د سەردەمێ جیهانگیرییا بێ ڕەحم و پێلێن کۆچبەرییا نەچاری دا، پرسا “ناسنامەیا نەتەوەیی” بۆ کوردێن دیاسپۆرایێ ژ چارچووڤەیەکێ تیۆری دەرباز بوویە و بوویە “جەنگەکێ هەبوونێ”. کورد وەک نەتەوەیەکێ خودان مێژوویەکا دێرین، دەمێ ل ژینگەهێن بیانی وەک ئەوروپا و ئەمریکا و کەنەدا جێگیر دبن، دکەڤنە د ناڤبەرا دو جەمسەرێن دژوار دا: جەمسەرێ پاراستنا ڕهـ و ڕیشالێن کولتووری و جەمسەرێ حەلیانێ Assimilation د ناڤ مۆدێرنیتە و کولتوورێ ڕۆژئاڤایی دا.

پێشەکی

ئەڤ ڤەکۆلینە وەک بزاڤەکا زانستی و فەرهەنگی دهێت، دا کو ب کویری ل سەر سێ ستوینێن سەرەکی یێن ناسنامەیێ (زمان، کولتوور و مێژوو) بڕاوەستیت.

ل ڤێرێ ئارمانج نە ب تنێ لایەنێ «گۆتاری» یە، بەلکو دەستنیشانکرنا وان میکانیزم و ئامرازێن «مۆدێرن»ـە یێن کو دشێن «هەبوونا کوردی» Kurdish Being  ل دیاسپورایێ بپارێزن.

ئەم د ڤێ ڤەکۆلینێ دا پرسیار دکەین: چاوا دشێین ڕێگریێ ل «لاوازبوونا زمانی» بگرین دەمێ نفشێ سێییێ بەر ب بەرزەبوونێ دچیت؟ چاوا کولتوورێ مە دبیتە «هێزا نەرم» بۆ سەلماندنا هەبوونا مە ل جیهانێ؟ و چاوا مێژوو د ناڤ وژدانا گەنجێن دیاسپۆرایێ دا دبیتە پاشەڕۆژ، نە ب تنێ بیرهاتن؟

ب ڕێکا دارێژتنا ستراتیژییەتێن نوى وەک «دیجیتالیکردن» و «میدیایا پسپۆر»، ئەڤ ڤەکۆلینە بزاڤێ دکەت پرەکا قاییم ئاڤا بکەت؛ پرەک کو نەهێلیت «زمان و کولتوور» ببنە قوربانیێن ژینگەها نوى، بەلکو وان بکەنە کەرەستەیێن مۆدێرن بۆ ئاڤاکرنا نەتەوەیەکێ زیندی ل هەر کیشوەرەکێ جیهانێ.

تەوەرێ ئێکێ: زمان وەک بەربەستێ پاراستنا دەروونێ نەتەوەیی:

1 – دیالێکتیکا مانا زمانی: ئاستەنگا سێ نفشان  The Three-Generation Challenge

د زانستێ زمانەڤانییا جڤاکى دا Sociolinguistics پرۆسەیا ژ دەستدانا زمانێ دایکێ ل دیاسپۆرایێ وەک دیاردەیەکا «پلەدار» دهێتە نیاسین. ئەڤ ئاستەنگە نە ب تنێ گوهۆڕینا پەیڤانە، بەلکو گوهۆڕینا «ناسنامە و جیهانبینیا» تاکی یە د ناڤ سێ قووناغێن جودا دا:

نفشێ ئێکێ (پارێزەرێن ڕەسەنایەتیێ): ئەڤ نفشە هەلگرێ ڕاستەوخۆ یێ فەرهەنگ و زمانی یە. بۆ وان، کوردی زمانێ «هەست، خەون و هزرکرنێ» یە. زمانێ بیانی بۆ ڤی نفشی ب تنێ ئامرازەکێ کارکرنێ یە. مەترسی ل ڤێرێ ئەوە کو ئەڤ نفشە ژ بەر مژویلییا ب ژیانا نوى ڤە، نەشێت ژینگەهەکا دەولەمەند ب زمانێ کوردی بۆ زارۆکێن خۆ ئاڤا بکەن کو دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا ڤالاهیەکا زمانی د ناڤ خێزانێ دا.

نفشێ دویێ (نفشێ هەڤدژ و دوزمان  Bilingualism):  ئەڤ نفشە ل ناڤبەرا «کۆدێن خێزانی» (کوردی) و «کۆدێن جڤاکی» (زمانێ ولاتێ مێهڤان) دا دژیت. ل ڤێرێ دیاردەیا Language Attrition  یان لاوازبوونا زمانی پەیدا دبیت. زمانێ کوردی ل دەف ڤی نفشی هێدی هێدی دهێتە کێمکرن بۆ ئاستێ «زمانێ ناڤمالێ « Home Language و شیانێن نڤیسین و خواندن و دەربڕینا تێگەهێن ئالۆز ب کوردی کێم دبن. ئەڤ نفشە د قەیرانەکا ناسنامەیێ دا دژیت، چونکو نە ب تەمامی کوردی دزانیت و نە ژی جڤاکێ بیانی ب تەمامی وەک یێ خۆ قەبویل دکەت.

نفشێ سیێیێ (قووناغا بەرزەبوونا تەمام Language Shift): ئەڤە مەزنتریین زەنگا مەترسییێ یە. ل نک نفشێ سێیێ، زمانێ بیانی دبیتە زمانێ ئێکێ و زمانێ مێشکی. زمانی کوردی ل ڤێرێ ب تنێ وەک «فۆلکلۆر» یان چەند پەیڤێن سادە دمینیت کو ب تنێ بۆ نیشادانا ڕەگەزی بکار دهێن. ل ڤێرێ (Language Loss) ب تمامی ڕوى ددەت و دگەل وێ ژی توندترین جۆرێ بەرزەبوونا کولتووری (Cultural Assimilation) پەیدا دبیت، کو تاکی ژ ڕهێن وی یێن مێژوویی داببڕیت.

2 – زمان وەک «کۆدێ جیهانبینیێ «Linguistic Worldview and National Psyche

زمان ل دیاسپۆرایێ نە ب تنێ کۆمەکا پەیڤ و ڕێزمانێ یە، بەلکو ئەو «پەنجەرەیە» کو مرۆڤ تێدا تەماشەیی گەردوون و ژیانێ دکەت. دەما ئەم بەحس ل پاراستنا زمانی دکەین، ئەم بەحس ل پاراستنا «مێشکێ کوردی» دکەین.

‌أ- زمان وەک هەلگرێ کۆدێن کولتوورى Cultural Encoding:

هەر زمانەک خودان «سیستەمەکێ بها» یە. پەیڤێن کوردی یێن وەک (بەرخودان، غەریبی، نان و نمەک، وەفاداری) ب تنێ وەرگێڕان نینن، بەلکو د ناڤ خۆ دا مێژوویەکا درێژ یا ئازار و داب و نەریتێن مە هەلگرتینە. دەما گەنجەکێ کورد ل دیاسپۆرایێ ڤان پەیڤان ژ دەست ددەت، ئەو ئەوێ «کۆدێ هەستی» ژ دەست ددەت. یێ کو وی ب باپیری و ئاخێ ڤە گرێ ددەت. ئەو دێ شێت ب ئینگلیزی بێژیت Loyalty، لێ چ جاران هەست ب وێ قوربانی و گرانییا (وەفادارییا کوردی) ناکەت.

‌ب- دابڕان ژ جیهانبینییا کوردى  The Loss of Kurdish Worldview:

زانستێ زمانەڤانی دبێژیت: سنوورێن زمانێ من، سنوورێن جیهانا منن. دەمێ گەنجەک ژ زمانێ دایکێ دویر دکەڤیت، ئەو ب تنێ پەیڤان ژ دەست نادەت، بەلکو ژ شێوازێ هزرکرنا کوردی دویر دکەڤیت:

پەیوەندی دگەل سرووشتی: گەلەک ژ ناڤێن گول، چیا، دیاردەیێن سروشتی د زمانی مە دا گرێدایی مێژوویا مەیا کۆچەری و چیایی نە. ژ دەستدانا زمانی، واتە تێکچوونا وێ پەیوەندییا دێرین دگەل ژینگەها نەتەوەیی.

تێگەهشتنا مێژوویێ: مێژوو ب زمانێ بیانی ب تنێ دبیتە زانیاری، لێ ب زمانێ دایکێ دبیتە وژدان. گەنجێ دیاسپۆرایێ دەمێ مێژوویا خۆ ب زمانێ دایکێ دخوینیت، هەست ب ئازار و شانازیا وێ دکەت، هەر وەک ئەو ب خۆ تێدا ژیابیت.

‌ج- زمان وەک پارێزەرێ دەروونێ نەتەوەیی  National Psyche:

زمان ئەو قەوارەیە کو کەسایەتییا کوردی تێدا دهێتە پاراستن. پاراستنا زمانێ دایکێ ل دیاسپورایێ، ب مانا پاراستنا وێ «تەزینکا دەروونی» یە کو تاکی بەر ب ڕەسەنایەتییا وی پال ددەت. بێی زمان، گەنج دبیتە مرۆڤەکێ «بێ ڕهـ» کو ل جیهانەکا سار دا دگەڕیێت، لێ ب زمانێ دایکێ، ئەو خودانێ پاشخانەکا دەروونی یا بهێزە کو باوەرییێ ددەتێ د ناڤ جڤاکێن بیانی دا.

تەوەرێ دویێ: کولتوور وەک هێزا نەرم Soft Power و سیمبۆلیزما مانێ:

د فەلسەفا سیاسی و جڤاکی دا، هێزا نەرم ب وێ هێزێ دهێتە نیاسین کو ب ڕێکا سەرنجڕاکێشییا کولتوور و بهایان کارتێکرنێ دکەت، نە ب زۆرداریێ. بۆ نەتەوەیەکێ وەک کورد ل دیاسپۆرایێ، کولتوور تاکە ئامرازە بۆ پاراستنا هەبوونێ و سەلماندنا ڕەسەنایەتیێ ل بەرامبەر کولتوورێن بالادەست یێن ڕۆژئاڤایی.

1 – سیمبۆلیزما کولتووری: جەستە وەک «ئالایەکێ نڤیسایی»

جلک و کەرەستەیێن کولتووری ل دیاسپورایێ ژ ئەرکێ خۆ یێ ئاسایی دەردکەڤن و دبنە «نیشانە و سمبۆلێن سیاسی و فەرهەنگی.

شەل و شەپک و کراس و فیستان، ئەڤ راپێچە ل دیاسپۆرایێ ب تنێ پارچە پەرۆک نینن، بەلکو ئالایەکێ نڤیسایە ل سەر جەستەیێ تاکێ کورد. دەمێ گەنجەکێ کورد ل کەنەدا یان ئەوروپا ل هەلکەفت و فێستیڤالان ب ڤی جلکی دەردکەڤیت، ئەو بێدەنگ پەیامەکێ دگەهینیتە دەوروبەرێن خۆ: «ئەز خودان مێژوو و جوگرافیایەکا تایبەتم.»

کارتێکرنا ل سەر بیانییان: ئەڤ سیمبۆلیزمە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا پرسیارێ ل نک بیانییان. ئەڤە «دبلۆماسییەتا کولتووری» یە کو بێی ئاخڤتن، بیانییان هان ددەت ل سەر ڕەسەنایەتی و مێژوویا کورد بکۆلن.

2 – تێکەلبوون بەرانبەر بەرزەبوون  Integration vs. Assimilation: ستراتیژییا «فلتەرێ کولتووری»

ئێک ژ ئالۆزترین بابەتێن ڤەکۆلینێ، جوداکرنا ڤان دو چەمکێن جڤاکی یە کو چارەنڤیسێ ڕەڤەندا کوردی دیار دکەن:

تێکەلبوونIntegration: ئەڤە قووناغەکا ساخلەمە کو تێدا تاکێ کورد ل ولاتێ مێهڤان دبیتە پشکەک ژ جڤاکی، زمانێ وان فێردبیت، کار دکەت و پابەندی یاسایان دبیت، لێ «ناڤکا ناسنامەیا خۆ» (زمان و کولتوور) ناگوهۆڕیت.

بەرزەبوون Assimilation: ئەڤە مەترسییا مەزنە، دەما تاک ب تەمامی د ناڤ کولتوورێ بیانی دا دحەلیێت و حەل دبیت، ب جۆرەکی کو چ جوداهییەکا کولتووری د ناڤبەرا وی و وەلاتییەکێ بیانی دا نامینیت. ل ڤێرێ «مرنا کولتووری» ڕوى ددەت.

ڕۆلێ کولتوری وەک «فلتەر»:

ڤەکۆلین پێشنیار دکەت کو کولتوورێ ڕەسەن رۆلێ فلتەرەکێ زانستی بگێڕیت. تاکێ کورد پێدڤییە تەکنولۆژیا و زانست و جیهانبینییا مۆدێرن ژ ڕۆژئاڤا وەربگریت، لێ ب ڕێکا فلتەرێ کولتووری، ڕێگریێ ل حەلیانا ناسنامەیا خۆ بگرێت. کولتوور ل ڤێرێ وەک «بەربەستا پاراستنێ» کار دکەت کو ناهێلیت ڕەسەنایەتی بەرانبەر گوهۆڕینێن توند یێن جڤاکی وێران ببیت.

دەرەنجامێ تەوەرێ دویێ:

کولتوور ل دیاسپۆرایێ ب تنێ فۆلکلۆر نینە، بەلکو ئامرازەکێ ستراتیژی یێ «مانێ» یە. ب هێزکرنا سیمبۆلێن کولتووری و تێگەهشتنا دروست بۆ جوداهییا ناڤبەرا تێکەلبوون و بەرزەبوونێ، کلیلا پاراستنا کوردایەتییێ یە ل جیهانەکا بەرفرەهـ.

تەوەرێ سێیێ: مێژوو  وەک وژدان و پاشەڕۆژ  The Historical Consciousness

د ڤی تەوەرێ دا، ڤەکۆلین جەختێ ل سەر هندێ دکەت کو مێژووێ نە ب تنێ کۆمەکا ڕویدانێن ڕابردووی کێشاینە، بەلکو ئەو «خودیکە» کو تاک تێدا هێزا خۆ دبینیت. بۆ کوردێن دیاسپۆرایێ، مێژوو ناسنامەیەکی ددەتێ کو جیهانگیری نەشێت تێک بشکێنیت.

1- ژ ڕەسەنایەتییا میدیا تا ئالۆزییا دیاسپۆرایێ: زنجیرەیا هەبوونێ گرێدانەکا زانستی د ناڤبەرا قووناغێن جودا یێن مێژوویا کوردی دا، کلیلا سەرەکییا ب هێزکرنا وژدانا نەتەوەیی یە ل دیاسپورایێ.

ژێدەرێ شانازییێ  The Source of Pride: دەما ئەم بەحس ل دەولەتا مەزنا میدیا دکەین، مە دڤێت نیشا نفشێن نوی بدەین کو کورد خودان شارستانییەت و دەستهەلاتەکا مەزن بوون کو مێژوونڤیسێن جیهانی وەک هێرۆدۆت بەحس لێ دکەن. ئەڤە وەدکەت گەنجێ دیاسپۆرایێ هەست ب «شانازییەکی» بکەت کو وی ژ تاکێ «بیانی و پەناخواز» دگوهۆڕیت بۆ تاکەکێ خودان «ڕهـ و ڕیشالێن مێژوویی یێن دێرین».

مێژوو ب زمانێ جیهانی: مەزنترین خزمەت بۆ پرسا کوردی ئەوە کو ئەڤ مێژوویە (ژ میدیان تا ئەیوبیان و میرنشینان) ب زمانێن ئنگلیزی، فەرەنسی و ئەلمانی بهێتە نڤیسین و بەلاڤکرن. دەما گەنجێ مە ل کەنەدا یان ئەوروپا ب زمانێ وی ولاتی مێژوویا ڕەسەن یا باپیرێن خۆ دخوینیت، باوەرییا وی ب ناسنامەیا وی پتر دبیت و دشێت ب سەرفەرازی ڤە بێژیت: «ئەز کیمە.»

2-  ئەرشیفکرنا «مێژوویا کۆچبەریێ»: مێژوویا زیندی یا خێزانان، مێژوو ب تنێ مێژوویا پاشایان نینە، بەلکو مێژوویا تاک و خێزانێن کوردە کو ل دیاسپۆرایێ بۆ مانا خۆ تێکۆشینە.

مەکینەیا دیاسپۆرایێ: The Diaspora Engine هەر خێزانەکا کورد ل دەرڤەی وەلاتی، خودان چیرۆکەکا قارەمانانەیە ل سەر پاراستنا ناسنامەیێ. ڤەکۆلین پێشنیار دکەت کو ئەڤ چیرۆکە (چاوا گەهشتینە دیاسپورایێ، چاوا ل وێرێ زمان و کولتوور پاراست، چاوا ناسنامەیا خۆ وەک دیاری دا زارۆکێن خۆ) بهێنە نڤیسین و ئەرشیفکرن.

وانەیێن پاشەڕۆژێ: ئەرشیفکرنا ڤان چیرۆکان دێ بیتە ژێدەرەکێ مەزن بۆ نفشێن داهاتی. ئەڤ چیرۆکە وەدکەن گەنج تێبگەهیت کو مانا وی ل دیاسپورایێ ب ساناهی نەبوویە، بەلکو بەرهەمێ تێکۆشینەکا مێژوویی یا خێزانا وى یە. ئەڤە «وژدانا مێژووێ» ل نک وان دروست دکەت کو پاشەڕۆژا خۆ ل سەر بنەمایەکێ قاییم ئاڤا بکەن.

تەوەرێ چارێ: ستراتیژیێن چارەسەریێ:

1 – دیجیتالیکرن  Digitalization: ڤەگوهاستنا کولتووری ژ ڕەفکان بۆ سەر عەورێ زانیارییان:

دیجیتالیکردن تنێ وەرگێڕانا نڤیسینێ نینە بۆ سەر کۆمپیوتەری، بەلکو ئافڕاندنا ژینگەهەکا «کارلێکەر» (Interactive) یە کو گەنجێ دیاسپۆرایێ تێدا هەست ب بیانیبوونێ نەکەت.

پلاتفۆرمێن فێرکرنا زمانى  Gamified Learning: پێدڤییە ئەم ئەپلیکەیشنێن وەکو «Duolingo» بۆ زمانێ کوردی (ب دیالێکتێن جودا) دروست بکەین. گەنجێ نوی حەز دکەت ب شێوازێ یاری و خەلاتان فێری زمانی ببیت، نە ب ڕێکا پەرتووکێن دژوار و کلاسیک.

ئەرشیفێ کولتووری یێ دیجیتالی: (Virtual Museum) دروستکرنا مۆزەخانەیێن ئەلکترۆنی کو تێدا جلک، مۆزیک و مێژوویا میدیا ب شێوازێ (3D) ـان ڤیدیۆیێن کورت یێن «Documentary» بن. ئەڤە دێ بیتە ژێدەرەک بۆ هەر قوتابییەکێ کورد ل کەنەدا یان ئەوروپا دەمێ دڤێت ل سەر کولتوورێ خۆ سمینارەکێ پێشکێش بکەت.

بکارئینانا زیرەکییا دەستکرد: پەرەپێدانا «چاتبۆتێن Chatbots کوردی کو شیانێن ئاخڤتنێ ب شێوەزارێن مە هەبن، دا کو یارمەتییا نفشێن داهاتی بدەن د ڕاستکرنا ئاخڤتن و نڤیسینا وان دا.

2 –  میدیایا بسپۆر  Specialized Media: ئاڤاکرنا «دەنگێ نیشتیمانی»

ل دیاسپورایێ:

– میدیایا بسپۆر، ڕۆلێ ڕێبەرێ هزری دگێڕیت. ئەڤ میدیایە نابیت ب تنێ نووچەیان بەلاڤ بکەت، بەلکو پێدڤییە ببیتە «ناڤەندا ئاراستەکرنا ناسنامەیێ».

– زمانێ هەڤپشک  Bilingual Strategy: ستراتیژییەتا سەرکەفتی ئەوە کو بابەت ب زمانێ ئنگلیزی و بیانی بن، لێ ب «رووحەکا کوردی». ئەم پێدڤی ب میدیایەکێ نە کو ب زمانێ بیانیان مێژوو و ئەدەبێ مە بۆ نفشێن نوی شرۆڤە بکەت، چونکو گەلەک ژ گەنجێن مە ل دەرڤە مێشکێ وان ب زمانێ بیانی کار دکەت، لێ دلێ وان یێ ل سەر کولتوورێ وان.

– پشتەڤانییا گۆڤارێن هزری: پشتەڤانییا ماددی و مەعنەوی بۆ وان گۆڤاران یێن ئەرکەکێ نەتەوەیی هەلدگرن، چونکو ئەڤ گۆڤارە دبنە ئەرشیفەکێ زیندی بۆ مێژوویا مە ل دیاسپورایێ. ئەڤ میدیایە دەلیڤەیێ ددەتە نڤیسەرێن گەنج ل دیاسپۆرایێ دا کو دەنگێ خۆ بگەهینن.

– بەرگری دژی بەرزەبوونێ Anti-Assimilation: میدیایا بسپۆر بەرەڤانیێ ژ ڕەسەنایەتیێ دکەت. دەما گەنجەک د گۆڤارەکێ دا بابەتەکی ل سەر مێژوویا میدیا یان سیمبۆلیزما شال و شەپکی دخوینیت، هەستێ شانازییا نەتەوەیی ل نک گەشە دکەت و ئەڤە مەزنترین بەربەستە دژی بەرزەبوونێ.

دەرئەنجامێ گشتی:

هەکەر ئەم دیجیتالیکرن و میدیایا بسپۆر پێکڤە گرێ بدەین، ئەم دێ شێین نشتیمانەکێ دیجیتالی بۆ کوردێن دیاسپۆرایێ ئاڤا کەین. نشتیمانەک کو سنوور و دویراتییا جوگرافی تێدا نامینیت و تێدا هەر کوردەک، ل هەر جهەکێ جیهانێ بیت، ب تنێ ب کلیکەکێ دێ خۆ ل ناڤ دلێ کوردستانێ و کولتوورێ وێ دا بینیتەڤە.

ژێدەر:

 1- ئەحمەد، جەمال ڕەشید، 1990، دەروازەیەک بۆ مێژووی دەولەتی ماد، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین، هەولێر.

2- حەسەنپوور، ئەمیر، 2005، ناسیۆنالیزم و زمان لە کوردستان، وەرگێڕانی عەزیز گەردی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی.

3- خەیاتی، خالید، 2012، کوردێن دیاسپۆرا و پرسا ناسنامەیێ، وەرگێڕانا ئەنوەر محەمەد، چاپخانەیا ئەندێشە.

4- شەریف، عەبدوللا، 2018، کۆمەلناسییا زمان و ناسنامەیا نەتەوەیی، دەزگەهێ سپیرێز، دهۆک.

5- عەلینیا، مینۆ، 2013، کایەکانی دیاسپۆرا: ناسنامە کوردییەکان، وەرگێڕانی ئازاد بەرزنجی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم.

6- مەلا زادە، ئازاد، 2015، مێژوویا میدیا و ڕەگێن ڕەسەن یێن گەلێ کورد، وەزارەتا رۆشنبیری، هەولێر.