هزرا “قورتالکەر” یان “رزگارکەر” ب دیرۆکا مرۆڤایەتیێ ڤە یا گرێدایە ژ سەردەمێن کەڤن وەرە، چونکی گەل و ئایینان پەنا بریە بەر وێ وێنەکرنا کەسایەتیەکا غەیبی کو د دەمێ پاشاگەردانی و هەرفینێ دا دیار دبیت، دا کو دادپەروەری و سیستەمی بۆ جیهانێ بزڤرینیت. ئەڤ هزرە ب شێوەیەکێ رۆهن د ئایینێن وەزعی دا دیار بوویە کو تێگەهێ قورتالکەری د هندۆسیێ دا وەک کەڤنترین ئایین، ل دۆر بەرجەستەبوونا خودێ (ئەڤاتار) بۆ ڤەگێڕانا سیستەمی دزڤریت، ئەو د دەمێن قەیران و تێچوونێ دا دیار دبیت بۆ رزگارکرنا باوەرداران و ڤەگێڕانا هەڤسەنگیێ.

دەمێ د بودیێ دا، قورتالکەر مامۆستایەکە کو مرۆڤایەتیێ بەر ب رۆناهیبوونا خودی (نیرڤانا) دبەت. د هندۆسیێ دا، چاڤەڕێیا «ڤیشنۆ- پارێزەر» یان بەرجەستەبوونا وی (کریشنا) دهێتە کرن بۆ رزگارکرنا جیهانێ، ل دەمێ باوەرییا بودی ل سەر «مایترییا» وەک بودایێ پاشەرۆژێ چڕ دبیت، د گەل جەختکرنێ کو رزگاربوون بەرپرسیاریەتەکا تاکەکەسی یە.

هەروەسا قورتالکەرەک د ئایینێ زەردەشتی دا هەیە کو دبێژنێ قورتالکەر ساوشیانت (Saoshyant) یان سوشیانس (Soshians)کو ب رامانا «ئەو کەسێ مفا دگەهینیت» یان «رزگارکەر» دهێت، د دوماهیا زەمانی دا دیار دبیت، دا کو سەرکردایەتییا مرۆڤایەتیێ د جەنگا دوماهیێ دا دژی خرابیێ بکەت و راستیێ بەلاڤ بکەت، جیهانێ نوی بکەت (فراشوکیرێتی).

لێ د ئایینێن ئیبراهیمی دا، تێگەهێ «مەسیحێ چاڤەڕێکری و مەسیحێ رزگارکەر» د جوهیاتی و مەسیحیەتێ دا دیار بوو، تێگەهێ «مەهدیێ چاڤەڕێکری» د ئیسلامێ دا. رۆژهەلاتناسێ جوهی یێ هەنگاری «گۆلدزیهەر» (1850 – 1921ز) د پەرتووکا خۆ دا «العقيدة والشريعة في الاسلام» دبێژیت کو تێگەهێ قورتالکەری ژ زەردەشتیێ بۆ جوهیاتیێ هاتیە ڤەگوهاستن و پاشان بۆ ئایینێن دی یێن ئەسمانی ب شێوازێ مەسیح یان مەهدی چوویە. ب تایبەتی د بیروباوەرێن شیعە یێ ئیمامی یێ دوازدە ئیمامی دا. د گەل دەربازبوونا دەمی، ئەڤ وێنەکرنە تەنێ د چارچۆڤێ رۆحی یان عەقیدەیی دا نەمایە، بەلکو بوونە ئامرازێن سیاسی و ئایدیۆلۆژی کو پشکداری د ئاڤاکرنا بزاڤ و شۆرەش و دەولەتان دا کریە، بوونە پشکەک ژ تێگەهشتنا ململانێیێن نێڤدەولەتی یێن هەڤچەرخ، ب تایبەتی ل رۆژهەلاتا ناڤین کو تێدا ئایین د گەل سیاسەتێ ب شێوەیەکێ ئالۆز د ململانێیا ئەمریکی-ئیسرائیلی-ئیرانی دا تێکەلی هەڤ دبن.

عەقیدەیا شیعەیا دوازدە ئیمامی ل سەر باوەرییا وێ چەندێ ئاڤا بوویە کو ئیمامێ دوازدێ «محەمەدێ کوڕێ حەسەنێ عەسکەری» چوویە د ناڤ «غەیبەتا بچووک» دا ل سەردابا سامەڕا ل سالا (260ک/874ز) و ئەو دێ د دووماهیا زەمانی دا وەک «مەهدیێ چاڤەڕێکری» زڤریت، دا کو دادپەروەرییا خودایی بەرپا بکەت. غەیبەتا بچووک هەتا سالا 329ک بەردەوام بوو، واتا نێزیکی حەفتێ سالان، دەمێ بالیۆزێ چارێ «عەلیێ کوڕێ محەمەدێ سەمەری (سەیمەری)» (وەغەرکریێ سالا 329ک/ 941ز) دووماهی هاتنا غەیبەتا بچووک و دەستپێکرنا غەیبەتا مەزن راگەهاندی کو رەنگە ب سەدان سالان ڤەکێشیت، لێ نەبوونا ئیمامی ئاریشەیەکا مەزن ل دۆر ژێدەرێ دەستهەلاتا ئایینی و سیاسی پەیدا کر، چونکی پێدڤی بوو شێوازەک بهێتە دیتن کو پەیوەندییا خەلکی ب ئیمامێ غایب ڤە رێک بێخیت و دیار بکەت کێ مافێ نوینەرایەتیێ یان ئاخفتنێ ب ناڤێ وی هەیە، ب تایبەتی پەککەفتنا فەرزێ جیهادێ و ئەنجامدانا نڤێژا ئەینیێ و یێن دی؛ ژ ڤێرێ دەستپێکر د ناڤ دیرۆکا شیعە دا ئاراستەیێن جودا دیار ببن کو هەول ددا ڤێ ڤالاهیا عەقیدەیی و سیاسی پڕ بکەن.

ل دەستپێکێ هزرا (باب) یان ناڤبژێور پەیدا بوو کو ببیتە زنجیرا گەهاندنێ د ناڤبەرا ئیمام و شوونکەفتی یێن وی دا و ئەڤ هزرە ب چەندین کەسایەتیان ڤە هاتە گرێدان کو بانگەشا پلەیەکا تایبەت د پەیوەندییا خۆ دا د گەل ئیمامان و نوینەرایەتییا وان دکر (بانگەشا مەهدیاتیێ دکر) وەک حەلاجێ سۆفی یێ خودانێ حلولێ (هاتیە کوشتن ل سالا 309ک/922ز) و شەلمەغانی (هاتیە کوشتن ل سالا 323ک/934ز) و گەلەکێن دی. ژ دیارترین ڤان کەسایەتیێن کو رۆلەکێ مەزن هەبوو د دیاربوونا تائیفەیەکا جودابووی ژ شیعەیێن ئیمامی یێن دوازدە ئیمامی: محەمەدێ کوڕێ نەسیرێ نەمێری (وەغەرکریێ سالا 270ک/883ز)، بانگەشە کر کو ئەو «باب»ـە بۆ ئیمامێ یازدێ «حەسەنێ عەسکەری» (232 – 260ک/846-874ز) و پاشان بۆ ئیمامێ غایب ل دویڤ وی. هزرا وی پاشان گەشە کر بۆ تەوژمەکێ ئایینی کو ب ناڤێ «نەسیری» هاتە نیاسین، ئەو کۆمەلا کو فەرەنسیان دەمێ سوریا داگیرکری ل سالا 1920ز د سەردەمێ ئینتیدابێ دا ناڤێ «تائیفەیا عەلەوی» لێ کری، ژ بەر ئەگەرێن سیاسی و جڤاکی یێن گرێدای ب دوبارە دارشتنا ناسنامەیێن تائیفی ل (بلاد الشام). نەسیریێ ژ دەستپێکا پەیدابوونا خۆ ڤە سیفەتەکێ باتنی یێ توند هەبوو کو ل سەر تەئویلکرنا دەقێن ئایینی و دانا سیفەتێن رۆحی یێن تایبەت بۆ ئیمامان ئاڤا ببوو، هەروەسا هزرا ناڤبژێوریا نهێنی و زانینا باتنی یا گرێدای ب ئیمامێ غایب ڤە پاراست، ڤێ تائیفەیێ حوکمێ سوریا کر کو زۆرینەیا وێ سوننەنە بۆ ماوێ نێزیکی پێنجی سالان (1970 – 2024ز).

د گەل دەربازبوونا دەمی، هزرا نوینەرایەتییا رۆحی ژ مەهدی بەردەوام بوو د گەشەکرنێ دا د ناڤ ژینگەها شیعە دا، بزاڤا شێخی د سەدێ نۆزدێ دا ل سەر دەستێ شێخ ئەحمەد ئەلئەحسائی (1753 – 1826ز) پەیدا بوو، یێ کو جەخت ل سەر رەهەندێ عیرفانی و باتنی د تێگەهشتنا ئایینی دا دکر، ددانا کو کەسێن هەین خودان شیانێن تایبەتن بۆ تێگەهشتنا نهێنیێن ئیمام مەهدی و پەیوەندییا رۆحی د گەل وی؛ ئەڤان هزران رێ خۆشکر بۆ دیاربوونا وێ یا کو پاشان ب «کەشفی» هاتە نیاسین ل سەر دەستێ شێخ کازم ئەلرەشتی (1793-1843). و «رۆکنی» کو تێدا تێگەهێ «رۆکنێ چارێ» دیار بوو، ل سەر دەستێ خودانێ رۆکنیێ «محەمەد کەریم خان ئەلکەرمانی» (1810 -1871ز) ژ بەر گۆتنا وی ب «رۆکنێ چارێ» وەک بنەمایەک ژ بنەمایێن ئایینی (پشتی تەوحید، پێغەمبەرایەتی، و ئیمامەتێ) کو ئەو ب ناسینا شیعەیێ تەمام (ئاخفتکەرێ ئێکێ) پێناسە دکر یێ کو دبیتە ناڤبژێور د ناڤبەرا شیعە و ئیمامێ غایب دا. واتا کەسایەتییا رۆحی یا تەمام کو نوینەرایەتییا ناڤبژێوریێ د ناڤبەرا ئیمامێ غایب و خەلکی دا دکەت، ئەڤ گەشەکرنە تەنێ ئیجتیهادەکا ئایینی نەبوو، بەلکو دەربڕین بوو ژ پێدڤیاتیەکا دەروونی و سیاسی ل دەف کۆمەلێن شیعە بۆ گەریان ل دویڤ دەستهەلاتەکا ئامادە کو جهێ نەبوونا ئیمامێ چاڤەڕێکری بگریت.

ژ ناڤ ڤان ئاراستەیان «بابی» دەرکەفت دەمێ «عەلی محەمەد ئەلشیرازی» (1819/ 1850ز) ل ئیرانێ ل سالا 1260ک/1844ز واتا پشتی دەربازبوونا هزار سالان ل سەر غەیبەتا مەهدیێ چاڤەڕێکری (محەمەدێ کوڕێ حەسەنێ عەسکەری) راگەهاندی کو ئەو «بابێ بەر ب مەهدی»یە واتا ناڤبژێورێ تایبەت د ناڤبەرا ئیمامێ غایب و شوونکەفتیێن وی دا، پاشی داخوازییا وی گەشە کر بۆ بانگەشا مەهدیاتیێ ب خۆ و پاشی پێغەمبەرایەتیێ، ل دووماهیێ بانگەشە کر کو ئەو ئێكە ژ دیاربوونا خودێ، واتا ب دەربڕینەکا دی کو روحا خودێ د ناڤ وی دا جێگیر بوویە، ئەڤە بوو هەکەر کو زانایێن شیعە یێن دوازدە ئیمامی د دەولەتا ئیرانێ یا قاجاری دا حوکمێ لادان ژ ئایینی و کوشتنا وی بدەن ل 9ی تەمموزا سالا 1850ز د سەردەمێ سولتان ناسرەدین شاهێ قاجاری (1848 – 1896ز).

بابیێ پاشاگەردانیەکا بەرفرەهـ د جڤاکێ ئیرانی یێ قاجاری دا پەیدا کر، چونکی ئەو تەنێ بزاڤەکا رۆحی نەبوو، بەلکو پرۆژەیەکێ گوهۆڕینێ د گەل خۆ هەلگرتبوو کو گەف ل سەر پێکهاتێ ئایینی و سیاسی یێ هەبووی دکر. ژ بابیێ پاشان «بەهایی» دەرکەفت ل سەر دەستێ «حوسێن عەلی ئەلنوری یێ ب بەهائوللا نیاسراو» (1817 – 1892ز)، یێ کو خۆ وەک خودانێ پەیامەکا جیهانی یا نوی راگەهاندی. ب پشتەڤانییا دەولەتا رووسیا یا قەیسەری ل دەستپێکێ و پاشان بریتانیا د قۆناغەکا دی دا کو بەهائوللا ل باژێرێ عەککا یێ فەلەستینی جێگیر بوو هەتا مرنا وی و بوو وەک کەعبەیەک بۆ بەهاییان ل سەرانسەری جیهانێ. سەرەڕای کو بەهایی ژ ئایینێ ئیسلامێ دەرکەفت، لێ ڕهـ و ریشالێن وێ بەردەوامییا قەیرانا «نوینەرایەتیێ» و گەریان ل دویڤ نوینەرێ غەیبێ د ناڤ ژینگەها شیعەیا دوازدە ئیمامی دا نیشا ددەت.

لێ گوهۆڕینا هەرە مەزن د دیرۆکا هزرا سیاسی یا شیعە دا د گەل تیۆریا «ویلایەتا فەقیهی» هات کو دامەزراندنا وێ یا فیقهی و تیۆری بۆ جارا ئێکێ ژ دەمێ غەیبەتا مەزن یا مەهدیێ چاڤەڕێکری ل سالا (329ک/ 940ز) ڤەدگەریت بۆ هزرا «ویلایەتا گشتی» یا فەقیە مەلا «ئەحمەدێ کوڕێ محەمەد مەهدی ئەلنەراقی» (1771 -1829ز) د پەرتووکا وی دا «عوائد الأيام» د ئۆسۆلێ فیقهێ دا، پاشان ئایەتوللا روحوللا ئەلموسەوی ئەلخومەینی (1902 – 1989ز) ب شێوەیەکێ تیۆری بنەما بۆ دارشتن د پەرتووکا خۆ دا «الحكومة الاسلامية» کو وەک وانە بۆ قوتابیێن حەوزێ ل باژێرێ نەجەف ل عیراقێ دگۆتن دەمێ ل وێرێ پەنابەر بوو د ناڤبەرا مەها شوبات و نیسانا سالا 1970ز ب زمانێ فارسی و شێخ محەمەد مەهدی ئەلئاسەفی (1939 -2015ز) وەرگێڕا سەر زمانێ عەرەبی کو ئەو زانایەکێ ئایینی یێ شیعە یێ عیراقی بوو ژ رەگەزێ ئیرانی و ب تایبەتی ژ باژێرێ برۆجەرد و نوینەرێ رێبەرێ ئیرانی ئایەتوللا عەلی خامنەیی (1989 – 2026ز) بوو ل عیراقێ هەتا وەغەرکرنا وی ل سالا 2015ز.

پاشان ئایەتوللا ئەلخومەینی ب شێوەیەکێ کرداری ل سەر ئەردی جێبەجێ کر، وەک دامەزرێنەرێ شۆرەشا ئیسلامی یا ئیرانی ل سالا 1979. هزرا شیعە یا تەقلیدی بەر ب وێ چەندێ دچوو کو خۆ ژ ئاڤاکرنا دەستهەلاتەکا سیاسی یا رەها د سەردەمێ غەیبەتێ دا بپارێزیت، ب وێ چەندێ کو حوکمێ تەمام مافێ ب تنێ یێ ئیمامێ مەعسوومە، لێ ئایەتوللا ئەلخومەینی ددیت کو پەککەفتنا ئاڤاکرنا دەولەتا ئیسلامی ب چاڤەڕێکرنا دیاربوونا مەهدی دبیتە ئەگەرێ ژ دەستچوونا ئۆمەتێ، لەوما دەستهەلاتەکا سیاسی و ئایینی یا بەرفرەهـ دا فەقیێ خودان مەرج وەک نوینەرێ گشتی یێ ئیمامێ غایب، ب ڤی شێوەی مەرجەعیەتا ئایینی گوهۆڕی بۆ سیستەمەکێ حوکمڕانی یێ تەمام پشتی شۆرەشا ئیرانی ل سالا 1979ز و «رێبەرێ بلند» د کۆمارا ئیسلامی دا بوو نوینەرێ درێژەپێدانا سیاسی و ئایینی یا دەستهەلاتا مەهدی..

تیۆرا «وەلایەتا فەقیهی» بوویە ئێك ژ وان تیۆرێن هەرە پڕ كێشە و مشتومڕ د هزرا سیاسی یا شیعە یا هەڤچرخ دا، ب تایبەتی پشتی سەركەفتنا شۆرەشا ئیرانێ ل سالا ١٩٧٩ێ ب سەركردایەتیا روح الله خومەینی و گوهۆڕینا ڤێ تیۆرێ ژ ئیجتیهادەکا فقهی یا سنووردار بۆ سیستمەکێ سیاسی یێ کو دەولەتەکا تمام پێ دهێتە بڕێڤەبرن. ژ وى دەمی وەرە، وەلایەتا فەقیهی بوویە تەوەرێ ململانێیا هزری د ناڤ حەوزەیێن شیعە دا، ب تایبەتی د ناڤبەرا هەردو قوتابخانەیێن نەجەف و قومێ دا، د ناڤبەرا تەوژمێ تەقلیدی یێ کو دژى دانا دەستهەلاتا سیاسی یا رەهایە بۆ فەقیهی و تەوژمێ شۆرەشگێڕ یێ کو فەقیهی وەک جێگرێ گشتی یێ ئیمامێ مەهدی یێ غائیب دبینیت.

خۆدی ناكۆكی ل سەر وەلایەتا فەقیهی نە تنێ ناكۆكیەکا فقهی یا رویت بوو، بەلكو گرێدایی پاشەڕۆژا مەرجەعیەتا شیعە و سنوورێن دەستێوەردانا ئایینی د دەولەتێ دا و سروشتێ پەیوەندیا د ناڤبەرا بیروباوەر و سیاسەتێ دا بوو، زێدەباری گرێدانا وێ یا راستەوخۆ ب چەمکێ «خۆسازدان بۆ مەهدیێ چاڤەڕێكری»، یێ کو ب شێوەیەکێ ئاشكرا د گۆتارا سیاسی یا ئیرانی یا هەڤچرخ دا دهێتە بكارئینان.

ڤەكۆلینێن كویر ل سەر مەرجەعیەتا شیعە دیار دكەن کو غائیببوونا ئیمامێ مەهدی ژ سالا ٢٦٠ێ كۆچی وەرە، بۆشاییەکا سیاسی و ئایینی پەیدا كر کو وەسا ل فەقیهان كر ب پلەپلە چەمکێ «جێگریێ» ئاڤا بكەن، هەتا پاشێ گەشە كری بۆ مەرجەعیەتەکا ئایینی یا خودان هەژموونەکا بەرفرەهـ، پاشان بۆ پرۆژێ «وەلایەتا فەقیهی» ب شێوازێ وێ یێ سیاسی یێ نووژەن.

ژ وى دەمی وەرە، بیروباوەرا مەهدەوی ل ئیرانێ نە تنێ وەک وێنەیەکێ غەیبی مایە، بەلكو بوویە رەگەزەکێ سەرەكی د ئاڤاكرنا دەولەت و ناسنامەیا سیاسی دا. سیستەمێ ئیرانی خۆ وەک پرۆژەیەکێ ئیسلامی یێ جیهانی پێشكێش دكەت کو رێ بۆ دەرکەفتنا مەهدی خۆش دكەت، چەمکێن وەک «خۆسازدان بۆ دەرکەفتنێ» و «تەوەرێ بەرگریێ» و «بەرەنگاربوونا ئیستکبارا جیهانی» د ناڤ چارچۆڤەیەکێ ئایینی دا بكار دئینیت کو ژ هەژمارێن نەتەوەیی یێن تەقلیدی دەرباز دبیت. ژ بەر هندێ، بەرەنگاربوونا ئیسرائیل و ویلایەتێن یەکگرتی رەهەندەکێ عەقیدەیی وەردگریت، چونکی د هندەک گۆتارێن ئیرانی دا وەک بەرەنگاربوونا د ناڤبەرا «حەق» و «باتل» دا دهێتە دیتن، نەک تنێ ململانێیەک ل سەر هەژموونا هەرێمی.

ژ لایەکێ دی ڤە، تیۆریا (وەلایەتا فەقیهی) ئێكە ژ وان بابەتێن هەرە پڕ كێشە د هزرا سیاسی یا شیعە یا هەڤچرخ دا، و فەقیهێ ئیرانی ئەحمەد نەراقی (مریێ سالا ١٨٢٩ێ) ئێكەم كەس بوو کو ب شێوەیەکێ بەرفرەهـ تیۆری بۆ وەلایەتا فەقیهی كری، بەلێ كارتێكرنا ڤێ تیۆریێ یا سنووردار ما هەتا روح الله خومەینی (١٩٠٢ – ١٩٨٩ز) هاتی و گوهۆڕی بۆ پرۆژەیەکێ شۆرەشگێڕ یێ تمام. ئەڤ تیۆریەیە ب وێنێ خۆ یێ سیاسی یێ بەرفرەهـ دەرکەفت پشتی خومەینی ل دویڤ شۆرەشا ئیرانێ ل سالا ١٩٧٩ێ دامەزراندی و جێبەجێ كری. ئەڤ تیۆریەیە ل سەر وێ چەندێ ئاڤا بوویە کو دەستهەلاتەکا سیاسی و ئایینی یا گشتگیر بدەتە فەقیهێ خودان مەرج بۆ بڕێڤەبرنا دەولەت و جڤاكی د دەمێ غائیببوونا ئیمامێ مەهدی دا، بەلێ ئەڤ هزرە نەبوویە جهێ كۆكبوونا مەرجەع و زانایێن تەقلیدی یێن شیعە، بەلكو ژ لایێ هەژمارەکا زۆر یا مەرجەعێن مەزن ل ئیران و عیراق و لوبنان و جهێن دی ڤە دژایەتی ل سەر هاتە كرن، ب وێ چەندێ کو ئەڤە بەزاندنا رۆلێ ئایینی یێ تەقلیدی یێ مەرجەعێ شیعەیە.

فقهێ شیعە د درێژاهیا سەدەیێن زۆر دا چەمکەکێ سنووردار بۆ وەلایەتا فەقیهی دناسی کو پتریا جاران ب تنێ ب «کاروبارێن حەسبی» ڤە گرێدایی بوو وەک: دادوەری، فتوا، سەرپەرشتیا وەقفان، کاروبارێن ئێتیم و بێسەرپەرشتان، مەرەم پێ ئاڤاكرنا دەولەتەکا ئایینی نەبوو کو فەقیە ب شێوەیەکێ رەها سەرکردایەتیا وێ بكەت، بەلێ سەید خومەینی ئەڤ چەمکە گەشە پێ دا د وان وانەیێن کو بۆ قوتابیان ل نەجەفێ د ناڤبەرا مەهێن شوبات و نیسانا سالا ١٩٧٠ێ دا ب زمانێ فارسی دگۆتن، و پاشان ژ لایێ سەركردێ حزبا دەعوە یا عیراقی «محەمەد مەهدی ئاسەفی» (١٩٣٩ – ٢٠١٥ز) هاتنە وەرگێڕان، یێ کو ئەسلێ وی بۆ باژێرێ برۆجەرد یێ ئیرانی دزڤڕیت، و نوینەرێ رێبەرێ ئیرانی ئایەتوللا عەلی خامەنەیی (١٩٨٩ – ٢٠٢٦ز) بوو ل عیراقێ هەتا وەغەرا وی ل سالا ٢٠١٥ێ. د ڤان وانەیان دا هاتبوو کو فەقیە جێگرێ گشتی یێ ئیمامێ غائیبە، و دەستهەلاتێن سیاسی یێن تمام یێن هەین کو سەرکردایەتیا دەولەت و سوپا و یاسادانانێ بگریتە خۆ و ئەڤ وانە پاشان د پەرتووکەکێ دا ب ناڤێ «حکومەتا ئیسلامی» هاتنە كۆمكرن.

ئایەتوللا خومەینی دووئییا [فەقیە و سولتان] ب دوماهی ئینا، ئەوا کو ژ سەردەمێ زانایێ لوبنانی «عەلی بن حسێن بن عەبدولعالی كەرەکی عاملی» یێ ب (محەققێ دویێ) ناسری (مریێ سالا ٩٤٠ كۆچی/ ١٥٣٤ز) مایی، د سەردەمێ شاهـ تەهماسبێ كوڕێ ئیسماعیلێ سەفەوی دا (١٥٢٤ – ١٥٧٦ز)، و شێوازێ نوو بوو ب [فەقیە سولتان و سولتان فەقیە]، ب وێ واتایێ کو ئایین چوویە د ناڤ جەرگێ دەستهەلاتێ دا، ڤێجا چ رێ نینن بۆ دژایەتیكرنا فەقیهی بۆ دەستهەلاتا سیاسی ب وى شێوەیێ کو د سەردەمێ شاهـ محەمەد رەزا پەهلەوی دا دهاتە ناسین، چونکی ئەڤ دەستهەلاتە بوویە ئاخفتنكەرا ب ناڤێ ئیمامێ مەهدی یێ غائیب ژی، بەلكو د خواندنا نوو یا سەید خومەینی دا، رایێ حکومەتێ بوویە یێ پێگیر (ئیلزامی) بۆ فەقیهێن دی ژی. واتە وەلایەتا دەولەتێ و دەستهەلاتا فەقیهی د ئێك دەست دا كۆم بوون، بەلێ بەری خومەینی هەتا د سەردەمێ سەفەوی دا ژی (١٥٠١ – ١٧٢٢ز) دەستهەلاتێ بانگەشەیا وەلایەتا رەها و جێگریێ ژ ئیمامێ غائیب نەدكر، لەوما رایێ وێ بۆ فەقیهان نە یێ پێگیر بوو، بەلكو فەقیهان خۆ ب سەرپەرشتێن شاهی ددیتن، بەلێ ئەڤ چەندە د سەردەمێ سەید خومەینی دا گوهۆڕی، چونکی ئەو ژ ناڤ حەوزێ بوو نەک ژ دەرڤە، زێدەباری هەبوونا مەرجێن ئیجتیهاد و ئەعلەمیەتێ. لەوما تنێ دو ئەگەر هەبوون: یێ ئێكێ کو فەقیهێن دی پێگیریێ ب هەلبژارتنێن خۆ یێن فقهی و ئیجتیهادی بكەن و دژایەتیا خۆ بۆ رێبازا وەلایەتا فەقیهی رابگەهینن، یێ دویێ ژی خۆگونجاندن د گەل خواندنا شۆرەشگێڕ یا نوو، ئەڤە ئەو ئاریشە بوو کو مۆئەسەسەیا ئایینی ژ مەرجەعێن تەقلیدی و زانایێن حەوزێ ل نەجەف و كەربەلا و قومێ ب هەمان شێوە ڕووبەڕووی بوون.

زۆر ژ مەرجەع و زانایان وەسا ددیت کو ئەڤ پێشنیارە گوهۆڕینەکا ڕیشەیی یە د هزرا سیاسی یا شیعە دا، و بەلگەیێن شەرعی یێن پێدڤی نینن، هەروەسا دژی رێڕەوێ مێژوویی یێ حەوزەیێن زانستی یە کو ل سەر دویركەفتنا رێژەیی ژ دەستهەلاتا سیاسی یا راستەوخۆ ئاڤا بووینە. عیراق، وەک بێشكا تەشەییوعی و ب تایبەتی حەوزەیا نەجەفێ، ئێك ژ دیارترین سەنتەرێن دژایەتیا هزری بوو بۆ وەلایەتا فەقیهی یا رەها، و ژ گرنگترین دژبەران:

١- ئایەتوللا عوزما موحسین حەكیم تەباتەبائی (مریێ سالا ١٩٧٠ێ): دەمێ سەید خومەینی ل سالا ١٩٦٥ێ بۆ عیراقێ هاتە دویرخستن، مەرجەعێن نەجەفێ و ب تایبەتی سەید حەكیم ل وى دەمی حەز نەدكرن رازی بن ل سەر پێشوازیکرنا وی ل نەجەفێ، ژ بەر ترسا هەلوێستێ شاهێ ئیرانێ «محەمەد رەزا پەهلەوی» (١٩٤١ – ١٩٧٩ز) یێ کو پشتەڤانیا مەرجەعیەتا وی دكر، وەک مەرجەعێ سەرەكی یێ شیعەیان ل جیهانێ ب رێیا برویسكەیا سەرەخۆشیێ ئەوا بۆ وی فرێكری پشتی وەغەرا مەرجەعێ مەزن یێ ئیرانی ئایەتوللا عوزما سەید حسێن تەباتەبائی برۆجەردی ل ٣٠ێ ئادارا ١٩٦١ێ. بەلێ پەیوەندیا د ناڤبەرا وان دا، واتە د ناڤبەرا هەردو سەیدان حەكیم و خومەینی، نەگەهشتە تەباییەکا هزری یا تمام. خومەینی خودان پرۆژەیەکێ سیاسی یێ شۆرەشگێڕ بوو، د دەمەکێ دا حەكیم پتر یێ پارێزگار بوو و مەیلا وی بۆ كارێ ئایینی و جڤاكی یێ تەقلیدی بوو. هندەک گێڕانەوەیێن مێژوویی دبێژن کو حەكیم ب گەرمی پێشوازی ل هزرا ژ ناڤبرنا رژێمان ب هێزێ یان ئاڤاكرنا حوکمەکێ ئایینی یێ راستەوخۆ ب سەرکردایەتیا فەقیهی نەدكر، پتر یێ ب ئاگاهـ بوو ژ سیاسیكرنا حەوزەیا زانستی. سەبارەت هەلوێستێ وی ل سەر تیۆریا وەلایەتا فەقیهی، حەكیم پەرتووکەکا تێروتەسەل ل دویڤ خۆ نەهێلایە کو ب شێوەیەکێ راستەوخۆ بەرسڤا تیۆریا خومەینی بدەت، چونکی خومەینی تیۆریا خۆ یا تمام د پەرتووکا (حکومەتا ئیسلامی) دا ل سالا ١٩٧٠ێ پێشكێش كر کو هەر ئەو سالە بوو یا سەید حەكیم تێدا وەغەر كری. بەلێ فتوا و رێبازا وی یا فقهی گۆتنا ب وەلایەتا سیاسی یا رەها بۆ فەقیهی ب خۆ ڤە ناگریت، لەوما ئەو وەک ئێك ژ وان مەرجەعان دهێتە هەژمارتن یێن کو ب شێوەیەکێ ناراستەوخۆ دژی ڤێ ئاراستەیێ بووین.

٢- ئایەتوللا عوزما ئەبو قاسم خۆئی (مریێ ١٩٩٢ێ): ب ئێك ژ مەزنترین و زاناترین مەرجەعێن شیعە د سەدێ بیستێ دا دهێتە هەژمارتن، وی هزرا وەلایەتا سیاسی یا گشتی بۆ فەقیهی رەت كر، دەستهەلاتێن وی تنێ د چارچۆڤەیێ لایەنێن ئایینی و دادوەری یێن سنووردار دا هێلان. وی وەسا ددیت کو ئاڤاكرنا حوکمێ سیاسی نە ژ بسپۆریا فەقیهی یە د سەردەمێ غائیببوونێ دا و دڤێت مەرجەعیەتا ئایینی ژ دەستهەلاتێ یا سەربخۆ بیت.

٣- ئایەتوللا عوزما عەلی سیستانی (١٩٣٧ – ؟): سەرەڕای هندێ کو گۆتارەکا توند و دژبەر د گەل ئیرانێ بكار نائینیت، بەلێ ئەو باوەریێ ب رۆلەکێ رێنمایی یێ مەرجەعیەتێ دئینیت نەک ب حوکمێ راستەوخۆ یێ فەقیهی. وی وەرگرتنا دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ ژ لایێ زەلامێن ئایینی ڤە رەت كر، داخوازا دەولەتەکا مەدەنی كر کو ل سەر بنەمایێ هەلبژارتن و دەستووری بیت، مەرجەعێ بلندێ ئایینی سەید عەلی سیستانی باوەری ب تیۆریا «وەلایەتا فەقیهی» ب شێوازێ وێ یێ رەها یێ کو سەید خومەینی دامەزراندی نینە. ل شوینا وەلایەتا سیاسی یا گشتی و گشتگیر بۆ حاکمێ رەها، سیستانی وەلایەتا فەقیهی د «کاروبارێن حەسبی» دا (وەک بڕێڤەبرنا مالێ ئێتیمان و وەقفێ گشتی) سنووردار دكەت، بۆ وەلایەتا گشتی مەرجێن كرداری ددەت کو دیارترینێ وان قەبوولكرن و رازیبوونا گشتی یە ژ لایێ ئۆممەتێ و باوەرداران ڤە. سەید سیستانی وەسا نابینیت کو فەقیە خودان حوکمەکێ «سپاردەیێ خودایی» یێ رەهایە بۆ بڕێڤەبرنا کاروبارێن حوکمی بێی ئیرادەیا ئۆممەتێ، بەلكو د بڕێڤەبرنا دەولەتێ دا پشت ب بژاردەیا دیمۆكراسی و سندوقێن دەنگدانێ دبەستیت وەک ئەوا د مەیدانا عیراقێ دا هەی.

سەبارەت دژایەتیا مەرجەعان ل ئیرانێ، هەتا د ناڤخۆیا ئیرانێ دا ژی، تیۆریا وەلایەتا فەقیهی ڕووبڕوو دژایەتیەکا ب هێز بوو ژ لایێ زانایێن مەزن یێن تەقلیدی ل حەوزەیا قوم و جهێن دی ل مەشهەد و تارانێ، ل دویڤ رێزبەندی مێژوویی یا وەغەركرنا وان:

١- ئایەتوللا عوزما محەمەد حسێن تەباتەبائی قۆمی (مریێ سالا ١٩٤٧ێ): سەرەڕای وەغەركرنا وی بەری شۆرەشا ئیرانێ، بەلێ قوتابخانەیا وی یا فقهی یا تەقلیدی دژی هزرا حوکمێ راستەوخۆ یێ فەقیهی بوو، دژبەرێن وەلایەتێ پاشان پشت ب رایێن وی یێن پارێزگار بەستن بۆ جوداكرنا رێژەیی د ناڤبەرا مەرجەعیەت و سیاسەتێ دا.

٢- ئایەتوللا عوزما محەمەد كازم شەریعەتمەداری (مریێ سالا ١٩٨٦ێ): ئێك ژ دیارترین دژبەرێن وەلایەتا فەقیهی یا رەها بوو، داخوازا سیستمەکێ دەستووری دكر کو تێدا دەستهەلاتا گەل د سەر دەستهەلاتا زەلامێن ئایینی و سیاسی دا بیت. ئەو پشتی شۆرەشێ كەفتە د ناڤ ململانێیەکێ دا د گەل سیستەمێ ئیرانی، هەتا وەغەركرنا وی کەفتە بن چاڤدێریا توند (اقامة جبرية)، ب تایبەتی پشتی دانپێدانێن سادق قوتب زادە وەزیرێ دەرڤە یێ ئیرانێ ل سەر رۆلێ وی د گوهۆڕینا پێكهاتەیا سیستەمی و هەتا ژناڤبرنا وی دا، هاتە نەچاركرن کو ب شێوەیەکێ ئاشكرا د تەلەفزیۆنا فەرمی یا ئیرانێ دا داخوازی لێبۆرینێ بكەت و ژ مەرجەعیەتێ هاتە دویرخستن.

٣- ئایەتوللا عوزما مەرعەشی نەجەفی (مریێ سالا ١٩٩٠ێ): دژی (وەلایەتا فەقیهی یا رەها) بوو ئەوا سەید خومەینی پێشكێش كری، ژ بەر ئەگەرێن فقهی و تەقلیدی یێن گرێدایی سروشتێ رۆلێ مەرجەعێ ئایینی و سنوورێن دەستهەلاتا فەقیهی د سەردەمێ غائیببوونا ئیمامێ مەهدی دا. سەرەڕای هندێ کو مەرعەشی نەجەفی نەكەفتە د ناڤ بەرەنگاربوونەکا سیاسی یا ئاشكرا و توند دا د گەل خومەینی وەک هندەک مەرجەعێن دی، بەلێ هەلوێستێن وی یێن فقهی نێزیكتری قوتابخانەیا تەقلیدی بوون ل حەوزەیا نەجەف و قومێ، ئەوا کو دودل بوو ل سەر گوهۆڕینا مەرجەعیەتا ئایینی بۆ دەستهەلاتەکا سیاسی یا رەها. ئەو ئێك ژ رەخنەگرێن دیار یێن سیستەمێ ل سەر بنەمایێ وەلایەتا فەقیهی بوو، وەسا ددیت کو ئەڤ نتیۆریەیە پشت ب دەقێن بڕبڕ (قەتعی) نابەستیت و ئیجتیهادەکا سیاسی یە کو دشێت بهێتە گەنگەشەكرن و رەتكرن.

٤- ئایەتوللا عوزما محەمەد رەزا گولپایگانی (مریێ سالا ١٩٩٣ێ): ژ مەرجەعێن مەزن یێن شیعە بوو ل قومێ. سەبارەت هەلوێستێ وی ل سەر تیۆریا وەلایەتا فەقیهی یا روح الله خومەینی، ئەو نێزیكتری پارێزگاریا فقهی بوو و وەلایەتا رەها ب وى شێوەیێ خومەینی دانای وەرنەگرت، سەرەڕای هندێ کو پشتی شۆرەشێ نەچوویە د ناڤ دژایەتیەکا سیاسی یا ئاشكرا دا دژی سیستەمێ ئیرانی.

٥- ئایەتوللا عوزما محەمەد عەلی ئەراكی (مریێ ١٩٩٤ز): دودل بوو ل سەر بەرفرەهكرنا سیاسی یا وەلایەتێ.

٦- ئایەتوللا عوزما حسێن عەلی مۆنتەزەری (مریێ سالا ٢٠٠٩ێ): سەرەڕای هندێ کو ئەو ئێك ژ دیارترین تیۆری داڕێژەرێن شۆرەشا ئیرانێ و قوتابیەکێ نێزیكێ ئایەتوللا خومەینی بوو، بەلێ پاشان رەخنە ل بەرفرەهكرنا دەستهەلاتێن وەلیێ فەقیە گرتن و زۆردارییا سیاسی ب ناڤێ ئایینی رەت كر. وی داخواز كر کو دەستهەلاتا رێبەری ب دەستوور و چاڤدێریا گەل بهێتە سنوورداركرن کو ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ لادانا وی ژ پۆستێ جێگرێ خومەینی و دانانا عەلی خامەنەیی ل شوینا وی سەرەڕای هندێ کو قەبوولكرنەکا تمام بۆ نەبوو، ژ بەر نەگەهشتنا وی ب پلەیا ئایەتوللا.

٧- ئایەتوللا عوزما سەید مووسا شەبیری زەنجانی: د بنەمایێ خۆ یێ فقهی دا قەبوولكرنا «وەلایەت د کاروبارێن حەسبی دا» وەردگریت کو رایەکێ بەلاڤە د ناڤبەرا هژمارەکا زۆر یا مەرجەعێن شیعە دا، بەلێ مەیلا وی بۆ پارێزگاریێ یە یان نەگۆتنا ب وەلایەتا سیاسی یا رەها بۆ کەسێ نە مەعسووم ل دەرڤەی ڤی چارچۆڤەیی.

٨- ئایەتوللا عوزما حسێن وەحید خۆراسانی: مەرجەعێ سەرەكی یێ نوکە ل قومێ، مەیلا وی بۆ وەلایەتا سنووردار یا تەقلیدی یە، ئەو د ڤێ چەندێ دا دویڤچوونا بنەمایێ مامۆستایێ خۆ مەرجەعێ وەغەرکری سەید «ئەبو قاسم خۆئی» دكەت کو وەسا دبینیت دەستهەلاتێن فەقیهی تنێ د «کاروبارێن حەسبی» دا بن (وەک بڕێڤەبرنا وەقفان، سەرپەرشتیا ئێتیمان و کاروبارێن هەژاران)، بێی دەستێوەردانا راستەوخۆ د کاروبارێن سیاسی یێن جێبەجێكرنێ یان بڕێڤەبرنا دەولەتێ دا.

سەبارەت دژایەتیا زانایێن لوبنانێ، هەلوێستێن رەتكرنێ بۆ گوهۆڕینا مەرجەعیەتێ بۆ دەستهەلاتەکا سیاسی یا رەها دەرکەفتن و ژ دیارترین ڤان دژبەران:

١-  محەمەد جەواد مەغنیە (مریێ سالا ١٩٧٩ێ): زانا و هزرمەندێ شیعە شێخ محەمەد جەواد مەغنیە تیۆریا «وەلایەتا رەها یا فەقیهی» رەت كر، دەستهەلاتێن فەقیهی د سەردەمێ غائیببوونێ دا تنێ د کاروبارێن حەسبی یێن راستەوخۆ دا هێلان وەک: (دادوەری و فتوا و بڕێڤەبرنا کاروبارێن ئۆممەتێ)، و وەسا ددیت کو وەلایەتا گشتگیر وەک وەلایەتا مەعسوومی تنێ تایبەتمەندیا پێغەمبەر و ئیمامانە.

٢-  محەمەد مەهدی شەمسەدین، سەرۆکێ ئەنجوومەنێ بلندێ شیعە ل لوبنانێ (مریێ سالا ٢٠٠١ێ): پرەنسیپێ وەلایەتا فەقیهی یا گشتی ل دەرڤەی ئیرانێ رەت كر، ل شوینا وێ چەمکێ (وەلایەتا ئۆممەتێ ل سەر خۆ) پێشكێش كر، واتە گەل ژێدەرێ شەرعیەتا سیاسی یە ب رێیا هەلبژارتنا ئازاد.

٣- ئایەتوللا عوزما محەمەد حسێن فەزلوللا (مریێ ٢٠١٠ێ): سەرەڕای نێزیكیا وی یا هزری ژ شۆرەشا ئیرانێ د دەستپێكێ دا و هەژمارتنا وی وەک تیۆری داڕێژەرێ حزبوللا یا لوبنانی؛ بەلێ وی ژێرکەفتنا سیاسی بۆ وەلایەتا فەقیهی یا ئیرانی قەبوول نەكر، وەسا ددیت کو هەر گەلەکێ مافێ هەلبژارتنا سیستەمێ خۆ یێ سیاسی یێ هەی، هەروەسا رەخنە ل قۆرخكرنا دەستهەلاتا ئایینی و سیاسی د دەستێ ئێك كەس دا گرت.

٤- حەسەن ئەمین (مریێ سالا ٢٠٢١ێ): زانایەکێ مەزنێ ئایینی یێ شیعە بوو، ب توندی رەخنە ل سیاسیكرنا مەرجەعیەتا ئایینی گرت، وەسا ددیت کو وەلایەتا فەقیهی بوویە ئەگەرێ قۆرخكرنا دەستهەلاتێ و لاوازكرنا سەربخۆیا حەوزەیێن زانستی.

ئەگەرێن دژایەتیا مەرجەعێن تەقلیدی بۆ وەلایەتا فەقیهی د چەند خالێن سەرەكی دا كۆم دبن:

١- نەبوونا بەلگەیێ شەرعی یێ بڕبڕ، چونکی زۆر ژ زانایان وەسا ددیت کو دەقێن ئایینی دەستهەلاتەکا سیاسی یا رەها نادەنە فەقیهی؛ چونکی ئەو نە یێ مەعسوومە.

٢- ترسا ژ زۆردارییا ئایینی، چونکی كۆمكرنا هەردو دەستهەلاتێن ئایینی و سیاسی د دەستێ ئێك كەس دا دبیتە ئەگەرێ نەبوونا چاڤدێریێ و د ئەنجام دا سیستمەکێ تیۆكراسی پەیدا دبیت وەک سیستمێن حوکمڕانی یێن ئەوروپی د سەدەیێن ناڤین دا.

٣- پاراستنا سەربخۆیا مەرجەعیەتێ، چونکی چوونا مەرجەعیەتێ د ناڤ دەستهەلاتێ دا دبیتە ئەگەرێ لاوازبوونا پێگەهێ وێ یێ روحی و وێ دكەتە لایەنەکێ سیاسی کو هەڤڕكیا حزبێن سیاسی دكەت، چ یێن ئیسلامی بن یان عەلمانی.

٤- جوداهیا مێژوویی د فقهێ شیعە دا، چونکی كەلەپوورێ شیعە یێ تەقلیدی سیستەمێ حوکمێ تیۆكراسی (= حوکمێ خودایی) ب وى شێوەیێ ئایەتوللا خومەینی دانای نەدناسی، هەتا د سەردەمێ سەفەوی دا ژی.