ب چ شێواز ئەپیکۆری ب فەلسەفەیا “بەختەوەری” و “مرنێ” ئەم ژ کۆیلایەتییا دلگرانییێ رزگار کرین؟

 هەکەر بزڤرینە ملیار سالان بەری نوکە؛ بۆ سەردەمێ بەری پەقینا مەزن (بیگ بێنگ Big Bang)، چاخێ دایناسۆران یان ئیمپراتۆریەتێن کەڤنار. هوین د وان ملیار سالان دا ل کیڤە بوون؟ د نەبوونێ دا. ئەرێ د وێ دەریایا بێ بن یا نەبوونێ دا، هەوە هەست ب چ ئیش و ئازار دکرن؟ ئەرێ ژ بەر کو هوین نەبوون، هوین دلتەنگ یان خەمگین بوون؟ بەرسڤ یا ڕوونە: نەخێر!

 ئەپیکۆر، فەیلەسۆفێ مەزن و کۆشەگیرێ یۆنانا کەڤن، دەستێ مە دگریت و مە دادنێتە بەر  خۆدیکا ڤێ ڕاستییێ دا کو بپرسیت: پا بۆچی هوین ژ نەبوونا پشتی  مرنێ دترسن، د دەمەکی دا نەبوونا بەری ژدایکبوونێ یا ئارام و بێ مەترسی بوو؟

مروڤ بوونەوەرەکێ هەلاویستییە د ناڤبەرا دو نەبوونان دا؛ هەبوونەکا کورت یا ژیانێ ل گەل  دەربازبوونا  دەمی. بەلێ ئەم ڤێ هەبوونا  گرانبها ب دو ئەهرەمەنێن مەزن ژ ناڤ دبەین: تێرنەبوون ژ حەزێن دەمکی، و ئیفلیجبوون ل هەمبەر ترسا ل دویماهییێ. ئەپیکۆری د باخچەیێ خۆ یێ ناڤداردا ل ئەسینا، ڕێبازەک ئاڤا کر کو ئارمانجا وێ نە سەلماندنا بابەتێن ئالۆزێن میتافیزیکی بوو، بەلکو بۆ قورتالکرنا هەبوونا کورت یا ژیانێ بوو. ئەوی پەیڕەوکەرێن خۆ فێرکرن کا دێ چاوا ب ڕێکخستنا حەزێن خۆ گەهنە ئارامییا تەمام (ئاتاراکسیا Ataraxia) و چاوا ب تێگەهشتنا لۆژیکێ مرنێ، دێ خاترا خۆ ژ ژ دودلیێ (دلگرانیێ) خوازن.

بەلێ نێزیکی ۲۳۰۰ سالان بەریا نوکە، زەلامەک ل ئەسینایا کەڤن دژیا کو بەرسڤەکا بالکێش، سادە و د هەمان دەم دا گەلەک کویر بۆ ڤان ئازارێن مرۆڤایەتییێ هەبوو. وی ل شوینا وانەبێژییێ د ئەکادیمیایێن قەرەبالغ و فەرمی دا، باخچەیەک ل دەوروبەرێن باژێڕی کڕی و ل گەل هەڤال، ژن و هەتا کویلەیان ژی کو د وی سەردەمی دا ژ جڤاکی هاتبوونە دویرئێخستن، جڤاکەکێ بچویک ل سەر بنەمایێ هەڤالینی و سادەیییێ ئاڤاکر. ناڤێ وی کرە ئەپیکۆر (Epicurus).

فەلسەفەیا ئەپیکۆری بەروڤاژی سیستەمێن ئالۆز یێن مێتافیزیکی، نوژدارەک بوو بۆ روحێ. ئەو د وێ باوەڕیێ دا بوو کو ئەو فەلسەفەیا نەشێت ئازارەکێ ژ ئازارێن مرۆڤی سارێژ و دەرمان بکەت، ب تەمامی یا بێ بهایە. ناڤەرۆکا سەرەکی یا ڤێ نوژدارییا روحی، ل سەر دو ستوینان رادوەستییا: فلسەفەیا بەختەوەرییێ و فەلسەفەیا مرنێ.

خۆشییا ڕاستەقینە بەرامبەر حەزێن سەرکێش

ڕاستکرنا تێگەهشتنەکا شاش یا دیرۆکی؛ ئەپیکۆریزم یان زک پەرستی؟

هەکەر ئەڤڕۆ لێگەریانێ بۆ پەیڤا «Epicurean» د فەرهەنگێن ئینگلیزی دا بکەین، رەنگە  پێناسەیێن وەک (حەژێکرێ خوارنێن گرانبها، مەیێن دێرین و بوراندنا دەمی ب شێوازەکێ پایەبلند و لۆکس) روی ب روی ببین. ئەڤە مەزنترین و بێوژدانترین تێگەهەشتنا شاشە کو دیرۆکێ دەر ‌حەقێ فەیلەسۆفەکی کری. ئەڤ تۆمەتە پتر ژ لایێ هەڤڕکێن وی ڤە، ب تایبەتی ستۆیاوییان (رواقیون The Stoics) و پاشی هندەک زانایێن ئایینی ڤە هاتە مەزنکرن دا کو رێبازا وی وەک یاسایەکا گەندەل و بێ رەوشت نیشا بدەن.

بەلێ ڕاستی چ بوو؟ ئەپیکۆر د نامەیەکا خۆ دا بۆ مینوکیۆسی Mincucius  دنڤیسیت:

«دەمێ ئەم دبێژین خۆشی ئارمانجا دوماهییێ یە، مەرەما مە خۆشییا کەسێن بەڕەلا یان خۆشییێن هەستی نینە… بەلکو مەرەما مە نەبوونا ئازارێ یە د لەشی دا و نەبوونا ئالۆزیێ یە د روحێ دا.»

خوارنا ڕۆژانە یا ئەپیکۆری و هەڤالێن وی د باخچەی دا، چ نەبوو ژبلی نانێ هشک، هندەک زەیتوون و جاران ژی پارچەکا پەنیری. ئاڤ، ڤەخوارنا وان یا سەرەکی بوو. ئانکو چاوا کەسەکێ وەسا ببوو سیمبۆلا خۆشگوزەرانییێ و کەیف و خۆشییێ؟ بەرسڤ د پێناسەیا وی یا تایبەت دا کو د پەیڤا (خۆشی)دا ڤەشارتییە. ب دیتنا ئەپیکۆری، بلندترین راددەیێ خۆشییێ، رەوشەکا پۆزەتیف و ئەکتیڤ نینە کو ب مەزاختنەکا پتر ب دەست ڤە بهێت، بەلکو حالەتەکێ نێگەتیڤە ، ئانکو نەبوونا ئازارێ.

دو پێنگاڤ بەر ب بەهەشتا ئەپیکۆری: ئاتاراکسیا و ئاپۆنیا Aponia and Ataraxia

ئەپیکۆر بۆ دویماهییا ژیانا مرۆڤی، دو پەیڤێن سەرەکی یێن یۆنانی ددەتە نیاسین کو وەک د رووگەهێ نە و رێکا بەختەوەرییێ دیار دکەن:

ئاپۆنیا: Aponiaب واتەیا نەبوونا ئازارا جەستەیی. ب دیتنا وی، لەشێ مرۆڤی پێکهاتەکێ سادە هەیە؛ هەکەر نێزیکی برسیبوونێ نەبیت، تێهنی نەبیت و پەناگەهەک هەبیت د دژوارییا سەرمایێ دا، گەهشتییە حالەتێ ئاپۆنیا. لەشێ مرۆڤێ ژ ڤێ چەندێ پتر چ نه‌ڤێت و هەر تشتەکێ ژ ڤێ زێدەتر بیت، ل شوینا کێمکرنا ئازارێ، ب تنێ گۆهوڕینا ڕەنگێ خۆشییێ یە.

ئاتاراکسیا: Ataraxiaب واتەیا ئارامیا عەقلی، بێهنڤەدانا ئارام بۆ روحی و رزگاربوون ژ ترس و دلتەنگییێ. ئەڤ چەمکە، مێشکێ ژیرێ فەلسەفەیا ئەپیکۆری یە. ئاتاراکسیا وی دەمی ب دەست دکەڤیت دەمێ عەقل ژ باوه‌ڕییێن ئەفسانەیی و خورافی، ترس ژ پاشەرۆژێ و حەزێن بێدویماهی پاقژ ببیت.

دەمێ تە جەستەیەکێ بێ ئازار (ئاپۆنیا) و مێشکەکێ بێی ئالۆزی (ئاتاراکسیا) هەبیت، هنگی تۆ یێ گەهشتییە لووتکەیا بەختەوەرییێ. د ڤێ رەوشێ دا، تۆ دێ وەک خوداڤەندەکێ مرۆڤی بی ل سەر عەردی.

جوداهییا بنەرەتی یا خۆشییا بەردەوام و حەزا دەمەکی

بۆ تێگەهشتنەکا باشتر، پێدڤییە ئەم جوداهییێ د ناڤبەر دو جۆرێن خۆشیێ دا بکەین. ب دیتنا ئەپیکۆری: خۆشیێن داینامیکی (Kinetic) و خۆشیێن جهگیر (Katastematic).

خۆشیا داینامیکی: ئەو خۆشییە ئەوا د دەمێ تێرکرنا پێدڤییەکێ یان حەزەکێ دا دهێتە هەستپێکرن. بۆ نموونە، دەمێ تۆ گەلەک تێهنی ببی و پەرداخەکا ئاڤا سار ڤەخۆی، پرۆسەیا ڤەخوارنا ئاڤێ خۆشییەکا داینامیکی یە. ئەڤ خۆشییە یا لڤۆک، توند و زوی تێپەڕە.

خۆشیا جهگیر: ئەو ڕەوشەیە یا کو پشتی تێرکرنا پێدڤییێ دەست دکەڤیت؛ ئانکو هەمان حالەتێ هەڤسەنگی و تێربوونێ یە. تۆ ئێدی نەیێ تێهنی و جەستە یێ د ئارامییێ دا مایی. ئەپیکۆری ئەڤ خۆشییا جهگیر گەلەک ب بها و بەردەوامتر ددیت.

نەساخییا مرۆڤێ مۆدێرن ئەوە کو بەردەوام ل دویڤ خۆشیێن داینامیکی ڕا دبەزیت. ئەم حەزێ و خۆشییێ تێکەل دکەین. حەز ژ کێماسییەکا ناڤخۆیی و تێگەهشتنەکا شاش یا هزری دهێت. ئەو کەسێ کو هزر دکەت کو ب کڕینا ترۆمبێلەکا گرانبها یان ب کۆمکرنا پتر یا سەروەت و سامانی دێ گەهیتە بەختەوەرییێ، وەک وی کەسی یە یێ بۆ دەرمانکرنا خوریانا پیستێ خۆ، هند دخورینیت هەتا خوین ژێ دهێت؛ ئەڤ چەندە نە ب تنێ دەرمان نینە، بەلکو هەستێ ئازارێ دژوارتر دکەت.

ئەندازەیا حەزان؛ ڕێبەرێ کرداری یێ ئەپیکۆری بۆ ژیانەکا سادە

ئەپیکۆر بۆ هندێ پەیرەوێن وی نەکەڤنە د داڤا حەزێن وێرانکەر دا، دابەشکرنەکا بێوێنە بۆ حەزێن مرۆڤی پێشکێش کر. ئەو حەزان دابەش دکەت بۆ سێ پشکان:

حەزێن سروشتی و پێدڤی (Natural and Necessary Desires)

ئەڤە ئەو حەزن یێن کو سروشتی بۆ مان و ئارامییا مە دیارکرین. هەکەر بەرسڤا وان نەهێتە دان، ئازارەکا جەستەیی یا دژوار پەیدا دکەت و د ئەنجام دا دبیتە هەکەرێ مرنێ.

نموونە: خوارن ب راددەیێ لادانا برسیبوونێ، ئاڤ بۆ لادانا تێهنبوونێ، جلک و پەناگەهەکێ سادە بۆ پاراستنێ ژ دژوارییا سروشتی، و ژ هەموویان گرنگتر هەڤالینی و فەلسەفەکرن.

تایبەتمەندی: ئەڤان حەزان سنوورەکێ سروشتی هەیە. زکێ مرۆڤی ب ڕێژەیەکا دیارکری ژ نانی تێر دبیت و پتر ژ وێ وەرناگریت. دابینکرنا ڤان حەزان ب ساناهی یە و هەڤبەندی و پێکڤەگریدانەکا توند پەیدا ناکەت.

حەزێن سروشتی بەلێ نەپێدڤی  (Natural but Unnecessary Desires)

ئەڤ حەزە ل سەر بنیاتێ پێدڤییێن سروشتی ئاڤا دبن، بەلێ شێوازەکێ زێدەگاڤی، لۆکس یان هەمەجۆر وەردگرن.

نموونە: خوارنا خوارنێن تامخۆش و گرانبها د خوارنگەهێن پێنج ستێر دا، ڤەخوارنا مەیێن براند و ب سالا ڤەگرتی دا، هەبوونا خانییەکێ مەزن ب دیکۆراسیۆنەکا شاهانە.

تایبەتمەندی: تێرکرنا ڤان حەزان ئازارا جەستەیی لا نادەت، بەلکو ب تنێ دەستکاریێ د جۆرێ خۆشییێ دا دکەت. مەترسییا مەزن یا ڤان حەزان ئەوە کو ب دەستڤەئینانا وان یا ب زەحمەتە و مرۆڤی بەردەوام د ناڤ دلگرانییا «ب دەستڤەئینانێ» و ترسا «ژ دەستدانێ» دا دهێلیت. ئەپیکۆری دگۆت هەکەر ئەڤ تشتە هەبن مفای ژێ وەربگرن، بەلێ چ جاران خۆ پێڤە گرێ نەدەن.

حەزێن نەسروشتی و نەپێدڤی / حەزێن وەهمی  (Unnatural and Unnecessary Desires)

ئەڤان حەزان چ ڕەهـ و ریشالەک د سروشتێ مرۆڤی دا نینە، بەلکو بەرهەمێ کلتوورەکێ شاش، چاڤ ل ئێک کرن، جڤاکێ پڕی فێل و مێشکێن نەساخن.

نموونە: حەزا بناڤودەنگیێ، دەسهەلاتا سیاسی، سامانێ بێسنوور، چێکرنا پەیکەرێن یادگاری، و نەمریا ناڤی پشتی مرنێ.

تایبەتمەندی: ئەڤ حەزە د بێدویماهینە و تێر نابن.  چ کەس ب گەهشتنا ڕێژەیەکا دیارکری ژ ناڤداریێ یان دەسهەلاتێ تێرنابیت و نابێژیت «بەسە». ئەڤ حەزە ژێدەرێ سەرەکی یێ دلگرانی، شەڕ، حەسیدی و تێکچوونا دەروونی یا مرۆڤانە. ئەپیکۆری شیرەت دکر کو پێدڤییە ئەڤ حەزە ب تەمامی ژ رەهـ و ریشال ڤە بهێنە بڕین.

دابڕانا مەزن؛ بۆچی ئەم ژ مرنێ دترسین؟

هەتا هەکەر مرۆڤ بشێت حەزێن خۆ کۆنترۆل بکەت و بگەهیتە ئارامییەکا رێژەیی، سیبەرا دێوەکێ مەزن دێ ل سەر ژیانا وی یا گران بیت: مرن و ترس ژ مرنێ.

گەلەک ژ دەروونناس و فەیلەسۆفان بۆچوونا وان ئەوە رەهێ هەموو ڕەفتارێن نەدروست  یێن مرۆڤی ژ شەڕفرۆشییێ بگرە هەتا کۆمکرنا نە بەرئاقل یا سامانی، رەڤینە ژ ڤێ ترسێ. ئەم دخوازین ب ئاڤاکرنا تەلارێن مەزن یان نڤیسینا پەرتووکان، شوینپێیەکێ ژپاش خۆ بهێلین دا کو ناڤ ب نەمری بمینیت. ئێرنست بێکەر (Ernest Becker) د پەرتووکا خۆ یا بەرنیاس دا ئینکارکرنا مرنێ (The Denial of Deat) دبێژیت، کو هەموو شارستانییا مرۆڤایەتییێ میکانیزمەکێ بەرگرییێ یە ل دژی ترسا ژ ناڤچوونێ.

سیگموند فرۆید (Sigmund Freud): د وێ باوەرێ دا بوو کو بیرۆکەیا ناڤچوونا تەمام بۆ مێشکێ مرۆڤی هند یا ب ترسە، کو ئەم نەچار بووینە چەمکێ خوداڤەندی و جیهانا پشتی مرنێ بهۆنین دا کوژ  ڤێ راستییا تال ڤەشێرین.

مارتن هایدگەر (Martin Heidegger): مرۆڤ ب بوونەوەرەکێ بەر ب مرنێ (Sein-zum-Tode)  ددیت کو دلگرانییا ژ مرنێ، ب هەبوونا وی ڤە یا گرێداییە.

ئارسەر شۆپنهاوەر  (Arthur Schopenhauer): مرن وەک بەلگەیەک ل سەر پۆچییا ڤێ جیهانا بەردەوام د گۆهرینێ دا ددیت.

بەلێ بەروڤاژی ڤی کەشوهەوایێ خەمگین و دراماتیک، ئەپیکۆر ب کلیلەکا لۆژیکی دچیتە د مەیدانێ دا دا کو ڤێ زنجیرێ بقەتینیت. ئەو تەکەزێ  دکەت کو: ترس ژ مرنێ، ژ ئەنجامێ شاشییەکا مەزن یا لۆژیکی و تێنەگەهشتنا چەمکێ «نەبوونێ» دهێت.

هەڤسەنگییا نەبوونێ و گرۆڤ و بەلگەیا بێوێنە یا ئەپیکۆری دەربارەی مرنێ

بۆ رزگاربوونێ ژ ترسا مرنێ، ئەپیکۆر داخوازێ ژ مە دکەت کو د ڕاستییەکا فیزیکی و لۆژیکی دا دەرباز ببین. بەلگەیا وی ب چەند پێنگاڤێن سادە و بالکێش دا دابەش دبیت:

– بنەمایێ ماددەگەرایی و ڕەسەنایەتییا هەستان

 ئەپیکۆر فەیلەسۆفەکێ ئەتۆمیست (گەردیلەیی) بوو. ئەو د وێ باوەرێ دا بوو کو روح و جەستەیێ مرۆڤی، هەردو ژ ئەتۆمێن گەلەک زراڤ پێک دهێن. دەمێ مرن دهێت، ئەڤ ئەتۆمە ژ هەڤدو جودا دبن و بەلاڤ دبن. ب دیتنا وی، باش یان خراب ب تنێ ل وی دەمی ڕامانا خۆ یا هەی دەمێ «هەست» (Sensation) هەبن.هەر تشتەکێ بهێتە هەستپێکرن، یان خۆشییە (باش) یان ئازارە (خراب).

 مرن ب رامانا نەبوونا تەمام یا هەستان

دەمێ ئەتۆمێن جەستە و روحی ژ هەڤدو جودا دبن ، ئامرازێ هەستپێکرنێ ژ ناڤ دچیت. کەسێ مری ئێدی سیستەمێ دەماری، عەقل یان روحەک نینە کو بشێت ئازار، تنێبوون، تاریاتی یان هیڤیان بخوازیت. مرن ئانکو بێهۆشییا ڕەها.

بەلگەیا هەڤسەنگییێ

(The Symmetry Argument)

ئەڤ بەلگەیە کو ل پشتی ئەپیکۆری ژ لایێ پەیرەوکەرێ وی یێ دیار، لۆکرێتیۆس Lucretius، گەشە پێ هاتە دان، دبێژیت: هزرێ د ملیارەها سالان بەریا ژ دایکبوونا خۆ دا بکە. د سەردەمێ دایناسۆران یان پەقینا مەزن. ئەرێ تۆ ژ بەر هندێ کو د وی دەمی دا ئامادە نەبووی، یێ خەمگینی؟ ئەرێ د وێ تاریاتی و نەبوونا بەرییا ژدایکبوونێ دا، تۆ د ئێشی؟ بێگۆمان نەخێر.

ئەپیکۆر دبێژیت رەوشا مە پشتی مرنێ، ب تەمامی هەڤسەنگ و وەک ئێک کێشەیە ل گەل رەوشا مە یا بەریا ژدایکبوونێ. نەبوون، نەبوونە؛ جوداهی نینە بەریا ژیانێ بیت یان پشتی ژیانێ. بۆچی دەمێ ئەم ژ نەبوونا پشتی مرنێ دترسین، د دەمەکێ دا کو نەبوونا بەریا ژدایکبوونێ چ ترسێ ل دەف مە پەیدا ناکەت؟

دێڕا زێڕین یا فەلسەفەیا مرنێ یا ئەپیکۆری

ئەو ڤێ بەلگەیێ د رستەیەکا گەشبین دا کورت دکەت کو ب «ڕستەیا چارینەیا دژە ژەهر» یا بەرنیاسە:

«مرن بۆ مە چ نینە؛ چونکی هەتا ئەو دەمێ ئەم هەین، مرن نینە و دەمێ مرن دهێت، ئەم ئێدی نینین.»

مرن چ جاران نەشێت ببیتە ئەزموونا مرۆڤی بۆ مرنا خۆ. تۆ یان یێ زیندی، کو د ڤێ رەوشێ دا مرن ئامادە نینە؛ یان یێ مری، کو د ڤێ رەوشێ دا تۆ ئامادە نینی د ئازاران دابی و گازندان بکەی. ترس ژ مرنێ، ترسە ژ رویدانەکێ کو چ جاران تۆ د گەل دا روی ب روی نابی!

مەتەلا مرنا کەسێن دی؛ خۆپەرستیا ڤەشارتی یان گرییا سروشتی؟

ل ڤێرێ پرسیارەکا گرنگ پەیدا دبیت: هەکەر مرن هندە یا بێ مەترسی و بێ ئازارە، بۆچی دەمێ کەسێن مە یێن نێزیک دمرن، ئەم ئازارەکا وەسا کویر و ئیفلیجکەر ئەزموون دکەین؟ ئەرێ ئەڤ رەفتارە د گەل فەلسەفەیا ئەپیکۆری دا ناكۆک نینە؟

دەمێ هەڤالەک یان خزمەکێ نێزیک دمرێت، ئەو ئازار و خەما ئەم دخۆین نە ژ بەر هندێ یە کو ئەو د جیهانا مریان دا یێ دنالیت (چونکی مە زانی کو ئەو د ئارامی و نەبوونا رەها دا یە). بەلکو ئەڤ ئازارە، ژ ئەنجامێ وێ ڤالاهیبوون و بەرزەبوونێ دهێت کو د ژیانا مە دا پەیدا بووی.  ئەم بۆ خۆ دکەینە گری؛ ژ بەر هندێ کو ئێدی نەشێن ل گەل باخڤین، بکەنین و مفای ژ هەبوونا وی وەربگرین.

ئەپیکۆر دبێژیت ئەڤ خەمگینی و گری و شینییە ب تەمامی یا سروشتی و مرۆڤی یە و نابیت بهێتە کپکرن. بەلێ خالا گرنگ ل ڤێرێ ئەوە:  مێشکێ مە تویشی شاشییەکا ئەپستمی و مەعریفی دبیت.  مێشک، ئازار و نەخۆشییا ژ ئەنجامێ مرنا کەسێن دی وەردگریت و ددەتە سەر مرنا مە ب خۆ. ئەم ب شاشی هزر دکەین کو دەمێ ئەم ژی بمرین، دێ هەر وەسا ب تنێ، خەمگین و تاری د ناڤ چالا گۆڕی دا هێینە هێلان. ئاگەهداربوون ژ هندێ کو مرنا مە بۆ مە چ ئازار تێدا نابیت، هاریکارە کو دلگرانییا مە یا هەبوونی کێم بکەت، هەرچەندە ئازار بۆ کەسێن دی ل جهێ خۆ مینیت.

گەهشتنا بەختەوەرییێ و مرنێ؛ ئاوێتەبوونا فەلسەفەیا ئەپیکۆری

نوکە دەم هاتییە کو ئەڤان هەردو ستوینان ئانکو «فەلسەفەیا بەختەوەرییێ» و «فەلسەفەیا مرنێ» پێکڤە گرێ بدەین دا کو ببینین کا چاوان ئێکودو تەمام دکەن.

ب دیتنا ئەپیکۆری، مەزنترین ڕێگر بۆ گەهشتنا ب ئاتاراکسیا (ئارامیا روحی)، ترسە ژ پاشەرۆژێ و مرنێ. دەمێ مرۆڤ بەردەوام یێ دلگران بیت ژ دویماهی هاتنا ژیانێ، نەشێت تامێ ژ «ئەڤڕۆ» وەربگریت. دلگرانبوون ژ مرنێ د دەمێ ژیانێ دا، دروست وەکو وێ چەندێ یە دەمێ ئەم د بێهنڤەدانێ دا بین، بەردەوام خەمێ بخۆین کو ئەڤ بێهنڤەدانە دێ دویماهی هێت و پێدڤییە بزڤڕینە سەر کارێ خۆ! ئەڤ دلگرانییە، خۆشییا دەمێ نوکە ژەهراوی دکەت.

دەمێ ب هاریکارییا فەلسەفەیا مرنێ یا ئەپیکۆری تێبگەهین کو دوماهییا ژیانێ، نە یا ب ئازارە بەلکو ئارامییا هەمیشەیی یە، ترسا مە دێ رژیێت. ب رژتنا ڤێ ترسێ، ئەم دێ هێینە هاڤێتن بۆ دەمێ نوکە. ئێدی پێدڤی ناکەت بۆ نەمرکرنا ناڤێ خۆ ل دویڤ حەزێن وەهمی (بەرنیاسبوون، سامانێ ئەفسانەیی، دەسهەلاتا سیاسی) ڕا ببەزین. تێدەگەهین کو دەلیڤەیا مە یا سنووردارە، پێدڤییە ژ نان و ئاڤا سادە، ڕووناھییا رۆژا ئەڤڕۆ بلند ترین ئاستێ خۆشییا جهگیر وەربگرین.

قەبوولکرنا مرنێ، چاوانییا  ژیانێ بلند دکەت. مرۆڤێ ئەپیکۆری پێدڤی ب قەرەبالغکرنا دەوروبەرێن خۆ نینە؛ ئەو ژیانێ وەکو بەختەکێ مەزن و جوان دبینیت کو ب دلخۆشی پێ هاتییە بەخشین و پشتی دوماهی هاتنا وێ ژی چ سزایەک یان ئازارەک د ڕێ دا نینن.

دەرمانێ چارینە (Tetrapharmakos)؛ رێنماییەک بۆ مرۆڤێ مۆدێرن

پەیرەوێن ئەپیکۆری بۆ هندێ کو بنەمایێن وی هەردەم ل بیرا وان بن، ئەو د فورمەکا چار رێزی دا کورت کربوون کو ناڤێ وێ تەترافارماکۆس (دەرمانێ چارینە) بوو. ئەڤ رێنمایا چارەسەرکەر، کورتییا هەموو وی تشتێ یە یێ کو بۆ رزگاربوون ژ دلگرانییێ مە پێدڤی پێ هەی:

– ژ خوداڤەندان نەترسە: د ناڤەڕۆکا مۆدێرن دا، ژ قەدەرێ، خورافیاتان یان هێزێن غەیبی نەترسه؛ جیهان ل سەر بنەمایێ یاسایێن سروشتی دهێتە ڕێڤەبرن.

– دلگران نەبە ژ مرنێ: مرن نەبوونا هەستانە و ئەم چ جاران د گەل دا روی ب روی  نابین.

– ئەو تشتێ باشە، یێ ب ساناهی ب دەست دکەڤیت: پێدڤییێن سروشتی و پێدڤی وەک ئاڤ، نان و هەڤالینی ب سادەیی دهێنە دابینکرن.

– ئەو تشتێ ب ترسە، یێ ب ساناهی تەمام دبیت: ئازارێن دژوار پترییا جاران کورتن و دبنە هەکەرێ مرنێ کو ئەو بخۆ دوماهییا ئازارێ یە؛ و ئازارێن درێژخایەن ژی مرۆڤ دشێت ب ڕێکا فوکەسکرنا عەقلی ل سەر یادگارییێن خۆش یێن رابووری و هیڤییا پاشەرۆژێ، بکەتە تشتەکێ جهێ تەحەمۆلێ.

زڤڕین بۆ باخچەی؛ هونەرێ ژیانێ د جیهانا ئەڤڕۆ دا

ل دویماهیێ دگەهینە خالەکێ کو پێدڤییە بپڕسین: میراتێ پیرەمێرێ باخچەنشینێ ئەسینا بۆ مە ئەڤێن ل سالا ۲۰۲٦ دا دژین چییە؟ ئەم د جڤاکەکێ دا دژین کو ل سەر بنیاتێ «حەزێن نەسروشتی و نەپێدڤی» هاتییە نەخشاندن. هەموو سیستەمێ ڕیکلامی و سەرمایەدارییێ بزاڤێ دکەت بێژیتە مە کو نان و ئاڤ و هەڤال بەس نینن؛ تە بۆ بەختەوەرییێ پێدڤی ب نویترین مۆدێلا مۆبایلێ، گەشتێن گرانبها، پشتڕاستکرنا کەسێن دی د تۆڕێن جڤاکی دا و کۆمکرنا سەرمایەیی هەیە. ئەڤی سیستەمی ئەم یێن کرییە کویلەیێن رەڤۆک کو ژ ترسا هه‌ژاریێ، تنێبوونێ و د ئەنجام دا مرنێ، ژیێ خۆ دفرۆشین.

ئەپیکۆر ل بیرا مە دئینیت کو ستۆپێ ڤێ شەمەندەفەرا دین د دەستێن مە ب خۆ دا یە. ئەو ژ مە داخواز دکەت بۆ قەبوولکرنا ئاشتیانە یا سنوورداربوونا مە. شاکارا فەلسەفەیا وی د هندێ دا یە کو بەختەوەرییێ ژ لوتکەیا دەستنەگەهشتنێ، دگوهۆڕیت بۆ دەشتەکا کەسک و بەر دەست ئەو دبێژیتە مە:

– بۆ بەختەوەرییێ، بازنێ داخوازێن خۆ بچویک بکە، نەک بازنێ هەبوونا خۆ مەزن بکەی.

– ژ مرنێ نەترسه، چونکی تۆ چ جاران تاما وێ ناکەی؛ ل شوینا وێ هەر ئەڤڕۆ تاما ژیانێ بکە.

– تۆڕەکێ ژ هەڤالێن راستەقینە ئاڤا بکە، سادە بژی و مێشکێ خۆ ژ هزرێن ژەهراوی پاقژ ڕاگرە.

بەختەوەری، رەڤین ل دویڤ سوباهی نینە؛ بەختەوەری شیانا روینشتن د ناڤ باخچەی دا یە، ڤەخوارنا پەرداخەکا ئاڤێ، تەماشەکرنا ئاسمانی و کەنینی ل سەر ڤێ راستییێ کو: «ئەز نوکە هەمە، مرن نینە؛ و هەر ئەڤ دەمە، هەموو ئەو تشتە یێ من هەی.»

 

ژێدەر:

 ١-پەرتوکا (فلسفه اپیکور)، ژ نڤیسینا (ژان برن) ترجمه (سید ابوالقاسم پورحسینی)

٢-(تسلّی‌بخشی‌های فلسفه) ژ نڤیسینا  (آلن دو باتان)، ترجمه ( عرفان ثابتی).

٣-(روان‌درمانی وجودی) ژ نڤیسینا ( اروین یالوم)، ترجمه (سپیده حبیب).

٤-(انکار مرگ)  (The Denial of Death)  ژ نڤیسینا (ارنست بکر)، ترجمه: ( محمدعلی محمدی (.

٥- (آینده یک پندار )نڤیسینا (زیگموند فروید) ترجمه‌ی (خسرو همایون‌پور)

٦- (هستی و زمان) نڤیسینا (مارتین هایدگر) ترجمه‌ی (سیاوش جمادی)

7-  «The Epicurus Reader: Selected Writings and Testimonia» – Translated by Brad Inwood and L. P. Gerson.

8- «The Cambridge Companion to Epicureanism» – Edited by James Warren