ هەمیان و ژ لایەکێ دیتر ڤە بوویە بەلایەکا سەردەمى بۆ وان ئەوێن خراب ب کاردئینن، لەورا بەلاڤکرنا هشیاریێ ل دۆر ب کارئینانا دروست یا سوشیال میدیایێ پێدڤیەکا بلەزە بۆ پاراستنا ئارامیا دەروونی و کلیلا ڕزگاربوونێ یە د ڤێ گێلەشۆکێ دا و پەیوەندیا دروست د گەل تەکنۆلۆژیایێ دەست پێ دکەت، دەمێ ئەم بۆ خزمەتا ئارمانجێن خۆ ب کاردئینین.
ل دەسپێکێ رێڤەبەرا دیدارێ ب خێرهاتنا مێڤانین دیدارێ و بەرهەڤبوویان کر و کورتیەک دا سەر مژارا دیدارێ. د دویڤ دا، هەر ئێک ژ مێڤانێن سەرەکى یێن دیدارێ بەحسێ تەوەرکێ گرێدایى ب مژارێ ڤە کر و ب ڤی رەنگی:
ل بەراهیێ د. زوبەیدا سەید سالح مامۆستایا زانکۆیێ بەحسێ کاریگەریا سوشیال میدیایێ ل سەر خێزانێ ل کوردستانێ کر، و گۆت: « خێزان نە بتنێ جهەکە بۆ ڤەحەویان و ئاکنجیبوونێ، د زانستێ کۆمەلناسی دا، خێزان ئێکەم و سەرەکیترین یەکەیا جڤاکی یە، کو پەیوەندیەکا راستەوخۆ د گەل چاوانیا رێکخستنا کۆمەلگەهى هەیە، د ڤان سەد سالێن دویماهیێ، ل هندەک وەلاتان ب تایبەت وەلاتێن رۆژئاڤایی، د گەل خێزانێ، یەکەیێن دیتر هاتنە دامەزراندن و رۆلێ خێزانێ د گەل ڤان یەکەیان هاتە دابەشکرن، لێ تا نوکە خێزان ل کوردستانێ نە ب تنێ سەرەکیترین یەکەیە، کو تاک تێدا فێری دابونەرێت، بهایێن کۆمەلایەتى، هەلسوکەوت و چاوانیا سەرەدەریکرنێ د گەل ژیانێ دبیت، بەلکو ب درێژاهی یا سالان، مەلبەندێ ڤەگوهاستنا زمان، دابونەرێت، بهایێن کۆمەلایەتی و ب گشتى ناسناما کۆلتۆریی یا نەتەوایەتى بۆ نفشین دیتر بوو، دڤان سالێن دویماهیێ، ژ ئەگەرێن گورانکاریێن جڤاکی ب شێوازەکێ گشتی و ب تایبەت گەشەکرنا تەکنۆلۆژى و ئامرازێن پەیوەندی کرنێ، خێزانا کوردستانێ، کەفتیە ژێر گورانکاریان، و ئەڤ گورانکاریە هەم ژ لایێ ئەرێنى و هەم نەرێنى پێدڤى ڤەخواندن و شروڤەکرنێ نە».
د. زوبەیدا سەید سالح هاتە سەر بەحسێ کاریگەریا سوشیا میدیا و ئامرازێن پەیوەندیکرنێ ژ لایێ ئەرێنی ڤە و گۆت: «ب دیدەکا جڤاکناسی، سوشیال میدیا یا بوویە ئەگەرەک کو خێزانا کورد ژ سیستەمەکێ داخستی بەر ب سیستەمەکێ ڤەکریتر بچیت و یا د قووناغا ڤەگوهاستنێ دا ل ناڤبەرا دابونەرێت و مودێرنیتێ دا، تاکێن خێزانێ ب ژن و زەلام و زاروک ڤە، هاتینە گرێدان ب کەنالەکێ دیتر یێ هشیاریکرن و پێدانا زانیاریان کو یێ جێوازە ژ وان چارچووڤ و نورمێن جڤاکی کو ب درێژاهیا سالان، رۆل و ئەرک و بەرپرسیارەتی یا ئێک ب ئێک تاکێن خێزانێ تێدا دهاتە پێناسە کرن و هێز و دەستهەلاتا بریاردانێ د خێزانێ دا یا زەلامان بوو، لێ نها ژن و زاروک و زەلام ژى، ل ژێر کاریگەریا سوشیال مێدیایێ، پتر هوشیاریی پەیدا کریە، ل سەر مافێن تاکێن خێزانێ و دابەشکرنا دەستهەلاتێ دناڤ خێزانێ ب شێوازەکێ یەکسانتر، ژ ئەنجامێن شەر و ململانێن د ڤان سەد سالێن دویماهیێ ل سەر گەلێ کورد هاتین، خێزانێن کورد ژ ئێک هاتنە ڤەقەتیان و ل سەرانسەری جیهانێ بەلاڤە بوون، کێم خێزان ل کوردستانێ هەنە، کو هندەک ژ ئەندامێن وێ یێن پلە ئێک یان پلە دو ژ دەرڤەیی کوردستانێ نەبن، تورێن جڤاکین د ڤان سالێن دویماهیێ، ئامرازەکێ ب هێز بوون کە ئەڤ خێزانە د پەیوەدیان دا بن و پێکڤە بهێنە گرێدان و سالوخەتێن خێزانا کورد بپارێزن، و خێزانا کورد هەر ژ کەڤن و ب تایبەت د ڤان سەد سالێن داویێ، ئەرکێ پارێزگاریکرن ژ زمان و کۆلتۆر و دابونەرێتێن نەتەوایەتى و ڤەگوهاستنا وان بۆ نفشێ نوی هەبوو، لێ نوکە سوشیال میدیا ژى رێخۆشکەرە بۆ دانەنیاسین و ڤەگوهاستنا کۆلتۆرێ نەتەوەیی بۆ نفشێ نوى».
ژ بلى لایەنێ ئەرێنى سوشیال میدیایێ لایەنەکێ نەرێنى ژى یێ هەى و د. زوبەیدایێ بەحسێ ڤان کاریگەریێن نەرێنی ژى کر و دیارکر کو «لاوازکرنا هێزا دایک و بابان د رێنمایکرنێ و ل ئێک و دو نەگەهشتنا زاروک و دایک و بابان، دبیتە ئەگەرێ ڤەقەتیان و دویر کەفتنا دو نەوەیان کو دناڤ خێزانێ دا دژین، و جوداهیا دناڤبەرا دو نەوەیان بابەتەکێ سروشتی یە و ل هەموو سەردەم و جڤاکان دا هەبوویە، لێ ڤەقەتیان ئەوا ب Gap Generation دهێتە نیاسین، بو هەر جڤاکەکى یا مەترسیدارە و دخوازیتە دانانا پلان و ئیستراتژیێن درێژخایەن، و زێدەبوونا چاڤلێکرنێ و ئاریشێن خێزانى و ب تایبەت ژئێک ڤەبوون (تەلاق) کو ب گورەیێ، هندەک ڤەکۆلینێن ل پشکا کۆمەلناسیا دهۆکێ هاتینە ئەنجام دان، سوشیال میدیا و ئامرازێن پەیوەندیکرنێ، ژ فاکتەرێن سەرەکى یێن زێدەبوونا تەلاقێ د ناڤ جڤاکی دا دهێنە هژمارتن، هەر دیسا کێم بوونا پەیوەندیێن روی ب روی د ناڤ خێزانێ دا و دان و ستاندن و ئاگاهداری ژ ئاریشە و کێشێن ئەندامێن دیترێن خێزانێ، ئەڤە ژى دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا خەموکى و گرفتێن سایکولۆژى و کاریگەریەکا راستەو خۆ ل سەر ژیانا هەموى ئەندامێن خێزانێ هەیە».
مامۆستایا زانکۆیێ د. زوبەیدا سەید سالح ل دویماهیێ پۆختەیەک ژ کاریگەریا سوشیال میدیایێ ل سەر خێزانا کوردستانێ بەحس کر و گۆت: «ئەم دبینین کو ئەڤ کارتێکرنە یا فرە رەهەندە و ب کارئینانا وێ دشێت ئەرێنى و نەرێنى بیت، لێ بۆ هندێ کو کاریگەریا ئەرێنى زێدە بکەین و یێن نەرێنى کێم، پێدڤیە بکارئینانا وان، بهێتە ریکخستن، برێکێن جێواز، ژ وان ژی: پرۆگرامەک هەبیت ژ لایێ رێکخراوێن حکومى و نە حکومی بۆ هشیاریا زێدەتر یا دایک و بابان ل سەر بکارئینانا ئامیرە و ئەپلیکەیشنێن پەیوەدیان، دیسا ل قوتابخانە و ناڤەندێن خواندنێ گرنگی یێ بدەنە چاوانیا بکارئینانێ، و ژ لایێ یاسای و جێبە جێ کرنا یاسایێ ژى رێکارێن زێدەتر هەبن بۆ بەرەنگاریا خراب بکارئینانێ، و وەزارەتێن پەروەردێ، خواندنا بلند و رەوشەنبیرى، پێدڤیە سیستەم و پلانێن گونجایی هەبن ژ بۆ چاوانیا سەرەدەریکرنێ د گەل تەکنۆلۆژیا نوی، ب بەرنامە و پرۆگرامێن خۆ، تەکنۆلۆژیێ بێخنە د خزمەتا هێز و بهایێن خێزانێ ژ لایەکیڤە و ژ لایێ دیترڤە خێزان، قوتابخانە و زانکۆ ..هتد، ببنە ئەو مەلبەند کو تاکێن سەردەمیانە، هشیار و سەربخۆ بەرهەم بینن، هێزا هەر پرۆفیسورێ هاریكار د. ناجی نوری مامۆستایێ زانکۆیێ ژى ئێک ژ مێڤانێن سەرەکى یێن دیدارێ بوو، ژلایێ خۆڤە بەحسێ كارتێكرنا سوشیال میدیایێ ل سهر زارۆکان کر و گۆت: «ههلبهت سوشیال میدیایێ گهلهك گرنگیا خۆ یا ههی ل سهر جڤاكی ئهگهر ب دروستی بهێته ب كارئینان، چونكو نوكه سهردهمێ تهكنۆلۆژیایا نوی یه وپێنگاڤێن بلهز هاتینه هاڤێتن و گهلهك پرۆگرام وكهنالێن نوی یێن تهكنۆلۆژیایێ هاتینه گورێ و كهفتینه بهردهستێ خهلكێ ئاسایی و ب كاردئینیت ههر ئێك ل دویڤ پێدڤی و حهزا خۆ و دمینیته ل سهر رهوشهنبیری و كولتور وسیستهما ژیانا وان، سوشیال میدیایێ مهترسیهكا مهزنا ههی ب تایبهت ل سهر زارۆکان ئهو ژی د ڤهگهرییت بۆ لاوازیا رێنما و یاسا ب كارئینانا دهزگایێن تهكنۆلۆژیایێ وهكو مۆبایل و ئای پهدا و ههروهسا ئینترنێتێ وفێسبوك وتیك توك و ئینستگرامی، ئهڤه یا بوویه دیاردهكا نوی د بوارێ پهروهردێ دا، و كا چهند مفا ژ ڤان دهزكا و پرۆگراما دبینن ژ بۆ پێشكهفتنا هزر وبۆچوون و شیانان ل دهف كهسانێن ههر جڤاكهكێ ژ جڤاكان، ڤان دهزگا و پرۆگرامان گهلهك باشیێن خۆ یێن ههین دا كولتور و رهوشهنبیریا جڤاكێن دی بنیاسین و مفای ژێ وهرگرین، لێ جهێ داخێ یه ب كارئینانا نهیا ساخلهم یا وان دبیته ئهگهرێ گهلهك ئاریشا د ناف خێزان و جڤاكی دا و ب تایبهت ژلایێ زارۆکان ڤه، ب كارئینانا پرۆگرامێن سوشیال میدیایێ ل دهمێن درێژ دا ژ لایێ زارۆکان ڤه دبیته ئهگهرێ دویركهفتن ژ جڤاكی و كهسانێن دهوروبهر و تێكهلی دگهل كهسانێن نه نیاس پتر لێ دكهت بێی كو راستیا ئهوان كهسان بزانن، بهلكو دێ كهڤیته تهلها ئهوان كهسانێن نهنیاس و كارتێكرن لێ بهێته كرن چ ب لایێ فرێكرنا وێنێن نه جوان و رهوشت نهباش و فلمێن نه د گونجای ل دویڤ ژیێ ئهوان و ئهڤه دبیته ئهگهرێ پهیدابونا ئاریشێن دهروونی ل دهف زارۆکان و ههتا دگههیته وێ چهندێ كو ژیانا خۆ ژی ژ دهست بدهت و گهلهك زارۆک و گهنجا یێ چاف ل وان رهفتار و رهوشتێن نهجوان كری ل وهلاتێن جودا جودا و ئێكجار ل وهلاتێن رهوشهنبیری و پهروهردهكا پێشنهكهفتی ههبیت، ب كارئینانا سوشیال میدیایێ ب رهنگهكێ نه یێ ساخلهم كارتێكرنێ ل ئاستێ خواندنا زارۆکان دكهت و وهدكهت گرنگیێ ب فێربونێ نهدهت و ئاستێ زانستیێ وان لاواز دكهت و ب كارئینانا وان بۆ دهمێن درێژ كارتێكرنێ ل ئاستێ بینین و ساخلهمیا چاڤێن وان دكهت چونكو ئهو تیشكا ژ وان دهزگا دهردكهڤیت گهلهكا بهێزه و دبیته ئهگهرێ ئێشانا سهری ونهئارامیێ ل دهف پهیدا دكهت، ههروهسا ئاریشێن پشت و پاتك و گههان پهیدا دكهت وهزرا وان بهلاڤ دكهت، و خوارنا وان لاواز دكهت لهوما گهلهكا پێدڤییه سهمیانێن زارۆکان گهلهك ئاگهه ژ زارۆکێن خۆ ههبیت دهمێ ئهو سوشیال میدیایێ ب كاردئینن و پتریا ئاریشێن زارۆک و سنێلهیا پهروهردهییا نهساخلهما وانه ژ لایێ سهمیاناڤه، یا گرنگه سهمیان بزانن كا زارۆکێن وان د چنه دناف كیژ پرۆگرامان دا و ل چ ڤیدیۆیا دنێرن ل ژییهكێ گهلهك زی و بچیته دناڤ لاپهرێن نهباش و بهردهوام بیت چونكو دێ ئیدمان بۆ چێبیت و پاشی نهشێت دهستا ژێ بهردهت، لهوما یا گرنگه زارۆک نه د بهرهلابن و چ دكهڤیته بهرچاڤێن وان لێ بنێرن و چ كهس بیت پهیوهندیێ د گهل بكهت و ببیته ههڤال دگهل ئهگهر یێ پشت راست نهبیت كا ئهو كهس چ كهسه، چونكو نهدیره جاران زارۆک و سنێلە پهیوهندییا ب كهسانێن رهوشت نهباش بكهن ورێكێن نه تهندروست ب كاربینن د گهل وان وهكو تورێن گهنجێن رهوشت نهباش».
د. ناجی نوری د درێژیا بابەتێ خۆدا هاتە سەر رۆلێ قوتابخانە و باخچێن زارۆکان و گۆت: «قوتابخانە و باخچێن زارۆکان رۆلەکێ گرنگێ یێ هەى چونكو جهێن پهروهردهكرنێ نه بهری جهێن فێركرنێ بن، زارۆک دهمهكێ نه یێ كورت ل ڤان جهان دبورینیت و دبن چاڤدێریا مامۆستایا نه، لهوما یا گرنگه ههمی دهمێ زارۆک ل ڤان جها د بورینتیت بۆ وێ چهندێ بیت كو فێری رهوشت ورهفتارێن باش ژ مامۆستایێن خۆ فێرببیت و دویر كهڤن ژ رهوشتێن نه جوان، ئێك ژ ئهركێن جهێن پهروهردە و فێركرنێ ئهوه دا زارۆک و گهنجان دویر ب ئێخن ژ نهرهحهتیێ و نهئارامیێ و تێكچوونێن دهروونی و رهوشتێن نهشرین و هزرێن نه تهندروست، لهوما ئهم دبینین گهلهكا گرنگه مامۆستایێ باخچێ زارۆکان و قوتابخانان هاتبنه ئامادهكرن ب رهنگهكێ باش و سهمیانێن زارۆکان د پشت راست بن ئهو رهوشت و رهفتارێن باش ژ مامۆستایێن خۆ وهرگرن».
مامۆستایێ زانکۆیێ د. ناجی نوری هەر د بابەتێ خۆدا هاتە سەر بەحسێ سروشتێ زارۆکى و گۆت: «زارۆک ب سروشتێ خۆ حهز ژ لێگهریانێ و ئاشكرا كرنا تشتا د ناڤ ژینگهها خۆ دا دكهت ئهوا ژ مال دهست پێ دكهت لهوما ئهگهر موبایل و ئایپاد نهبن دێ لڤیت، دێ دهستێ خۆ كهته تشتا دێ چیته لێنانگههێ وپاشی دێ بینی یێ ل ژوورهكا مالێ، دهستێ خۆ دكهته تشتا و كهلوپهلا وپرۆڤا ل سهر دكهت و پسیارا دكهت، ئهڤ جوره زارۆکه نه یێ نهرهحهته وهكو هندهك هزر دكهن، لێ بهروڤاژی حهز دكهت شارهزایا وهرگریت ب دهست كرنێ و گوهلێ بوونێ و لێنێرینێ وتامكرن وبێهنكرنێ وپسیاركرنێ، ب ڤی رهنگی دێ شێت تشتا ژ ئێك جودا كهت، كا كیشكه كارتێكرنا ئهرێنی لێ دكهت وكیشكه كارتێكرنا نهرێنی لێ دكهت وهكو دهستێ خۆ بكهته تشتهكێ گهرم دێ دهستێ خۆ ڤهكێشیت یان ژی خوارنهكا گهلهك گهرم بخۆت دێ دهڤێ وی سۆژیت و دوباره ناكهتهڤه…. هتد. ل جهێ كو گهلهك موبایل و ئایپادان ب كاربینیت و سوشیال میدیایێ، بلا یاریا بكهت و ب لڤلڤیت و تێكههلیا كهس و كاران بكهت و دگەل زارۆکێن وان ببیته ههڤال، نهخاسمه ئهوێن رهوشت ورهفتارێن باش ل دهڤ ههین، دا كهسایهتیهكا خۆرت ل دهڤ پهیداببیت و باوهری بخۆ ههبیت و بشێت خۆ ژ ئاریشا قورتال كهت و چارهسهریا بۆ ببینیت و هزرێن باش و شارهزایی ل دهڤ پهیداببن و ههر یێ چالاك بیت».
وەکو هەڤبەرکرنەک وى مامۆستایێ زانکۆیێ بەحسێ سەربۆرا زارۆکان ل وەتێن پێشکەفتى و جڤاکێ مە کر، و گۆت: «ل وهلاتێن پێشكهفتی مرۆڤ گهلهك دهمێ خۆ یێ رۆژێ یێ ل سهر كارێ خۆ و یێ مژیله پێڤه ب كێمی هەشت دهمژمێران یان ژی پتر، ژ بلی دهمێ هاتن و چوونا ژ مال بۆ كاری و بهروڤاژی، وان ئهو دهم نینه خۆ گهلهك مژویلی سوشیال میدیایێ بكهن، و زارۆکێن وان یان یێ ل دایینگههـ و باخچێن زارۆکان یان ژی ل قوتابخانان ل پتریا دهمێن رۆژێ و نابیت ئێنترنێت و موبایل و ئایپادا ب كاربینن و ئهگهر بهێنه ب كارئینان دێ بۆ كارێ خۆ یێ فێركرنێ بیت نه بۆ مژویل كرنێ بیت وهكو ئهو حهز دكهت، دبیت ئهو كهسێن بێ كار ل وان وهلاتان ب كاربینن دا دهمێ خۆ ب بورینن و بێ زار نهبن وهكو لێنێرینا كهنالێن تهلهفزیونى و لێگهریانا دهلیڤێن كاری ب رێكا ئینترنێتێ، لێ گهلهك دهمێ خۆ نابورینن ب تشتێن بێ مفا برێكا فێسبوك و تیك توكا یان ژی ههر چهند خولهكا وێنهكی بینیته خار دا لایك بۆ بهێن، بهلكو دێ سهحكهته فلمهكێ نوی یان ژی پێزانینهكا زانستی یا نوی چ گرێدای ب ساخلمیێ ڤه یان ژی بهرههمئینانا كهلوپهلا ڤهبیت وهكو كارێ كارخانا و ههروهسا نڤیسینێن كهسانێن بهرنیاس و كارێن هونهری و دیتنا سروشتی و ههر ئێك ل دویڤ حهزا خۆ، لێ ههكهر ئهم بهحسێ كومهلگەهێ خۆ بكهین، دێ بینین گهلهك جوداهی یا ههی د گهل وهلاتێن پێشكهفتی، كهسانێن ههین گهلهك موبایلا ب كاردئینن ل جهێ كاری و ل گهلهك تشتێن بێ مفا دنێرن وهكو ئهڤی هو گۆت و ئهوێ دی هوكر و یێ سیێ ل كیرێ یه و چ خار ئهڤرۆ و دگهل كێ یه، ئهڤه نینه ل دهڤ كهسانێن رهوشهنبیر وشارهزا لهوما دێ بینی ل وهلاتێن پێشكهفتی خهلك مژویلی كارێ خۆیه و بهرسڤا تێلهفونا ژی نادهت ئهگهر گهلهك یا فهر نهبیت، رهوشهنبیری و كولتورێ كۆمهلهكێ ژ كۆمهلهكێ جودایه ههروهسا سیستهما ژیانێ ژی یا جودایه،. ئێك ژ خهلهتیێن نهدروستێن رێژەكا نه یا كێما دهیك و بابا ئهوه ئهو چاڤدێریا زارۆکێن خۆ برهنگهكێ ساخلهم ناكهن دێ بینی زارۆکێ بچیكێ دهستپێكا ژیانا خۆیه، بهرێ وی یێ ل شاشێ موبایلێ و ئایپادێ دا مژیل ببیت و نهكهته گری و داخوازا نهكهت و دا بێدهنگ ببیت، و بهلا وی ژێ ڤهببیت و دهیك و باب مژویلی مێهڤانا نه وهكو نمونه، نزانن ئهو یێ كارتێكرنهكا نهباش ل ساخلهمیا وی زارۆکی دكهن! زارۆکێن پتریا خێزانان د دهمێن گونجای دا نا نڤن، دێ بینی ههتا نیڤهكا شهڤێ د هشیارن و داخوازا موبایل وئایپادا ژ دهیك و بابا دكهن و نهدیره ئهو ل چهند وێنه وڤیدیویا بنێرن كو ژ ژیێ وان مهزنترە لهوما دێ مێشكێ وی تێك چیت، تێكهلی دگهل زارۆکێن مێهڤانان ل مال یان ژی ل دهرڤهی مال ل كولانێ دگهل زارۆکێن گهرهكێ كارتێكرنێ لێ دكهن چ ب ئهرێنی یان ژی ب نهرێنی، ب كارئینانا سوشیال میدیایێ ب رهنگهكێ زۆر و نهساخلهم، زارۆک دێ فێری رك كرنێ (عنادێ) بیت و دێ بیته زارۆکهكێ نه گوهدار و بێ رێزگرتن و تێكچوونا ساخلهمیا وی و خوارنهكا نه ساخلهم د خۆت یان ژی یا سڤك و بلهز و بێ مفا، ژینگهها زارۆک لێ دژیت و رادبیت گهلهك كارتێكرنێ لێ دكهت ئێكجار ههڤال و نه خوزیكێت وی زارۆکی ئهگهر تێكههلیا ههڤالێن نه باش كر، پێدڤییه دهیك و باب دو تشتا ژ ئێك جودا بكهن ئهو ژی (پێدڤی و حهزن)، نابیت ههمی دهما ئهو ل دویڤ حهزا زارۆکی بچن چونكو دێ خهلهت فێربیت، لێ پێدڤییه پتر ل دویڤ پێدڤیێن زارۆکی بچن و بۆ بهێنه دابینكرن، وهكو كهلوپهلێن پێدڤی بۆ باخچێ زارۆکان یان ژی قوتابخانێ بۆ نموونه جلکێن وهرزشێ و پێنڤیس و دهفتهرێن جورا و جور بۆ بابهتێن فێركرنێ ههروهسا كهلوپهلێن یاریان دا مژویلی وان بیت وهكو كهلوپهلێن ئاڤاهیان یێن زارۆکان، بهلێ پێدڤی نینه زارۆکێ سێ یان ژی چار سالی موبایلا خۆ ههبیت و پتریا دهما د دهستێن وی دا بن و یا پری ههمی جورێن یاریا بیت و گرێدای ئێنترنێتێ بیت و ب كهیفا خۆ ل ههمی تشتا ب نێریت، ئهڤه نهیا دروسته چونكو ئهو تشتێن زارۆک ل ژیێ (0-8) سالی دبینیت و گوهـ لێ دبیت و فێردبیت و دكهت، دێ مینیته دگهل وی ل ههمی ژیانا خۆ و یا بساناهی نابیت دهستا ژێ بهردهت، چهند سال ب سهر ژیێ زارۆکی ڤه دچن پشتی (8) سالیێ دێ ب زهحمهت تر بیت بهێته گوهۆڕین، لهوما ئهم دبێژین پێدڤییه گهلهك گرنگی د پهروهردهكرنا زارۆکی بهێته دان ل ژیێ بچویك بهری دهم ب سهرڤه بچیت».
نڤیسەر و رۆماننڤیس، تەحسین ناڤشکى ژى ئێک ژ مێڤانێن سەرەکى یێن دیدارێ بوو، ژلایێ خۆڤە بەحسێ كارتێكرنا سوشیال میدیایێ ل سهر بیاڤێ خواندنێ کر و گۆت: «بەری ئەم پسیارا کێشەیا خواندنا پرتووکا کاغەزی بکەین، پێدڤییە ئەم وێ پرسێ بکەین ئایا مە خواندەڤان ل دەڤەرا بەهدینان هەیە؟ هەلبەت، مەبەستا من ل ڤێرە نەخواندەڤانێ پرۆگرامێن کەزاختیێن قوتابخانەیانە و نە خودان باوەرنامەیێن بلند یێن دامەزراندن و ب دەستڤەئینانا مووچەیانە، مەبەستا من پتر، ئەو خواندەڤانە ئەوێن هەر ئێک ژ مە ل گوندەکی هاتییە د ناڤەندا باژێڕی بوویە گوندەکێ مەزن دا و حەزا وی هەر ژ زاڕۆکینی بۆ خواندنێ و زانینێ بوویە و هەتا دویماهییێ بەردەوام بوویە بێی کو گوهۆڕینێن ناڤخۆیی و دەرەکی کارتێکرنا خۆ یا نەرێنی ل سەر بکەت، ئەز دبێژم ئەڤ جوینە خواندەڤانە، هەکە مە هەبیت ژی ڕێژەیەکا کێمە، ئەڤ دیمەنە پتر دیار دبیت، دەمێ مرۆڤ دچتە پرتووکخانەیێن مە یێن گشتی و تایبەتی، دێ بینین بکڕێ پرتووکێن مەعریفی و هزری و زانستێن مرۆڤایەتی، دەرڤەی پرۆگرامێن پەروەردە و فێرکرن و زانینگەهێ گەلەک د کێمن، ئانکو ئەڤ دیمەنە بۆ مە دسەلمینت کو پرتووکێ جهێ خۆ ل بنێ لیستا پێدڤییێن ژیانا پترییا خەلکێ مە ژی نینە. هەلبەت، دەمێ خوارن پێدڤییا ئێکێ بیت و پرتووکێ وەکو خوارنا مەژی جهێ خۆ د پێدڤییێن ژیانێ دا نەبت، دێ ڕەوشا پترییا تاکەکسێ جڤاکی ئەو بیت کو زکێن وان دێ مەزن بن و مەژییێن وان دێ ژ هزرێن ڕەوشەنبیری و زانینێ د ڤالا بن و ڕەوشەنبیرییا بیانییان یا تیڤکل وەرگرن».
مامۆستا تەحسین ناڤشکی گۆت ژی: «ل دویماهییا کاروانێ جڤاکێن جیهانی دێ نالن و دێ هەر د ناڤ جیهانا هەرچار وەهمێن (فرانسیس بیکۆن)ێ فیلۆسۆفێ زانستی دا تەنگەزار مینن، ڤێجا دەمێ ئەم خودانێن خۆ و ڤێ ڕێژەیا کێم یا خواندەڤانێن پرتووکێ بین، دێ ڕەوش ئەڤە بیت یا کو ئەم گازندەیان دکەین و ئەم هەمی ژی ب ڕێژەیی ژێ بەرپرسین، ل ڤێرە بیرا ڤێ گۆتنا پێشییان دئێتە بیرا من، (گارس ب گول بوو، باران لێ هات شل و مل بوو) ئانکو ئەو ب خۆ خواندەڤانێ پرتووکێ ب گشتی و پرتووکا مەعریفی ب تایبەتی، ل دەف مە یێ کێمە، ڤێجا پێلێن ڤێ شۆڕەشا سنۆربەزین، بێ دەستووری ب سەر مە دا هاتن و جیهان کرە قالبەکێ بچووک یێ دیجیتەلی د بەریکا زانا و نەزانا دا و تەڕ و هشک تێکەل کرن، ڤێجا دەمێ ئەڤ شۆڕشا کەسنەنیاس کو ئەڤرۆ بوویە سۆشیال میدیایا ژ گەلەک پلاتفۆرما پێک هاتی ب سەر جڤاکێ مە یێ پترییا وی چاڤتاری دا هاتی، دێ حال ئەڤە بت و دیسا گۆتنەکا دی یا پێشییا ل سەر مە دێ ئێتە گۆتن، (جوهی و جۆت عەرەب و لاکوت)، ئەڤ واقعە ڕوویێ مە یێ ڕاستەقینە دیار دکەت کو ئەم ژ جڤاکێن بەرخورین و کێم ڤەڕێژێن و ڕەوشەنبیرریا ژ سنۆرێن ئایدیۆلۆجییێن گرتی یێن دووڤشۆپ دەرباز نەبوویە مە شکلێ خۆ ب چاڤلێکرنا کورە یا شۆڕشا تەکنۆلۆجی زوى گوهۆڕییە و مەدەنی بووینە، لێ هشیارییا مە یا مەژی هێشتا ژ قووناغا چاندنێ دەرباز نەبوویە، د سەر هندێ ڕا ئەم ژ خۆ پتر د خۆ دگەهین».
ناڤشکی ل دویماهییا ئاخڤتنا خۆ گۆت: «ژ بەر هندێ، مە داهێنان د (مەنزۆمەکا) گەندەلییێ یا بەرفرەهـ دا کریە، چارە ژی ب دیتنا من، وەکو مە بڤێت ئەم بەرێ وێ ڕێژەیا کێم یا خواندەڤانێ مە هەی ژ شاشەیێن ئەلکترۆنی بدینە خواندنا پرتووکا کاغەزی گەلەک یا ب زەحمەتە، چونکو شۆڕەشا خەوارزمی بوویە دیفاکتۆ، دبیت چارەیا ناڤین ئەو بیت ئەم سیستەمەکێ دوقوڕی چێ کین کو خواندەڤان ڕێزێ ل خواندنا کاغەزێ ژی بگریت، هەکە خۆ ب ڕێکا کرنا تەقسەکێ تایبەت بیت، ل گەل ڤەخوارنا قەهوێ ڕۆژێ دەمەکی بۆ خواندنا دەنگێ مۆزیکا وەرگێڕانا بەرپەڕان و بێهنا خۆش یا کاغەزێ تەرخان بکەت و مفای ژ خواندنا پرتووکێن ئەلکترۆنی ژی بگریت، تایبەت ئەو پرتووکێن مرۆڤ نەشێت ل پرتووکخانەیان ب دەست خۆ بێخیت».
عەقیدێ مافپەروەر هێمن سلێمان پەیڤدارێ پۆلیسێن دهۆکێ، کو ئەو ژى ئێک ژ مێڤانێن سەرەکى یێن دیدارا مەتین بوو ژلایێ خۆڤە بەحسێ رەوشەنبیریا بکارئینانا سوشیال میدیایێ د جڤاکى دا و سەرەدەریا پۆلیسان دگەل ڤان پێشێلکاریێن خراب بکارئینانێ کر و گۆت: «د ڤی سەردەمی دا سوشیال میدیا یابوویە پشکەکا گرنگ د ژیانا رۆژانە یا خەلکی دا، بەلێ بکارئینانا وێ بێ هشیاری و خەمساریکرن د بکارئینانا وێ دا کاریگەریەکا خراب ل سەر کۆمەلگەهی و تاکێ وێ ب جهـ د هێلیت، ژ بەر ڤێ چەندێ رەوشەنبیریا بکارئینانا سوشیال میدیایێ گرنگیەکا بێ سنور یا هەی بۆ بونیادنانا جڤاکەکێ هشیار و چاڤ ڤەکری، رەوشەنبیریا سوشیال میدیایێ ئانکو ژێکجوداکرنا راستی و درەوان دەمێ وەرگرتنا زانیاریان، و هەروەسا بکارهێنەرێ وێ تایبەتمەندیا خۆ ب پارێزیت و هەر تشتى نەکەتە دناڤا وێ موبایلێ دا و ب بەرپرسیارانە تورێن جڤاکی بکاربینیت داکو نەکەفتە چ ئاریشەیان و رۆژەکێ نە کەڤیتە خەلەتیێ و ژ ئەگەرێ وێ بهێتە سزادان یان غرامەکرن، و گرنگیا سوشیال میدیایێ د ناڤ جڤاکی دا ل وێرێ دیار دبیت کو دڤێت کورێن جڤاکی و موبایل ببنە هاریکارێن پێشڤەبرنا ڤی جڤاکی د هەمی بواران دا و هەمی تەخ و چینێن جڤاکی مفای ژێ وەرگرن بۆ زەنگین کرنا زانیاری و پيزانینێن خۆ، و دڤێت ئەڤ تەکنۆلۆژی و ئالاڤێن نوکە ل بەردەست ببنە ئەگەرێ هشیارکرنا جڤاکی و ب تایبەتی تەخا گەنجان و هاندەرەکێ باش بیت بۆ بلندکرنا هەستا نەتەوایەتی و هشیاریا یاسایی و خۆ پاراستن ژ تاوانێ، گەلەک یا پێدڤییە مەترسیێن خراب ب بکارئینانا تورێن جڤاکی بۆ قوتابی و لاوان بهێنە دیارکرن و یاسایێن تایبەت ب سزادان و پاشڤەبرنا وان بۆ وان بهێنە شرۆڤەکرن داکو کەسێن خراب د ناڤ جڤاکی دا وان نەکەنە نێچیرا خۆ و بۆ مەرەمێن خۆ یێن کەسوکی و خراب بکار نەئینن، دیسا پێدڤییە وەسا بهێتە دیارکرن بۆ تاکێن جڤاکى کو مۆبایل و سوشیال میدیا گرنگترین تشت نینە د ژیانا وان دا، بەلکو خێزان و پەیوەندیێن جڤاکی یێن ساخلەم و بهایێن رەوشتی گرنگترینێن جڤاکی نە و پێدڤییە گرنگی پێ بهێتە دان و دەمێن خۆ باشتر رێک بێخن و سنوران بۆ بکارئینانا وێ بدانن».
پەیڤدارێ پۆلیسێن دهۆکێ عەقیدێ مافپەروەر هێمن سلێمان دیسا بەحسێ چەند رێنمایێن گرنگ کر بۆ بکارئینانێ و گۆت: «چ پەیامەک نەهێتە بەلاڤکرن ئەگەر پشتراست نەبن ژ راستیا وێ، تایبەتمەندیێن خۆ و کەسانێن دی بپارێزە داکو تووشی چ ئاریشێن یاسای نەبن، خۆ ژ وان هەمی گۆتن و بەلاڤوکان دویربێخە یێ دبنە ئەگەرێ بریندارکرن یان ئێشاندنا کەسانێن دی، بۆ پاراستنا هژمارێن خۆ گرنگە پاسووردێن باش بکاربینی و کەسێ پێ ئاگەهدار نەکەی، دڤێت رێزێ ل هەر کەسەکی بگری و نەبیە ئەگەرێ ناڤزراندنێ یان کێمکرنا کەسێن دی خۆ ئەگەر ناکوکی د ناڤبەرا هەوە دا هەبن، دگەل زێدەبوونا بەرچاڤ یا بکارئینانا موبایل و سوشیال میدیایێ و ئەنترنێتێ ب شێوەکێ گشتى تاوانێن نوى ژى سەر هلداینە و هاتینە پێش کو برێکا ئامیرێن پەیوەندیی دهێنە ئەنجامدان، ڤێ چەندی وەکر کو دەستهەلاتا یاسادانانێ ل هەرێما کوردستانێ یاسایەکا تایبەت ب سزادانا وان کەسا دەربکەت ئەوێن ڤان جورە تاوانا ب رێیا موبایلێ و توڕێن جڤاکی ئەنجام د دەن بناڤێ ( یاسا قەدەغەکرنا خراب بکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنی) بۆ پاراستنا تاک و جڤاکی و بەرقەرار راگرتنا ئارامیێ.
یاسایا ھژمارە 6 یا سالا 2008 (یاسا قەدەغەکرنا خراب بکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ ل ھەرێما کوردستانێ) تەوەرەکێ دیتر یێ گۆتنێن عەقیدێ مافپەروەر هێمن سلێمان بوو، و ئاماژە دا سەر چەند مادین ڤێ یاسایێ: (مادێ ئێکێ: ئاخفتن ب تێلەفۆنێ و پەیوەندیێن پۆستێ ئەلکترونی ژ کار و بارێن تایبەتن نابیت رێز و حورمەتا وان بھێتە شکاندن. مادێ دوێ: ھەر کەسەک ئامیرەکێ پەیوەندیکرنێ بۆ مەرەما ھێرشکرنێ یان تومەتبارکرنێ یان گۆتنا ئاخفتنێن نە شرین ب کاربینیت یان بەلاڤەکرنا دەنگۆباسێن ھەلاویستی کو ببیتە ئەگەرێ ترسێ یان راستیا بابەتی یان دانوستاندنەکێ بەرزەکەت یان وێنە و ڤیدیۆیان یان ژی کورتە نامەیان بەلاڤەکەت و دگەل رەوشتێ گشتی نەگونجیت یان بێ دەستیردان کارەکی بەلاڤ بکەت کو شەرەف پێ بریندار ببیت یان ببیتە پالدەرەک بۆ ئەنجامدانا تاوانەکێ یان کارەکێ بەدرەوشتیێ یان بەلاڤکرنا زانیاریێن پێدفی ل سەر ژیانا تایبەت یان یا خێزانی یان یا تاکی ب ھەر رێکەکێ بیت خۆ ھەکە راست ژی بیت، ھەکە ب ئەگەرێ بەلاڤەبوونا وێ سفکاتی پێ بھێتە کرن یان زیان ب گەھیتێ ل وی دەمی بۆ ماوەکی دێ ھێتە بەندکرن ژ شەش ھەیڤان کێمتر نەبیت و ژ پێنج سالان زێدەتر نەبیت و دێ ھێنە سزادان ب کوژمەکێ پارەی کو ژ ملیۆنەکێ کێمتر نەبیت و ژ پێنج ملیۆنان زێدەتر نەبیت یان ئێک ژ ڤان ھەردو سزایان دێ وەرگریت. مادێ سیێ: ھەر کەسێ ب رک و نیاز(ئەنقەست) ئامیرێن پەیوەندیێ بۆ بێزارکرنا لایەنێ دی ب کاربینت دێ ھێتە سزادان ژ سێ ھەیڤان کێمتر نەبیت و ژ سالەکێ زێدەتر نەبیت یان ب کوژمێ پارەی کێمتر نەبیت ژ 750000 ھزار دیناران و زێدەتر نەبیت ژ 3000000 سێ ملیۆن دیناران یان ئێک ژ ڤان ھەردو سزایان دێ وەرگریت. مادێ چارێ: ھەکە تاوانەک ھاتە ئەنجامدان ژ ئەگەرێ ئەو تاوانێن د مادێ دو و سێ دا ھاتینە دیارکرن ئەو کەسێ ببیتە ئەگەرێ تاوانێ دێ بیتە ھەڤپشکێ تومەتباری و دێ ب وان سزایان ھێتە سزادان. مادێ پێنجێ: ھەکە تاوانەک ھاتە ئەنجامدان ئەوێن د مادێ دو و سێ دا ھاتینە ئەنجامدان دێ سزایەکێ توند ھێتە دان بۆ تومەتباری ھەکە سەر ھێزێن چەکداری بیت یان ھێزێن ئاسایشا نافخۆ یان وی کەسی پۆستەکێ فەرمی ھەبیت یان خودان کار بیت یان ئەو کەسێ نھێنیێن تاکەکی یان خێزانەکێ بزانیت ب رێکا کارێ خۆ، یان ئامیرەکێ پەیوەندیێ یێ کەسەکێ دی خراب بکاربینت».
هێمن سلێمان عەقیدێ مافپەروەر بەحسێ ئەگەر و چارەسەریان کر بۆ خراب ب کارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ و گۆت: «(خەلەت بکارئینانا سۆشیال میدیایێ و ئامیرێن پەیوەندیکرنێ بوویە ئاریشەیەکا مەزن د ناڤ جڤاکێ مە دا و ئەگەرێن خەلەت بکارئینانێ بۆ ڤان خالان دزڤریت: نەبوونا ھۆشیارییا ئەلکترۆنی، گەلەک کەس نزانن کو ئەڤ ئامیرە بۆ خزمەتێ ھاتینە دروستکرن، نەکو بۆ دەم بوراندنێ ب تنێ کێمیا زانیارییان ل سەر مەترسیێن ھاککرنێ و پاراستنا نھێنییان ئەگەرەکێ سەرەکی یە. بەتالی و نەبوونا کاری، دەمێ گەنج یان ھەر تاکەکێ جڤاکی کار نەبیت یان دەمێ وی یێ بەتال یێ زێدە بیت، پەنایێ د بەتە بەر سۆشیال میدیایێ وەکو رەڤینەک ژ راستیێ. لاوازیا چاڤدێرییا خێزانێ، دایک و باب دەمێ ئامیرێن زیرەک ددەنە دەستێ زارۆک و سنێلەیان بێی کو چاڤدێرییا وان بکەن یان سنورەکێ بۆ دانن، ئەڤەژی دبیتە ئەگەرێ وێ یەکێ تووشی سایت و بابەتێن خراب ببن. چاڤلێکرن، گەلەک کەس بزاڤێ ددەن ژیانا کەسایەتیێن ناڤدار کۆپی بکەن، بێی کو بزانن ئەو تشتێن د سۆشیال میدیایێ دا دبینن ھەمی راستی نینن. ئالوودەبوون، دیزاینا بەرنامێن وەکو (تیک تۆک، ئینستاگرام و فەیسبووک) ب شێوەیەکی کو مێشکێ مرۆڤی ئالوودە دکەت بۆ وێ یەکێ زێدەترین دەم ل سەر بمینیت. ئارێشەیێن دەروونی، ھەستکرن ب تنێبوونێ، خەمۆکی، و کێمیا باوەریبوونێ وەدکەت مرۆڤ ل شوینگرەکی بگەریێت د جیھانا مەجازی دا. ل دۆر چارەسەریان ژى گۆت چارەسەری د ڤان خالان دایە: بەلاڤکرنا ھۆشیاریێ، پێدڤییە ل قوتابخانە، زانکۆ، مزگەفت و دەزگەھێن راگەھاندنێ گرنگی ب «چاوانیا بکارئینانا تەکنۆلۆژیایێ بھێتە دان و زیانێن وێ بۆ خەلکی بھێنە روونکرن. رێکخستنا دەمێ بکارئینانێ، پێدڤییە ھەر کەسەک دەمەکێ دیارکری بۆ سۆشیال میدیایێ ب دانیت و پابەند بیت. چاڤدێرییا دەیبابان: پێدڤییە دەیباب ئاگەھداری وان بەرنامان بن یێن زارۆکێن وان بکار دئینن، و بەرنامێن (Parental Control) بکاربینن بۆ فلتەرکرنا بابەتێن نەشیاو. پڕکرنا دەمێ بەتال، ھاندانا گەنجان بۆ ئەنجامدانا وەرزشێ، خواندنا پەرتووکان، فێربوونا پیشەیەکێ، یان تێکهەلیکرن دگەل جڤاکی ب شێوەیەکێ راستەوخۆ نەک ب رێکا شاشەیان. یاسا و سزادان، ھەر چەندە یاسایا ھژمارە 6 یا سالا 2008 ل دۆر خراب ب کارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ ھاتیە دەرکرن ژ پەرلەمانێ کوردستانێ، لێ ئەڤ یاسایە پێدڤی ب چەند راستڤەکرنا و سزایێن توندتر ھەیە. ب کارئینانا تەکنۆلۆژیایێ بۆ مفای، فێرکرنا خەلکی کو چەوا ئێنتەرنێتێ بۆ فێربوونا زمانان، گەشەپێدانا کارێ خۆ و بدەستڤەئینانا زانیاریێن زانستی بکاربینن. ب کورتی، تەکنۆلۆژیا وەکو چەکەکێ دو سەرە، ئەگەر ب ھۆشیاری نەھێتە بکارئینان، دێ زیانێ گەھینیتە تاک و جڤاکی، لەورا چارەسەری ژ ھشیارکرنێ دەست پێ دکەت».
