دیدارا مەتین.. بەر ب رێنڤیسەكا ئێكگرتی بۆ دەڤۆكا بەھدینی

بەرھەڤكرن: مەتین

دیدارا مەتین، دیدارەكا ڤەكری یا ھەیڤانەیە، ژ لایێ گۆڤارا مەتین یا ڕەوشەنبیری – گشتی ڤە دھێتە برێڤەبرن. ھەر جار دۆسیەكا گەرم یا رۆژەڤێ گەنگەشە و بنكۆل دكەت. بۆ دیدارا ڤی سەكۆیێ ھەیڤانە، ل رۆژا چارشەمبی رێككەفتی 14ی گولانا 2025ێ، ھژمارەكا تایبەتمەند و شارەزایێن زمانی ھاتبوونە مێھڤانكرن، كو ل دۆر” بەر ب رێنڤیسەكا ئێكگرتی بۆ دەڤۆكا بەھدینی” ڤە دیتن و بۆچوونێن خۆ دەرببڕن.

دیدار، ژ لایێ شەمال ئاكرەیی، سەرنڤیسەرێ كۆڤارا مەتین ڤە ھاتە برێڤەبرن. ناڤبری، كورتییەك ل سەر دیدارێ و گرنگییا وێ دا، ب تایبەت دیدارێن بووری. ھەروەسا ئاكرەیی، بەحس ل سەر گرنگییا ھەبوونا رێنڤیسا ئێكگرتی و كاریگەرییا وێ ل سەر زمانێ دایكی و رۆلێ وێ د وەڕار و گەشەیا زمانی دا كر، ب تایبەت ژی دەڤۆكا بەھدینی، كو ژ ئەگەرێ دەولەمەندییا زمانێ كوردی و زاراڤێ كرمانجی، رێنڤیسێن جودا جودا د ھێنە بكارئینان و جار جار ژی ئەڤ فرەجۆرییا رێنڤیسێ د بیتە رێگر ل بەرامبەر ب فەرمی بوونا دەڤۆكێ.

پ. د. ئەمین عەبدولقادر، مامۆستایێ زانكۆیێ ژ مێھڤانێن سەرەكی یێن دیدارێ بوو. ناڤبری ل سەر: «گرنگییا هەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی» ئاخفت و گۆت: رێنڤیس یان ژی شێوازێ نڤیسینێ، گرنگییەکا مەزن هەیە بۆ هەمی زمانان، ژبەرکو؛ ئەگەر مرۆڤ نەزانیت زمانەک ب چ شێوازێ دروست دهێتە نڤیسین، رامانا وێ ئەوە مرۆڤ چ جاران فێری نڤیسینا دروست یا وی زمانی نابیت، هەتا ئەگەر زمانێ دایکێ و پەروەردەیی یا مرۆڤی ژی بیت. دەمێ رێنڤیسا ئێکگرتی هەبیت، زارۆک ل قوتابخانان دێ فێربیت و ئێدی تشتەک نامینیت ب ناڤێ ئاریشەیا ڕاست نڤیسینێ. زمانێ کوردی ل ژێر حنگا سیاسەتا نیڤدەولەتی پرت و بەلاڤ بوویە. ئێدی دیالێکت ل جهێ زەنگینییا زمانی یێ دبنە مەترسی و بچویککرنا زمانی. ئەڤە ژ بلی؛ ب کێمی هەبوونا دو ئەلفابەیێن ب سرووشتێ خۆ گەلەک ژێک جودا.

ئەگەر تەماشای ئەلفێیا کوردی ب پیتێن عەرەبی بکەین ل هەرێما کوردستانێ؛ ژبەر جوداهییا دیالێکتان ئەو ژی ب رەنگێن جودا دهێتە نڤیسین. بەلێ ب باوەرا من؛  شاشیا ل دەستپێکێ هاتییە کرن و ئەڤ دەرزە مەزنتر لێکری، نڤیسینا کرمانجی بوو ل دەڤەرا بەهدینان، كو ب ئەلفابێیا عەرەبی ھاتە نڤیسین. ئەگەر ب ئەلفابێیا لاتینی با، دا بیاڤێ رەوشەنبیری ب ڤێ دیالێکتێ گەلەک مەزن و بەرفرەهـ بیت. هەر چەوا بیت؛ مەترسییا ئەڤرۆ ل سەر ڤی شێوەزارێ کرمانجی هەی نەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی یە. ئانكو؛ مە پتر ژ هەر دەمەکێ دیتر پێدڤی ب رێنڤیسەکا ئێکگرتی هەیە.»

د. ئەمینی، ب کورتی ئەو خالێن گرنگییا رێنڤیسەکا ئێکگرتی د سەلمینن پێشچاڤ كرن و گۆت:

• کێمکرنا نەخویندەواریێ: هەلبەت ساڵانە ب سەدان قوتابی ژ زانکۆ و پەیمانگەهان دەردچن، رێژا هەرە مەزنا وان نەشێن ب زمانێ دایکا خۆ چەند پەرەگرافەکان دروست بنڤیسن. ئەگەر رێنڤیسەکا ئێکگرتی هەبیت؛ ئێدی تەخا خواندەڤان نامینیت. نەخویندەوار ب ڕامانا نەزانینا دروست نڤیسینێ ب زمانێ دایکێ (ئانكو؛ قوتابخانە دێ بنە جهێ فێرکرنا دروست).
• گەشەکرنا زمانێ زانستی: زمانە ئامرازێ بەلاڤکرنا زانستان، ئەگەر زمانەکێ ئێکگرتی و رێنڤیسەکا ئێکگرتی هەبیت، هینگێ زمان ژی دێ گەشە و وەرارێ کەتن.
• دێ ئاستێ زمانێ کوردی ل دەڤ ئاخڤتنکەرێن وی بلند بیت، ئێدی ب سڤکی و کێم بھا ناهێتە تەماشا کرن، ب تایبەت ژ لایێ ئەوێن زمانەکێ دی یێ بیانی بكار دئینن.
• پەرەپێدانا نڤیسینێ ل دەڤ نڤیسەر و ڕەوشەنبیران.
• پەرەپێدانا نڤیسینێ ل دەڤ چینا ئەکادیمی، کو د ئەڤان بیاڤان دا دیار دبیت:

١. بلندبوونا ئاستێ زمانێ نڤیسینێ.

٢ . ئاسانکاری بۆ لێگەریانا ل ئنتەرنێتێ و ژێدەرێن ئەلکترۆنی.

٣. کێمکرنا دزیا ئەدەبی: ژ بەر پرت و بەلاڤییا شێوازێن نڤیسینا پەیڤ و رستە و دەستەواژەیان، ب زەحمەتە رێژا دزیێ د پرۆگرامێن ئنتەرنێتی یێن تایبەت ب ئاشکراکرنا رێژەیا دزیا ئەدەبی د نڤیسینان دا بھێتە دیاركرن.

٤. دێ بسپۆریێن زانستێن مرۆڤایەتی، ب ساناهی تێزێن خۆ ب زمانێ کوردی نڤیسن.

• ئێکا دیتر ژ گرنگیێن رێنڤیسەکا ئێکگرتی؛ زەنگینییا زمانێ کوردی یە د ئنتەرنێتێ دا، ئەڤە ژی دێ بیتە رێگر ل بەرامبەر بەرزەبوونا نڤیسینان و زەحمەتا نڤیسەرێن کورد.
• ب ساناهی دروستکرنا کورپۆسا زمانێ کوردی و بکارئینان د ژیرییا دەستکرد دا.
• دروست و ب ئێک شێواز نڤیسینا ناڤێن مە ل سەر پەرتووک، گۆتار و د سۆشیال میدیایێ دا. ئەگەر تەماشای نڤیسینا ناڤێن نڤیسەر، ڕەوشەنبیر و کەسانێن ئاسایی ژی بکەین، دێ بینین ناڤێن وان ب چەندین شێوازێن جودا دهێنە نڤیسین. ئەڤە ژی ئێکە ژ کێماسیێن رێنڤیسا ئێکگرتی.
• دروستکرنا فەرهەنگێن زمانی: لێگەریان ل پەیڤەکا دەڤۆکا بەهدینی د فەرهەنگ، وێبسایت و پرۆگرامێن وەرگێڕانێ دا یا بوویە ئێک ژ زەحمەتیێن زیق د ڤی چەرخێ تەکنۆلۆژی و ژیرییا دەستکرد دا.
• ب ساناھیتر لێ هاتنا فێربوونا كوردیێ ژ لایێ بیانییانڤە و دانانا پرۆگرامێن فێربوونا زمانێ کوردی، بێی هەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی، كو ئەڤە ژی ئاریشەیە ل بەرامبەر بەربەڵاڤبوونا زمانێ کوردی.
• تابلۆیێن ریکلام و ناڤونیشانێن فەرمانگەهـ و جادە و کۆلانان. دیسان کەتەلۆکێن بازرگانی، كو ب شێوازێن شاش دهێنە نڤیسین، ئەڤە ژی ژ بھایێ وی جھی یان کەلوپەلی کێم دکەت و هەتا ژ بھایێ زمانی ژی کێم دکەت.
• دوبلاژکرن، سەبتایتل و وەرگێرانان فلم و زنجیرەیێن درامی د سەردەمێ جیھانگیریێ دا گەلەک د گرنگن، بێی رێنڤیسەکا ئێکگرتی ژ لایەکیڤە یا ب زەحمەتە و ژ لایەكێ دیتر ڤە یا كێم بھایە.
• دێ فۆرمێن پێشکێشکرنان، ئەپلیکەیشن و راپرسییان ب دروستی هێنە دارشتن و داگرتن، نەبوونا رێنڤیسەكا ڕاست و ئێكگرتی زیانێ د گەھینیتە ھەم پێشکێشکەری و ھەم ژی جهێ پێشکێشکرنێ.»

ناڤبری د دویماھیك ئاخفتنا خۆ دا گۆت:» دارشت و دروستكرنا رێنڤیسەكا ئێكگرتی، چەندین گرنگیێن دی یێن ڕەوشەنبیری و بازرگانی هەنە، كو مرۆڤ دشێت ل ڤێ لیستێ زێدە بکەتن. لەوما ژی؛ ل دویماهیێ دبێژم رێنڤیسا ئێکگرتی گەلەک یا گرنگ و فەرە و ئەڤرۆ باشترە ژ سوباهی. ئەگەر بۆ چ تشتان مە ئێك نەگرتبیت، پێدڤی یە ل سەر زمانی ببینە ئێک و رێککەفتنەکێ ل سەر بکەین.»

رێنڤیسا ئێكگرتی و نەبوونا وێ ب تایبەت ژ رویێ (رێزمانێ – Grammatical) ئێك ژ مەزنترین ئاستەنگێن دیترە، كو روی ب روی نڤیسەرێن مە بووی ل سەر وێ چەندێ ھەتا نوكە نە شیاینە بگەھنە ئەنجامەكێ ھەڤپشك. ل سەر ڤێ چەندێ؛ د. بائیزێ عەمەری ب دیتنێن خۆ مژارا گەرمتر لێ كر و گۆت: ھەتا مە رێنڤیسەكا ئێكگرتی ھەبیت پێدڤی یە ل پێشیێ مە ئەلفابێیەكا ئێكگرتی ھەبیت. نەبوونا ئەلفابێیەكا ئێكگرتی ژی بۆ چەند ئاریشان د ئەلفابێ دا ڤەدگەریت؛ ل ڤێرێ ئەم دێ بەحسێ ئاریشێن ئەلفابێیا عەرەبی – ئارامی یا زمانێ كوردی كەین. د ڤێ ئەلفابێیێ دا شەش ئاریشە ھەنە، ئەگەر بھێنە چارەسەركرن؛ دێ مە ئەلفابێیەكا ئێكگرتی ھەبیت و دێ رێنڤیس ژی گەلەك بەرەڤ رەنگەكێ ئێكگرتی ڤە چیت. ئەو ئاریشە ژی ئەڤەنە:

1- ھندەك دەنگێن كوردی ھەبوون و ھەنە، نوكە بەرەڤ نەمانێ دچن و ناھێنە نڤیسین.

2- ھندەك دەنگ د زمانێ كوردی دا نەبوون و نینن، بەلێ نوكە ب رەنگەكێ بەرفرەھ د زمانێ كوردی دا دھێنە بكارئینان و ھندەك بووینە فۆنیم ژی د زمانێ كوردی دا (فۆنیم: ئەو دەنگن یێن د زمانەكێ دیاركری دا بھا ھەی یان ڕامانێ د گوھۆرن، وەكو:»حنێر» و «ھنێر»).

3- دو دەنگ ھەنە، كو ھەردو ژی ھەم دبنە كۆنسونانت (نەبزوێن) و ھەم ژی ڤاوڵ ژی (بزوێن)، كو ئەو ژی پیتێن (و) و (ی)نە، بەلێ بۆ ھەر ئێكی ب تنێ ئێك پیت (Letter) ھاتییە دانان.

4- دەنگەك ھەیە دبێژنێ (و)یا نۆرمال یان درێژ، ئەڤ دەنگە د پرۆسا گوھۆرینێ دایە بۆ دەنگێ (ی)؛ ژ بەر ھندێ ب سێ رەنگان دھێتە نڤیسین (وو، وی، ی).

5- ھندەك دەنگ ھەنە ب كریارا گرانكرنێ (Palatalization) دبنە فۆنیم د زمانێ كوردی دا.

6- ھندەك دەنگ ژی ھەنە ب كریارا سڤككرنێ (Unaspirated) دبنە فۆنیم د زمانێ كوردی دا.

دەربارەی ھەر سێ خالێن پێشیێ چارەسەری یا ب ساناھی یە. بۆ (و) و (ی) ئەگەر ھەر ئێكێ دو پیتێن  ژێك جودا ھەبان، ئێك بو ڤاوڵ و ئێك بۆ كۆنسونانت؛ باشتر بوو، بەلێ ئاریشە نینە، ئەم دشێین ب دەوروبەرێ دەنگی ژێك جودا بكەین. ئەو دەنگێ (و) یان (ی) یێ دەنگێن ڤاوڵ(بزوێن) ل بەر و پشت نەبن؛ ئەو ڤاوڵە و وەكو دی؛ دێ بیتە كۆنسونانت.

دەنگێ (i) ھەتا نوكە نەھاتیە نڤیسین  د ئەلفابێیا عەرەبی – ئارامی دا، ھەر چەندە ھندەك جاران ئاریشە ژێ پەیدا دبن، لێ نەنڤیسینا وی؛ ئاریشەكا مەزن نینە.

دەنگێن (ع، غ، ح)ژی ئەگەر بھێنە نڤیسین، گەلەك بارێ ئەڤێ ئەلفابەیێ گران ناكەن.

بەلێ ھەر سێ خالێن دویماھیێ ئاریشەنە د ئەلفابێیێ و رێنڤیسێ ژی دا، چونكی ژ دەڤەرەكێ بۆ ئێكا دی دھێنە گوھۆرین. بۆ نموونە:- ھەمی ئەو (و)یێن ل سێمێلێ ب (وو) دھێنە گۆتن ل دھۆكێ نابنە (وی)، ھندەك دھێنە گوھۆرین و ھندەك وەكو خۆ دمینن و (بوو)یا دھۆك و سێمێلێ ل زاخۆ دبیتە (بی). ئەڤە سەرەڕای ھندێ، كو ھەبوونا ڤی دەنگی د ھندەك پەیڤان دا، ل ھەر دەڤەرەكێ واتایەكێ ددتە پەیڤێ، بۆ نموونە: (دوو) ل سلێمانییێ ھژمارا (2)ە، لێ ل سێمێلێ (دویكێلە).»

ناڤبری د بەرەەوامییا ئاخفتنا خۆ دا گۆت: د زمانێ كوردی دا (دەڤۆكا بەھدینی)، سێ دەنگ ھەنە، ب گرانكرنا وان واتا دھێتە گوھۆرین و دبنە فۆنیم، ئەو دەنگ ژی ئەڤەنە: (ۆ، ڕ، ط)، بەلێ دیسا ئەڤ ھەر سێ دەنگە ل ھەمی دەڤەران و د ھەمی پەیڤان دا وەكو ئێك ناھێنە گرانكرن، بۆ نموونە:- ل ھندەك دەڤەران بۆ (كەڕ) ھەر (كەر) دبێژن.

ھەروەسا د دەڤۆكا بەھدینی دا چوار دەنگ ھەنە، كو ئەڤەنە: (پ، ت، ك، چ) ب سڤككرنا وان؛ واتا دھێتە گوھۆرین و دبنە فۆنیم، بەلێ دیسا ل ھەمی دەڤەران و د ھەمی پەیڤان دا وەكو ئێك ناھێنە سڤككرن، بۆ نموونە: دەنگێ (ك) د ناڤێ گیانەوەرێ (كەو)دا، ل دھۆكێ ب (ك)ەكا سڤك دھێتە گۆتن و ھەمان دەنگ د ھەمان پەیڤێ دا ل ئاكرێ ب (ك)ا نۆرمال دھێتە گۆتن، بەلێ (كەو) ب (ك)ا نۆرمال ل دھوكێ واتا (كەواندنێ) ددەت.»

د. باییزێ عەمەری د دویماھیك ئاخفتنا خۆ دا گۆت: بۆ چارەسەرییا ڤێ ئاریشێ ژی بۆچوونا من ئەوە، كو ئەڤان ھەر سێ دیاردان (درێژكرن، گرانكرن، سڤككرن) رەنگڤەدان د ئەلفابێیێ دا نەبیت، ئانكو د ئەلفابێیێ دا ھێما و پیت بۆ نەھێنە دانان، لەوما ئەز دبینم ئەگەر بۆ ھەر دیاردەكێ ژ ڤان دیاردان نیشانەك بھێتە دانان، بۆ نموونە: بۆ درێژكرنێ (ــَـ) و بۆ گرانكرنێ ( ˇ ) و بۆ سڤككرنێ (ــْـ)، بۆ نموونە: ( ˇ ) ل سەر ھەر دەنگەكی؛ دێ گران كەت ڤێجا ئەو دەنگ (و) و (ر) بن یان (ت) و (س)بن. سەرەڕای ھندێ، كو ئەڤ نیشانە ناچنە د ئەلفابێیێ دا، پێدڤی یە ل ھەمی جھان ژی نەھێنە بكارئینان، بتنێ ل وان جھان نەبیت یێن ڕامانێ تێدا د گوھۆرن وەكو (سەر و بۆر و ژێرێن) عەرەبی و فارسیێ؛ ب ڤی ڕەنگی دێ ئەڤ ئاریشە ھێنە چارەسەركرن و دێ ئەلفابێ ژی ھێتە دەستنیشانكرن و دێ رێنڤیس ژی رەنگەكێ ئێكگرتی وەرگرت.»

پ. د. شێرزاد سەبری مامۆستایێ زانكۆیێ و تایبەتمەند ب رێزمانا كوردی، ل سەر مژارا دیدارێ یا گرێدای چەوانیا دروستكرنا رێنڤیسەكا ئێكگرتی بۆ دەڤۆكا بەھدینی ب تایبەت ل سەر وان ئاستەنگێن دبنە رێگر د رێکا نەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی دا بۆ دەڤۆکا بەهدینى ئاخفت و گۆت: ب دیتنا من گەلەک ئاستەنگ دبنە رێگر بۆ نەبوونا ستاندەرەکێ بۆ دەڤۆکا بەهدینى. هندەک ژ ئەوان راستەوخۆنە و هندەک ژى رەنگە نەراستەوخۆ بن. ئەڤێن ل خوارێ هندەک ژ وان خالانە:

١-پرۆگرامێن پەروەدێ: پرۆگرامێن پەروەدێ تا رادەیەکێ یێن بووینە ئاستەنگ، کو ستاندەردەک بۆ رێنڤیسا بەهدینى هەبیت، چونکى ب چەند شیوەیەکان پرۆگرامێن خواندنێ یێن هاتینە نڤیسین. ئەڤە ژى هاریکار نەبوویە، کو ستاندەردەک بۆ رێنڤیسا دەڤۆکا بەهدینى هەبیت.

٢-دەمارگیرییا دەڤۆکى: گرێدانا توند یا ژ ھندەك نڤیسەرێن مە ھەی ل گەل دەڤۆكا خۆ یا ناوچەگەری بوویە ئاستەنگ ل بەر سینگێ وان نڤیسەران، كو دەست ژ رێنڤیسا خۆ بەر نەدەن. ئەڤە بخۆ ژی دبیتە ئاریشە، کو هەتا نوکە رێنڤیسەکا ئێکگرتى بۆ دەڤۆکا بەهدینی نەھێتە دارشتن.

٣-نەبوونا سازییەکا حکۆمى یان سازییەکا ئەکادیمى ل بەهدینان: نەبوونا ڤان سازییا ڕۆلێ خۆ هەیە، کو ستاندەرەک بۆ بەهدینىێ نەبیت، چونکى ئەگەر هەبان و بەردەوام رێنما، پێشنیاز و بریارا دابان، بێگومان دا ئاسانکارى د ڤى بیاڤی دا روی دەت. ئانکو دا وەکو لێڤەگەری لێھێت بۆ ڤێ دەڤۆکێ.

٤-هەبوونا جۆراوجۆرییا زمانى(دیالێکتى): بکارئینانا پتر ژ شێوەزارەکێ زمانى ب تایبەتى د بیاڤێ میدیایا بەهدینی دا. وەکو پەنابرنا میدیایا مە بۆ شێوەزارێن بۆتانى و یێن کوردی یا باکۆر. ڤێ ژى دەلیڤە پەیدانەکرییە، کو رێنڤیسەکا ئێکگرتى هەبیت.

٥-رێنڤیسێن کوردى: بکارئینانا هەردو رێنڤیسێن رۆژهەلاتى و لاتینى د ناڤ نڤێسینا کوردی دا، ئەڤە ژى ئاستەنگە د نەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی دا بۆ دەڤۆکا بەهدینى.

٦-هەبوونا چەند دەنگان: هندەک دەنگ هەنە، کو هەتا نوکە نڤیسەرێن مە ب شێوەیێن جودا جودا بکاردئینن. ئەو ژى دەنگێن؛ (و، ۆ، وو)ی نە، کو هندەک نڤیسەر ب تنێ ئێک (و)یێ بکاردئینن و هندەک ژى هەر سێیان بکاردئینن و ڤێ چەندێ ژی ناکۆکی د ناڤبەرا نڤیسەران دا پەیدا كرییە.

٧-دروستکرنا فەرهەنگەکا مەزن و ئێکگرتى: ئەڤ کارە دێ هاریکارییا نڤیسەران کەت، كو وەکو لێڤەگەرەکێ بیت بۆ وان ،کو ل دەمێ پێدڤی لێ بزڤرین، داکو بتنێ ب ئێک فۆرمی پەیڤێ بنڤیسن، نەکو ئێک پەیڤێ ب چەند فۆرمان بھێتە نڤیسان.

٨-نەبوونا رێککەفتنێ ل سەر رێبەرەکێ رێنڤیسێ: ئەگەر رێککەفتن ل سەر رێبەرەکێ رێنڤیسێ بھێتەکرن، دێ رێکێ خۆش کەت، کو ستاندەرەک بۆ رێنڤیسا دەڤۆکا بەهدینى هەبیت.

٩-ڤەکۆلینێن ئەکادیمى: هەتا نوکە ڤەکۆلەرێن کورد ب شێوەیەکێ پێدڤی ڤەکۆلینێن ئەکادیمی ل سەر رێنڤیسەکا ئێکگرتى نەنڤێسینە، کو نڤیسەر بشێن مفاى ژێ وەربگرن و ل دویڤ ئەنجام و راسپاردەیێن وان بچن.

١٠-ئاستەنگێن تەکنۆلۆژی: بکارئینانا فۆنتەکى، کو د ناڤ تەکنۆلۆژییایێ دا تێکبچیت، ئەو ژى بێگومان بوویە ئەگەرەک، کو رێنڤیسا کوردى یا بێسەروبەر و ئێکگرتى نەبیت. هەر چەندە بکارئینانا Unikud  دشیت تا رادەیەکێ ڤێ ئاریشەیێ چارەسەر بکەت.

١٢-هەبوونا ناکۆکییان د ناڤبەرا نڤیسەر وب سپۆران دا: ژ بلى دەمارگیرییا دەڤەرى، هندەک جاران دەمارگیرى د ناڤبەرا نڤیسەر و بسپۆران ژی دا  هەیە و کەسەک ژ وان رێنڤیسا خۆ ب کێمتر ژ یا نڤیسەر و بسپۆرێن دى کێمتر نابینیت و د بێژیت یا من باشترە.

١٣-مفا وەرنەگرتن ژ زمانێن دى: گەلەک جاران وەختێ زمانەکى یان دیالێکتەکێ یان شێوەزارەکى رێنڤیسەکا ئێکگرتى نەبیت، شارەزاییێن وێ،دشێن مفاى ژ رێنڤیسێن زمانێن دى بینن. کا ئەو زمان چەوا پەیڤێن دارشتى و لێکداى…هتد د نڤێسن و ب ڤێ چەندێ ئەو دێ شێن هندەک مفای ژێ بینن.

١٤-جودانەکرن د ناڤبەرا ئاخفتن و نڤێسینێ دا: هندەک ژ نڤێسەرێن کورد، کا چەوا د ئاخڤن وەسا د نڤێسن و ئەڤە ژى د بیتە ئەگەر بۆ پەیڤەکێ یان دەربڕینەکێ چەند فۆرمەک هەبن. بۆ نموونە هندەک نڤیسەر بۆ جھناڤێ کەسی یێ جودا بۆ کەسێ سێیێ کۆم (ئەوان) چەند فۆڕمەکان د نڤیسن، وەکو: (وان، وا، ئەوان)…هتد. ب دیتنا من ئەگەر فۆرمێ پەیڤێ یێ دروست بھێتە نڤێسین، باشترە چونکى نڤێسین جودایە ژ ئاخفتنێ، هەمى مرۆڤ حەز دکەن کورتکرنێ د ئاخفتنا خۆ دا بکاربینن، ئانکو ب کێمترین دەنگ پترترین ڕامانێ بگەهینن، بەلێ ڤێ چەندێ یا وە کرى، کو ب چەند فۆرمان ئێک پەیڤ ژ لایێ نڤسەرانڤە بھێتە نڤیسین. ئانکو کاریگەرییێ ل رێنڤیسێ دکەت ئەڤە ژ لایەکی ڤە و ژ لایەکێ دیڤە پێکهاتەیا پەیڤێ تێک د دەت و گەلەک جاران ب سانەهى ئەو پەیڤ و فۆرم و دەربڕینێن کورتکرى ناهێتە زانین، کا ژ چ فۆرمى هاتینە. ژ بلى هندێ، کو هندەک جاران ئاریشەیێن رێزمانى پەیدا دکەت. بۆ نموونە: ئەگەر(چوویەڤە)، کو کارێ بوورییێ تەمامە بھێتە کورتکرن بۆ (چووڤە)دێ بیتە کارێ بوورییێ نێزیک. ئانکو ب دیتنا مە ل وى دەمى باشە ئەم پەنایی بەرەڤ کورتکرنێ ڤە ببەین. ئەگەر یاسایەکێ ب خورتی بیت. وەکو:(ئینا+ەڤە) دێ بیتە (ئیناڤە)، ئانکو ئەگەر مە گوت: (ئینایەڤە)دێ فۆرمێ وی یێ رێزمانى هێتە گوهۆرین. ئانکو دێ ژ نێزیک بیتە تەمام.

د. شێرزادی د دویماھیكا ئاخفتنا خۆ دا، گوت: بۆ وێ چەندێ مە رێنڤیسەکا ئێکگرتى بۆ دەڤۆکا بەهدینى هەبیت: دڤێت ئەم هەمى پێکڤە ل سەر پرۆژەیەکێ راستنڤیسینێ رێکبکەڤین، بلا کێماسی ژى تێدا هەبن، چونکى چ رێنڤیس د جیھانێ دا نینن ب بێ کێماسی. نوکە دەم یێ هاتى ئەو پرۆژێ زانکۆیا دهۆک و زاخۆ پێشکێشکرى،  پشتەڤانییێ لێ بكەین، ئەو ژى ب سەرپەرشتییا سەرۆکێ زانکۆیا دهۆک، بەرێز(پ.ه.د.داود سلێمان ئەترۆشى)، کو هەمى نڤیسەرێن مە یێن هێژا دشێن پشکداریییێ تێدا بکەن و دیتن و بۆچوونێن خۆ ل سەر بدەن و پتر دەولەمەند بکەن و راستڤەکرنان ل سەر بکەن و پاشى کارپێ بھێتە کرن، بۆ هندێ دا کو ئەم پتر حەز ژ زمان و رێنڤیسا خۆ بکەین.»

ئەدیب و زمانڤان، د. فازل عومەر، كو ژ ئاخفتنكەرێن سەرەكی یێن دیدارێ بوو،  وی ب تایبەت ل سەر ئەگەرێن ب سەرنەكەفتنا بزاڤێن ئێكگرتنا رێنڤسیا دەڤۆكا بەھدینی بۆ دیدارێ ئاخفت و گۆت:

«ئەز ھەر دەم د بێژم: خرابترین سیستەم ژ بێی سیستەمییێ باشترە. ئانكو ھەكە مە سیستەمەك ھەبا ب تایبەت ژی ل سەر ئاستێ زمانی، پێدڤی نە د بوو ئەم مژار و دیداران ل سەر نێزیككرنا بیر و بۆچوونێن ئێكدو بكەین. ھەر ل سەر ئاستێ زمانی: ھەتا ساڵێن 90 تان ژی مە چ ئاریشەیێن زمانی نەبوون. ژ بەركو؛ نڤیسینا ب كوردی ژ لایێ ھندەك كەسان ڤە دھاتە بكارئینان، كو ب تلێن دەستان دھاتنە ھەژمارتن. پرانییا ئەوێن د نڤیسان ژی شاعر و ئەدیب بوون. ژبەركو؛ یا گرنگ ئەو بوو بتنێ بھێتە نڤیسان. ئانكو، كەنگی ئەڤ ئاریشا زمانی و نەبوونا رێزمانا ئێكگرتی چێبوو؟ بەرسڤ: ل دەمێ كوردی بوویە زمانێ فەرمی یێ دەولەتێ و نڤیسانێ و بوویە پرۆگرامێ پەروەردێ. لەوما ژی ل دەمێ زارۆكێ حەفت ساڵی دھێتە فێركرن؛ پێدڤی یە رێزمانەك یان ژی ئەتیكێتێن زمانی و یاسا ھەبن بۆ وێ چەندێ ئەڤ زمانە بكەڤیتە سەر رێكا خۆ یا دروست. ئەھا ئەڤ چەندە بوو، كو فەركری ئێك نڤیسینا ئێكگرتی ھەبیت. ئاریشا پێل و تۆنێن دەنگان و ئاستێ وان د دیاركرنا پەیڤان دا رێگرەكێ دیترە ژ رێگریێن ل بەر سینگێ ھەبوونا ئێك رێنڤیسا كوردی ب تایبەت ژی بۆ دەڤۆكا بەھدینی. پێدڤی یە ھەر چەوا بیت یاسایەكا كۆنگرتی ھەبیت بۆ وێ چەندێ، كو ئێك پەیڤ ب ئێك دەنگ بھێتە دیاركرن، كو ب ئێك شێوەزار بھێتە گۆتن و ئاخفتن. بۆ نموونە؛ پاشبەندێ كەسێ سییێ، كو ھەتا نوكە ل دھۆكێ و دەردۆرێن وێ رێككەفتن ل سەر نەھاتیە كرن كا ب چ شێوەیی بھێتە دیاركرن. ل دەڤەرا مە (ت) دھێتە گۆتن، ل خوارتر ئانكو ل دەڤەرێن ئاكرێ و ئامێدیێ دبیتە (یت)، ل لایێ دی یێ ئاڤێ دبیتە (ێ) ل لایەكێ دیتر دبیتە (ئە)… ھەروەكی مە بەری نوكە ژی دایە دیاركرن ھەتا بەری نوكە ژی ئانكو ل ساڵا 1990ێ ئەڤ پرسە نە جھێ نیقاشێ بوون.»

ناڤبری ل سەر بزاڤێن ھاتینە كرن د چارەسەركرنا ڤان ئاریشان دا ئاخفت و گۆت:  من ل ساڵا 1990ێ سمینارەك ل ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد تایێ دھۆكێ ل ژێر ناڤونیشانێن ’ڤاڤارتنا زمانێ نڤیسانێ،‘ دا، كو دبیتە ئێكەم پێنگاڤ یان ژی بزاڤا ئەز تێدا پشكدار ژ پێخەمەت ئێخستنا زمانێ نڤیسانێ، كو ھەم ل سەر دەنگان و ھەم ژی ل دارشتنا فۆرمێن زمانی ل گەل دو سێ خالەكێن دیتر یێن گرنگێن زمانی. ھەژی گۆتنێ یە، ئەڤ سمینارە ل كۆڤارا پەیڤ یا ھژمارە ئێك (1) یا ساڵا 1991ێ ھاتییە بەڵاڤكرن. دیسان نڤیسین و چاپكرنا «فەرھەنگۆكا فەرمانبەران» بزاڤەكا دیتر یا مەزن بوو بۆ وێ چەندێ رێنڤیسەكا ئێكگرتی بھێتە دروستكرن. ھەر چەندە ئمیتازا ڤێ فەرھەنگێ پەروەردە بوو، بەلێ ئەم ھەمی تێدا ببووینە شریك و ھەڤپشك، كو ل دەستپێكێن ساڵێن 1990تان ئەم 20 بۆ 25 كەسان بۆ ماوێ ھەیڤەكێ ب دارشتن و نڤیسینا وێ ڤە مژویل بووین. ئەڤە،كو بەری ھینگێ دارشتنا پەیڤان ب داكتیلۆیێن عەرەبی دھاتە نڤیسان و گەلەك پیتێن كوردی یێن وەكی (گ، چ، پ، ۆ و ڕ) تێدا نە بوون. مخابن ئێك چاپ بتنێ ژ ڤێ فەرھەنگێ ھاتە بەڵاڤكرن، بخۆ پێدڤی بوو، چەند چاپەك ژێ ھاتبا دەرئێخستن و بۆ ھەر چاپەكێ ھندەك راستڤەكرن، بەلێ ھاتبانە كرن یان ژی ھەر چ نە با پەروەردێ خۆ لێ كربا خودان، بەلێ ژ بەر ھندەك ئەگەرێن نەدیار بەردەوامی پێ نەھاتە دان. ل گەل دەركەفتنا حەفتیناما پەیمان و پاشی رۆژناما ئەڤرۆ، مە گەلەك بزاڤكرن شێوەیێ نڤیسینێ د ھەردو حەفتینامە و رۆژنامێ دا ھندەك رێكوپێكییێ بخۆ ڤە بگریت، بەلێ سەرنە دگرتن ھەتا نەوزاد ھرۆری ستاڤێ ھەردوكان رازی كرین ل سەر ھندەك ریفۆرمان.  وان بخۆ ژی پشتی ھینگێ پرۆژێ خۆ یێ ریفۆرما رێنڤیسیێ  كرە پەرتووكەك و دەزگەھێ سپیرێز بۆ چاپ كر، ناڤێ وێ ژی «رێبەرا رێنڤیسا كوردیێ» بوو، ھەژی گۆتنێ یە ئەڤ دارشتنا ڤێ پەرتووكێ پتر یا كاریگەربوویە ب پێتێن لاتینی و سرووشتێ جەلادەت بەدرخانی ژ فۆرمێ ئارامی – عەرەبی.  براستی ژی فۆرمێ ئارامی گەلەك تشتان ل سەر نڤیسەری فەرز دكەتن، لەوما ژی ب دیتنا من ھندی بزاڤ بھێنەكرن دێ ھەر ئاریشەیێن زمانی ھەبن، بەلێ حنێر یا د چارەسەركرنا وێ دا.

پشتی وار ھاتیە دامەزراندی، مە ھەمی رێكارێن باش یێن ب رێكخستنا رێنڤیسەكا ئێكگرتی ل گەل ھەڤالان دانە مەشاندن و ھەتا ڕادەیەكی ئەم شیاین تشتەكێ باش بكەین، بەلێ مخابن ئەو ژی مانە ب رێڤە و نەچوونە سەری. سەرنڤیسەرییا رۆژناما ئەڤرۆ و لژنەیا بلند ل ناڤەندا خانی ژی د بێ بەھر نەبوون ژ وان ھەول و بزاڤێن مە داین بۆ دەستنیشانكرنا ئاراستەیەكێ دروست یێ نڤیسانێ، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ گەلەك كۆمبوون ھاتنە ئەنجامدان، بەلێ ئەڤە ژی رەنگەگ ژ رەنگان سەركەفتی نەبوون. ئەڤە ژ بلی وی پرۆژێ زانكۆیا زاخۆ پێشكێشكری، كو ئەز ژی یێ ئامادە بووم، تێدا شیان ھەتا ڕادەیەكی فۆرمەكی رێنڤیسیێ بۆ خۆ دروست بكەن. بابەتێن ھۆسا و بڤی رەنگێ پێدڤی یە سەر ژ سەری شۆر ببینە خوارێ، چ زانكۆ یان دەستەیێن رەوشەنیری نەشێن ڤێ چەندێ فەرز بكەن، بەلكو ئەڤە مولكێ حكۆمەتێ یە و پێدڤی یە ئەو لێ ب خودان ب دەركەڤیت. بۆ نموونە، حكۆمەت د شیا زانكۆیا دھۆكێ، كو زانكۆیا دایك یا پارێزگەھا دھۆكێ یە بكەتە ھەڤپشكا ڤی پرۆژەی یان ژی ھندەك ژ دەستەیێن دەرڤە پال بدەتن. پرۆژێ كوردستان تیڤی و پاشی ئەو ھەولێن ناڤەندا خانی ب ھەماھەنگییا دەزگەھێ سپیرێز داین ل گەل پارێزگەھێ دھۆكێ بۆ ڕاستڤەكرنا وێ بەڕەلایی یا د زمانی دا ھەی، بەلێ مخابن پشتی شەھ مەھان ئەو ژی چ بەرسڤ ژێ نە ھاتن.»

د دویماھیكا ئاخفتنا خۆ دا، د. فازلی گۆت: ب دیتنا من، ھەر پرۆژەیەكێ بھێتە دارشتن پێدڤی یە ھەڤپشك (شریك)ان بۆ بھێتە پەیداكرن و ب تایبەت ژی دەستە و سەندیكایێن رەوشەنبیری و پەروەردێ، بۆ وێ چەندێ بشێت بەردەوامییێ بدەتە خۆ، زانكۆیا دھۆكێ نوكە مژویلی پرۆژەیەكێ بڤی رەنگی یە.

بێ پلانییا پەروەردێ، نەبوونا لێڤەگەریێ (مرجعیە)، قەبویل نەكرنا ئێكدو د ئاڤاكرنا رێزمانێ دا، دەنگسازی و ئافراندنا زاراڤان دا كلیلێن سەرەكی یێن سەرنەكەفتنا پرۆسەیێن ئاڤاكرنا رێنڤیسەكا ئێكگرتی یە.»

ل دویماھیكا دیدارێ، ئامادەبوویان مژار ب دیتن و بۆچوونێن خۆ و ب ئاراستەكرنا پرسیاران بۆ پەنەلیستان دەولەمەندتر لێ كر و ھەر ئێكی ژ لایێ خۆڤە سپاسیێن بێ سنوور پێشكێشی مەتین و برێڤەبەرێن دیدارێ كرن ل سەر بزاڤێن وان یێن ئەكادیمی و زانستی و ھیڤیێن سەركەفتنێ بۆ وان خواستن.