من ئەڤ مژارە، وەک لێکۆلینەکا گۆتاری یا شیکار و شڕۆڤەکەر یا نڤیسی، دەربارەی دیرۆکا ژیرییا مرۆڤایەتییێ و تێگەهشتن ل سەر چاوانەتییا وەرارا شارستانییەت و زانینێ و ئاڤابوونا وان د ناڤبەرا دو جەمسەرێن هەڤدژ و هەڤتەسەلکەر دا؛ کو ئەو ژی نژنینا زانینگەری (التراکم المعرفي) و دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی (القطیعة الإبستیمولوجیة)نە. ئەڤ هەردو تێگەهە نوینەرایەتییا دو ڕووگەهێن جودا یێن فەلسەفا زانستی/ ئۆنتۆلۆجی دکەن و دیرۆکا مرۆڤایەتییێ ژ ئاستەکێ سادە بۆ ئاستەکێ پڕی ئالۆزی دگوهۆڕن.

 

پێشگۆتن:

بەری نێزیکی دەهـ سالان، من ناڤێ پەرتووکا گاستۆن باشلاری Gaston Bachelard ل ژێر ناڤێ «پێکئینانا عەقلێ زانستی» The Formation of the Scientific Mind بهیست.  من هندەک ڤەکۆلین ل سەر کرن، گەلەک بۆچوون تێدا بوون، بۆ من جهێ ڕامانێ بوون و پرسیارێن جودا د سەرێ من دا چێکرن. گەلەک تشت تێدا بۆ من ڕوهن نەبوون؛ جار من دگۆت خەلەتییا وەرگێڕانێیە و جار من دگۆت ئەز تێناگەهم؛ چونکو هندەک تشتێن نەبەرعەقل تێدابوون. دانەیا وێ یا ئۆرجینال ب فڕەنسی بوو، لێ پشتی پشتراستبوونا من ژ دەقێ ئینگلیزی، ل وێرێ ب هویربینی(Precision) تێگەهێ دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی Epistemological Break شڕۆڤە دکەت. ئەوا ئەز نەدشیام د گەل کۆک بم، بۆچوونا وی بوو ل سەر دابڕانێ؛ چونکو ب باوەرییا من، مایێ سەرەکی یێ هەمی پێشکەفتنان «نژنینا زانینگەری»یە، نەک دابڕانا وێ.

بۆچوونێن باشلاری، هەرچەندە بنیاتەکێ هزری بۆ تێگەهشتنا چەمکان دانا، لێ من ل گەلەک جهان پتر یاریپێکرنا ب پەیڤان تێدا دیت ژ وێ کو ب پڕاکتیک یان لۆجیک بشێن پێشبینییەکا ئاڤاکری ل سەر بنەمایەکێ هزری فەلسەفی بخەملینیت. مەسەلا دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی چ بنیاتێن فەلسەفی و زانستی نینن کو ببیتە تاکە تیۆر بۆ شڕۆڤەکرنا تێکڕایا شارستانییەتێن مرۆڤی، وەک نموونە: گوهۆڕینا زانستا «پەسنگەر»(کو مرۆڤی ب پەیڤان پەسنا سروشتی دکر) بۆ زانستێ ماتماتیکی (کو سروشت ب نمرە و هێمایان دهێتە کۆدکرن)، ب بنیاتێ هزرا دیکارتی و چێکرنا لایبنزی ڤێ شۆڕەشا مەزن یا مرۆڤایەتییێ ل سەر بنەمایێ ڤەگوهاستنا (تیپێ: حرف) بۆ (نمرەیێ: رقم).

زانستا نوی یا پێدڤی ب زمانێ کەڤنە، ب تنێ بۆ هندێ کو بسەلمێنیت ئەو زمانێ کەڤن یێ کێمە و نەشێت ڕاستییا گەردوونی ب دروستی دەرببڕیت. هەکەر لایبنزی زانینێن کەڤن وەک بناغە ل بەر دەستی نەبان، نەدشیا ئامیرێ کۆدکرنێ دروست بکەت. هەروەسا گالیلۆ و دیکارت ژی چ جاران نەدشیان تشتەکێ هۆسا پێشکەفتی چێکەن و دا ئیپیستیمۆلۆجی بیتە پرۆسەیەکا ڤەقەتیای و چ جاران چێنەدبوو.

 

ئاراستێ سێیێ: نژنین وەک بەردەوامییەکا حەرەکی

د ڤی ئاراستێ سێیێ دا، مەزنترین داهێنان ئەوە کو تو نژنینا زانینگەری (کەلەکەبوون)ێ نەک وەکی کۆمکرنا هندەک تشتێن سادە ببینی، بەلکو وەک گوهۆڕینا کوالێتی ب ڕێیا کوانتیتیێ، ئانکو دانپێدانان ب تیۆرا سەدەمگەری و هیچ تشتەک ژ چنەییێ چێنابیت. تەنانەت د گۆتنا دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی دا دابڕان واتایا ژ نوی دەستپێکرنەکا ژ چنەییێ ئانکو بڕینا هەر پەیوەندییەکا بوونگەرایی د گەل رابردووی یە، ئەڤە ژی د ناڤخۆ دا وەک پێڤاژۆیەک خۆ نیشانددەت، ئەز دێ د ڤێ نڤیسینێ دا هەولدەم ب بەلگەیێن عەقلانی و لۆجیکی پێچەوانا وێ دوپاتکەم.

باشلار د وێ باوەریێ دا بوو کو نژنین مەژیێ مرۆڤی تەمبەل دکەت، لێ ئەز دبێژم: نەخێر، نژنین ب ڕێیا سیستەمێ دیجیتال و تیپێ دگەهیتە ئاستەکێ بلندتر کو دابڕانێ وەکی پرۆسەیەکا سروشتی دئافرینیت، بێی دەستکارییا گرێدای ب چەندین بەرژەوەندییێن هزری ڤە. بەلێ دابڕان وەکی دابڕانا هێکێ ژ بالندەی و دابڕانا چویچەلۆکێ ژ قەلپویچکێ هێکێ، ئەڤ دابڕانە نە دابڕانا وەکی تەقینێ و سۆتنێیە، ئەڤە دابڕانێن دەمی و شێوازینە نەکو یێن هەتاهەتایی و گوهۆڕێنێن گەوهەری؛ چونکو من هێشتا باوەرییا ب نەگوهۆڕییا گەوهەری هەی و ئەز باوەر دکەم چەند شێواز و شکل و قەبارە و ماهیەت ژی بهێنە گوهۆڕین، گەوهەر هەر وەکی خۆ دمینیت، ب تنێ شێوازێن خۆنیشادانێ دهێنەگوهۆڕین، پێدڤییە نەکو ب ڕێیا شکاندن و سوتاندن و تەقاندنێ بیت، بەلکو دڤێت ب ڕێیا تەڤلیهەڤبوون و بەردەوامیبوونێ ب شێوازێن جودا بیت. هەکەر مە گەوهەر کرە سەنتەرێ تێگەهشتنێ، مە ئێدی پێدڤی ب پیڤەرێن مەتریالی و نەلڤ نامینیت، ژ بەر کو مرۆڤ قەباران نزانیت هەکەر د گەل تشتەکێ بەرنیاس بەراورد نەکەت، مە مێترا ئاسنی یان یا لێزەری دڤێت دا بزانین میترەک چەندە، مە کیلۆیا ئاسنی یان یا ئەلیکترۆنی دڤێت دا بزانین قورساییا کیلۆیێ چەندە… هتد.

د سیستەمێ کلاسیک دا مرۆڤ پێدڤی ب خالا سفرێ هەبوو دا کو چەندایەتییێ بپیڤیت. دابڕانا د ڤێ هەڤکێشێ دا نە چەمکەکێ دروستە بۆ ڤی تێگەهی دەما مرۆڤی کیلۆیا ئاسنی یا پیڤانێ دامەزراندی ل شوینا کەڤران، ئاسنی کەڤر تێنەبرن و دەما ئاسن هاتییە گوهۆڕین بۆ ترازییا ئەلیکتروۆنی، بیرۆکا کیلۆیا ئاسنی ب تەمامی ژ ناڤ نەچوو، بەلکو بوو بنەمایێ ڤەدیتنا ترازییا ئەلیکترۆنی.

د ئاراستێ سێیێ دا کو چەمکەکێ نوی یە من یێ داڕێژتی، نەک ب مەبەستا چێکرنا زاراڤەکێ نوی ژ لایێ زمانڤانی ڤە، بەلکو بۆ جهگیرییەکا ئۆنتۆلۆجییە ل بەرامبەر دو رەهەندێن هەڤدژ، ئانکو پێکئینانەکە بۆ هەردو ئاراستێن دی کو د گەل هشیارییا مرۆڤی پەیدا بووینە و هەردەم د هەڤدژایەتییەکا بەردەوام دا بوونە و ژ نهو وێ ڤە ب گۆرەی پێشکەڤتنا مرۆڤی، ئێدی هەردو بۆ بنەجهکرنا تێگەهێن نوی دەستنادەن، ئەو دابڕانا ئەز دبێژم گەلەک یا جودایە ژ دابڕانا باشلاری، ئاراستێ سێیێ مرۆڤ ب خۆ دبیتە سەنتەرێ زانیارییان، هەڤدژ تێدا نامینن، نەک ب مەبەستا ژناڤچوونێ بەلکو ب مەبەستا تێدا بوهژینێ و فورمۆلەبوونا رەهەندێ سێیێ. بەلگە بۆ ڤێ بۆچوونێ ئەوە کو شارستانییەت هەرچەندە دهەڕفن، لێ «گیانێ بەردەوامیێ» د ناڤ دا دمینیت و ئەگەرچی ناسناما کەڤن و وێنە و تەجەللاییا کەڤن نامینن، لێ بەردەوام ل سەر بنەمایێ نژنینێ دهێنە فۆرمۆلەبوون. زێدەییا وان شارستانییەتان کو ل رۆژهەلاتا ناڤین چێبووین، یێ ژناڤچووین؛ چونکو دابڕانا کولتووری، زانینگەری، ئیپیستیمولۆجی یا هاتییە د ناڤ دا، شوینوارێن وان ژی نەماینە، ما چییێ سۆمەری یان بابلی یان ئەکەدی د مە دا مایە؟ بەلکو ئەڤ هەبوونا ئەم تێدا یا هاتییە خەملاندن ب شێوازێن یۆنانو-رۆمانی و ئەوڕوپی، تەنانەت جۆرێ هزرکرنا مە ژی یێ گۆری وێ دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی بووی. شارستانییەتا چینێ و یا هندێ و تاڕاددەکی یا ئیرانێ ژی ل سەر بنەمایێ نژنینێ یێن هاتینە دانان و دابڕان تێدا چێنەبوویە، لەوا نهو ژی دیرۆکا وان یا بەری هزار سالان یا هاتییە پاراستن و ل سەر بنەمایێ وێ نژنینێ بەردەوامییێ ب خۆ ددەن.

وەک نموونەکا بایۆلۆجی، قووناغێن شینبوونا تۆڤێ فێقی؛ دەما د بن ئاخێ دا ب کارتێکرنا چەند بارودۆخەکێن گونجای دپەقیت و دبیتە شتل، وێ واتایێ نادەت کو شتلێ بەرک ژناڤبر، یان دابڕانەکا بایۆلۆجی دروستکر، بەلکو ئەو بەردەوامیدانە ب پرۆسەیەکا مەزنتر کو تێدا مەزنترین عەقلێ هزرکەر یا دیزاینکری و ب هویراتی و هویربینییەکا کو شایستەی پیرۆزکرن و تەقدیسێ یە. هەمی گەردوونان و سروشت و ناسنامە و هەبوونا وان وەکی گەوهەر، ئێک خەلەتی تێدا نینە، ل سەر نەسقەکێ هویر یێن هاتینە دامەزراندن، هەکەر هەسارەک میترەکێ ژ ڕێڕەوا خۆ ڤارێ ببیت، دێ هەمی هەسار ڤێککەڤن و دێ گەردوون تێکچیت. هەروەسا خولا ژیانا ئینسێکت(حشرات)؛ ژ هێکێ بۆ کرمۆکی و پاشان قوزاخە پێکورە و پاشی ئینسێکتا تەسەل(حشرة کاملة)، ئەڤ قووناغە هەرچەندە د خوەزایی و سروشتینە، لێ عەقلەکێ مەزن یێ د پشت ڕا کو هەمی گەردوونی ل سەر نەسقەکێ تەسەل بڕێڤە دبەت. ئەڤە زانینەکا تەسەلە و ناچێبیت زانینگەرییێ ب تنێ ب زاراڤێ «ئیپیستیمی» ڤە گرێدەم؛ چونکو دێ بیتە کێم و کورتییەکا مەزن د خواندنێ دا. دابڕانا باشلاری پتر یاریکرنە ب تێگەهان، لەوا ئەز ئاراستێ سێیێ بۆ تێگەهشتنا هەمی هەڤدژان، وەک پرۆسەیەکا گشتی و تەسەل پێشنیار دکەم.

هەکەر ئەم شارستانییەتێ ب بەرچاڤکێن مەتریالیستان ببینین، زانین دکەڤیتە بەری هەبوونێ، ئانکو هەبوونا رەها ژ دەمێ دەستپێکرنا هشیارییێ دهژمێرن. هەکەر ژی ب بەرچاڤکێن ئایدیالیستەکی سەحکەینە ڤان چەمکان پێدڤییە جارا ئێکێ هەبوون هەبیت دا هشیاری چێببیت؛ هەکەر هەبوون نەبیت دێ چاوا هشیاری هەبیت؟ بنیاتێ هشیارییێ هەتا ئەڤرۆ ل سەر هەڤدژان هاتییە ئاڤاکرن، لێ د ئاراستێ سێیێ دا، ئەڤ هەڤدژییە نامینن و دێ (ئاراستێ سێیێ) بیتە (ئاراستێ سێیەمێ بلند) کو هەردو هەڤدژان وەکی پێکهاتێن سەرەکی د خۆ دا هەلدگریت. ئەڤە گوهۆڕینەکا بنەڕەتییە د ماهییەتا زانینێ دا؛ نەک شکاندن و ڤەقەتیان، بەلکو تێکهەلبوونا تیپ(کو نوینەرایەتییا لۆگۆس و جێگیریێ) و نمرە(کو نوینەرایەتییا لڤینا بێ سەنتەر دکەت). دەما ئەڤ هەردو جەمسەرە دکەڤنە د ناڤ ئاراستێ سێیێ دا، مرۆڤایەتی ژ سنوورێن میشێل فۆکۆی دەرباز دبیت. فۆکۆی زانین وەک ئارکیۆلۆجییایەکا دەستهەلاتێ ددیت، لێ ئاراستێ سێیێ بەحسێ قووناغەکێ دکەت، تێدا زانین دگەهیتە ئاستەکێ وەسا ژ نژنینێ کو ئێدی چ خالێن ڤەگەڕ تێدا نامینن. هشیاری دبیتە لەهیەکا زانیارییێن بەردەوام کو تێدا هویربینی(Precision) دبیتە گەوهەرێ هەبوونێ ب خۆ.

د ڤێ قووناغێ دا، مرۆڤایەتی بەر ب پاش-مرۆڤایەتییێ Post-humanism دچیت کو تێدا ناسنامە نە ب ڕێیا جوداهیێ، بەلکو ب ڕێیا تەباییا گشتگیر  Resonanceدهێتە پێناسەکرن. ئەڤە دێ شارستانییەتەکێ ئافرینیت کو تێدا کەتوارەکێ نوی چێبیت. ئایندێ زانینێ نە ل سەر دابڕانێیە، بەلکو ل سەر تەڤلیهەڤبوونەکا بوونگەراییە د ناڤبەرا هێما و هێزێ (تیپ و نمرێ) دا.

ئەڤە ئەو شۆرەشا ئارکیۆلۆجییە کو فۆکۆ نەشیای پێشبینی بکەت؛ چونکو ئەو د ناڤ سنوورێن دەق و دیرۆکێ دا ئاسێ ببوو. ئاراستێ سێیێ دەرکەڤتنە ژ دیرۆکێ بەر ب بەردەوامییەکا بێ جهـ و دەم کو تێدا زانین و هەبوون دبنە ئێک و هویربینی دبیتە ئەو دینامیکییەتا ئیپیستیمۆلۆجی یا کو جیهانا نوی پێ دهێتە ڕێڤەبرن.

 تیۆرێن کلاسیک یێن وەک (The Order of Things) یا فۆکۆی و (The Formation of the Scientific Mind) یا باشلاری، دێ هێنە گوهۆڕین بۆ پارادایمەکێ نوی کو تێدا تێز و ئەنتی-تێز نامینن، ب تنێ «تەباییا ڕەها» دمینیت.

 

گۆتنا ئێکێ: خوتێهەلاندن

دیتنا من بۆ نژنینا زانینگەری (التراکم المعرفي) ب واتایا وێ نێڕینا کلاسیک و پۆزەتیڤ دهێت کو زانینگەرییێ وەک پێشڤەچوونەکا هێلکاری و ئارام دبینیت، تێدا زانیاری وەک بەرهەمێ کۆمکرنەکا بەردەوام و بێ ڤەقەتیان دهێتە هەژمارکرن، ب شێوەیەکی کو هەر ڤەدیتنەکا نوی دبیتە درێژەپێدەرا ڤەدیتنێن بەری خۆ و ب شێوەیەکێ هەماهەنگ و هارمۆنی ل سەرێک ئاڤا دبیت، ئەڤە ژی دەرئەنجامێ وێ باوەریێیە کو عەقل خودان سروشتەکێ وەرارکریە و راستی تشتەکێ جێگیرە، مرۆڤ ب تنێ ب ڕێکا نژنینا زانیارییان بەر ب وێ راستییێ دچیت.

ل بەرامبەر ڤێ نێڕینا کۆمگەر دا، تێگەهێ دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی سەرهلددەت کو گاستۆن باشلار ب پێشەنگێ ڤی تێگەهی دهێتە نیاسین، ئەو دبینیت کو زانست ب ڕێکا نژنینێ پێشناکەڤیت، بەلکو ب ڕێکا هەڕفاندنێ و شۆڕەشێن هزری وەرارێ دکەت، ل ڤێرێ زانینگەرییا نوی ناهێت دا یا کەڤن تەمام بکەت، بەلکو دهێت دا شوینوارێن شاشییان و ئاستەنگێن زانینگەریێن سەردەمێ بەری خۆ ژ ناڤ ببەت.

ب ڕوهنی و هویربینی، باشلار د ناڤ جەرگێ فەلسەفا زانستی دا، تیۆرا «دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی» Epistemological Rupture وەک وێرانکارییەکا ئەرێنی بەرامبەر «نژنینا مەعریفی» پێشکەش کر. باشلار دبینیت کو عەقلێ مرۆڤی بەر ب زانستێ ب ڕێکا کۆمکرنا تێبینییان ناچیت، بەلکو ب ڕێکا یاخیبوونێ ل سەر وان باوەرێن سادە و گشتی یێن کو مەژ پێ هاتییە نژناندن دچیت.

 ل دەڤ باشلاری، زانینا رابردووی نەک هەر هاریکار نینە، بەلکو دبیتە ئاستەنگەکا ئیپستیمۆلۆجی Epistemological Obstacle وەک تەمومژەکێ ل بەر چاڤێن عەقلی ڕادوەستیت، ژ بەر هندێ؛ زانست لنک وی ب (نەخێر) دەستپێدکەت؛ نەخێر بۆ ئەزموونا هەستێ، نەخێر بۆ زمانی، نەخێر بۆ هەر پاشماوەکێ زانینێن کەڤن، نەخێر بۆ دیرۆکێ و وان ڕاستییێن کو بێی تاقیکرن هاتینە ئەرێکرن. ئەو دبینیت کو دیرۆکا زانستی نەک هێلەکا ڕاست و بەردەوامە، بەلکو زنجیرەیەکا بزدیانێن کویرە کو تێدا هەر تیۆرەکا نوی، یا بەری خۆ ب شاشی نیشان ددەت و ل سەر پاشماوێن وێ عەقلانییەتەکا نوی و هویربین ئاڤا ناکەت. د ڤی چارچۆڤەی دا، چەندین فەیلەسۆفێن دی یێن ناڤدار ب شێوەیەکێ ڕاستەوخو کار ل سەر ڤی تێگەهی کریە و ب ڕەهەندێن جودا کوژیێن مژاران هەلسەنگاندیە.

لویس ئەلتۆسێر (Louis Althusser)، ئێک ژ وان فەیلەسۆفانە کو ئەڤ چەمکێ باشلاری وەرگرتی و بۆ شیکارکرنا هزرا کارل مارکسی ب کار ئینای، ئەو دبینیت کو د ژیانا هزری یا مارکسی دا دابڕانەکا زانینگەری هەبووە کو تێدا مارکس ژ قووناغا ئایدیۆلۆجی و مرۆڤدۆستی دابڕا و بەر ب قووناغا «زانستا دیرۆکی و مەتریالیزما مادەگەریێ ڤە چوو. ئەلتۆسێر جەختێ ل سەر هندێ دکەت کو زانست ل سەر ئایدیۆلۆجییایێ ناهێتە نژنین، بەلکو پێدڤیە ب تەمامی ژێ ڤەقەتیێت دا کو ببیتە زانست.

 ل ئاستەکێ دی یێ دیرۆکی، میشێل فۆکۆ Michel Foucault ڤێ دابڕانێ بەرفرەهتر لێدکەت و وەک «دابڕانا ئەرکیۆلۆجی»(١) پەسن دکەت کو تێدا دیرۆکا مرۆڤایەتییێ دابەش دکەت بۆ سەردەمێن ژ هەڤ جودا و «ئەپیستێمی» ئانکو ل نک وی سیستەمێن زانینگەری د سەرەوژێرکەرن، تێدا هەر گوهۆڕینەک ب واتایا هەڕفاندنا سیستەمێ کەڤن و سەرهلدانا سیستەمەکێ نوی دهێت کو چ پەیوەندی ب یێ بەری خۆ ڤە نینە.

هەروەسا فەیلەسۆفێ فڕەنسی جۆرج کانگویلهێم Georges Canguilhem کو مامۆستایێ فۆکۆی و خویندکارێ باشلاری بوو، ئەڤ تیۆرییە د دیرۆکا بایۆلۆجی و پزیشکی دا چەسپاند و نیشان دا کا چاوا تێگەهێن زانستی وەک (خانە یان ڕیفلێکس) نەک ب ڕێکا وەرارکرنا ئارام، بەلکو ب ڕێکا وەرچەرخانێن هزری یێن دژوار پەیدا بووینە.

ئەڤ فەیلەسۆفە هەمی ل سەر هندێ دکوکن کو زانینگەری رویدانە، نەک پڕۆسەیەکا هێلگەرایی و راستی بەرهەمێ وێ بژارکرن و ڕەدکرنا بەردەوامە کو عەقل ل بەرانبەر ڕابوردەییا خۆ دا ئەنجام ددەت.

ئەڤ دابڕانە ل نک باشلاری ب واتایا نەئەکا مەعریفی دهێت. بەرانبەر ئەزموونا هەستکرن و وێنەیێن خەیالی یێن کو مەژێ مرۆڤی پێ هاتییە نژناندن؛ چونکو زانست نە ب تنێ کۆمکرنا زانیاری و فاکتانە، بەلکو ڕاستکرنا بەردەواما وێ نژنینا شاشە کو د دیرۆکێ دا کۆمبووی.

دەما ئەم ڤی تێگەهی د ناڤ مەوداییێ هزری یێ میشێل فۆکۆی دا دبینین، دابڕان ڕەهەندەکێ ستراکتۆری قەرقۆدی و ئەرکیۆلۆجی وەردگریت، تێدا دیرۆکا زانینگەری وەک زنجیرەیەکا بزدیانێن گۆتاری دهێتە بەرچاڤ، تێدا هەر سەردەمەک خودان ئیپیستیم یان سیستەمەکێ مەعریفی یێ جودایە و چ پەیوەندی ب سەردەمێ بەری خۆ ڤە نینە.

 ل نک فۆکۆی، دابڕان نیشانا گوهۆڕینا بنەڕەتی یا یاسایێن راستیێیە، تێدا شارستانییەت ژ بنەڕەت ڤە خۆ داڕێژیتەڤە دا سیستەمێ نوی یێ زانینگەرییێ کەڤن ژ ناڤ ببەت و راستییەکا نوی بئافرینیت.

ئەڤە وەدکەت کو لێکۆلینا ل سەر نژنین(تراکم) و دابڕانێ ببیتە گەشتەکا فەلسەفی د ناڤ کویراتییا عەقلی دا، دا کو بزانی کا چاوا دیرۆک نە رویبارەکێ ئارامە، بەلکو دەریایەکا پڕی هژیانە، تێدا هەر دابڕانەک، ژ دایکبوونا عەقلانییەتەکا نوییە ل سەر پاشماوێن عەقلانییەتەکا هەڕفاندی.

دەرئەنجاما ڤی شێوازێ هزرکرنێ، ململانێیا د ناڤبەرا نژنین و دابڕانێ دا گەوهەرێ پێشڤەچوونا شارستانییەتێ دکەتە تێگەهەکێ خرش؛ چونکو هەکەر نژنینێن زانینگەری د ناڤ وێستگەهێن جێگیر دا دهێنە پاراستن و کەس نەشێت خۆ ژێ دەربازکەت، چ نەبیت پاشماوێ زانینگەریێ ژی دبیتە سوتماک بۆ زانینێن نویتر، ئەو نژنین وەدکەت مرۆڤ ژ زیندانا ئاستەنگێن هزری دەربکەڤیت و بەر ب ئاسۆیێن نوی یێن مەعریفی بچیت، بێی کو هەمی تشتان ل پشت خۆ بهەڕفینیت.

دابڕان کردارەکا ئیپیستیمۆلۆجییە، تێدا مرۆڤ و جیهان ژ نوی دهێنە پێناسەکرن و راستی ل سەر بنیاتێ ڕەدکرنا بەردەوام دهێتە ئاڤاکرن نەک ل سەر بنیاتێ قەبویلکرنا کۆرە یا ڕابۆری. بەلێ پا ئەڤ دیتنە یا کێم و قوسیرە؛ چونکو د گەل فۆرمۆلەبوونا هەر شارستانییەتەکێ و دروستبوونا وێ، کێم یان زۆر، بنەمایێن دیرۆکی و ئابووری و مەعریفی یێن شارستانییەتێن بەری وێ تێدا دبنە پێکهاتێن سەرەکی د هەبوونا وێ دا، ئانکو چ شارستانییەت ژ چنەییێ چێنەبووینە، ژ خالا سفرێ دەستپێناکەن، هەرچەندە گەلەک کێم د دیرۆکێ دا ئەڤ جۆرە شارستانییە ب قووناغێن بنیاتگەر دەستپێکریە و هزرا وان هەردەم ل سەر یەکبوونا زانست، خاک، ئابووری و سیاسەتێ، وەکی بوونەوەرەکێ زیندی پەیدا دبیت، هەلبەت ئەو زایین ژ چنەییێ نینە، بەلکو د مالبچویکا وێ دا پێکهاتێن مرۆڤایەتییێ فۆرمۆلە دبن ژ بۆ رێکخستن و واتایەکا ئۆنتۆلۆجی یا کویر.

 شارستانییەت نە تنێ یاسا و باژێڕ و سیستەم و تەکنیکە، بەلکو تەڤنەکێ زانینگەرییێ شلۆڤەیە، سەرڕێژ دبیت و دیتنا هەبوونێ ب شێوازەکێ بلندتر ژێ دهێتە بەرهەم، لێ ژ خالەکا دیارکری دەستپێناکەت؛ چونکو کولتوورێ بەرێ یێ رابردوو ب هەمی بدەرانڤە(معطیات) دکەتە مژارا سەرەکی بۆ فۆرمۆلەبوونا شارستانییەتەکا نوی و دینامیکییەتا برێڤەچوون و پاراستنا وێ.

شارستانییەت ژ تێگەهشتنەکا ئۆنتۆلۆجی دەستپێدکەت، هەردەما هزر گەهشتە سەرڕژانێ، هشیاری چێدبیت و قووناغا ئیپیستیمولۆجی د دویڤ دا دهێت، قووناغا هەبوونێ وەکی هەڤتەسەلییەکا گرنگ د گەل دمینیت، هینگی مرۆڤایەتی دکەڤیتە د قووناغا خوتازیکرنێ ژ سروشتێ و کەیۆس(فوضى) و دوبارە دهێتە رێکخستن و هەستا بلند بڕیارێ ل سەر سروشتی ددەت ل شوینا خوزا و خورسکیێ، دگەهیتە باوەرییا هندێ کو چێدبیت مرۆڤایەتی ژ غەریزێن مانێ بەر ب ڤینا بەردەوامی و نەمریێ ڤە بچن.

ئاراستێ ئۆنتۆلۆجی ل سەر بنەمایێ هەبوونێ دهێتە ئارا. شارستانییەت بەری هەرتشتەکی ب هەبوونا مرۆڤی و پەیوەندییا وی د گەل سروشت و دەوروبەران دەستپێدکەت. ئانکو مرۆڤ بەری بزانیت زانین چیە ئەو هەبووە، پێدڤیە هەبیت دا بشێت وێ هزرێ تێبگەهیت، هەبوونا فیزیکی ژی هەر ل سەر وێ دیتنێ دهێتە ئاڤاکرن، شارستانییەت پێدڤی چێکرن، ئاڤاکرن و هەبوونا لەشی هەیە، دا بشێت خۆ ژ دەرڤەی خۆرسکییێ بناسیت. مارتین هایدیگەر Martin Heidegger د ڤی بیاڤی دا دبێژیت: «بوون د جیهانێ دا» بەری هەر جۆرە تیۆرەکا زانینگەری دهێت»(٢) شارستانییەت ل ڤێرێ ئەنجامێ وێ گەهشتن و گەشەکرنا بوونێیە. هایدیگەر جەختێ ل سەر هندێ دکەت کو «ناسین» ب تنێ پشکەکا بچویکە ژ هەبوونا مە، نەکو بنیاتێ هەبوونا مەیە. ئۆنتۆلۆجی بنیاتە و ئیپیستیمۆلۆجی هەڤالجێمکا وێیە.

ئاراستەیێ ئیپیستیمۆلۆجی

ئەڤ ئاراستە ژ هزرەکا مەتریالیی مادەگەرایی دەستپێدکەت، دیتنا وێ ئەوە: شارستانییەت ب هشیارییێ دەستپێدکەت. مرۆڤ هەتا نەگەهیتە قووناغەکا زانینگەرییێ کو بشێت جیهانێ تێبگەهیت و پۆلین بکەت، نەشێت شارستانییەتێ ئاڤا بکەت. شارستانییەت نە ب تنێ هەبوونە، بەلکو سیستەمکرنا وێ هەبوونێیە، ئەڤ سیستەمکرنە ب زانینا ئیپیستیمی دەستپێدکەت.

ل دویڤ دیتنا گاستۆن باشلاری، شارستانییەت یان ب پێشکەڤتن، ب دابڕانەکا زانینگەر دەستپێدکەت؛ واتا دەمێ مرۆڤ شێوازێ ناسینا خۆ بۆ جیهانێ دگوهۆڕیت، ل وی دەمی شارستانییەتەکا نوی فۆرمۆلە دبیت.

د ناڤبەرا ڤان هەردوکان دا، گەلەک فەیلەسۆفێن نوی وەک میشێل فۆکۆی د باوەرێدانە کو ئەڤ هەردو تشتە ژ هەڤ جودا نابن.

 ئەوی تێگەهێ ئیپیستیمی بکارئینایە؛ واتە هەر چاخەکێ شارستانی، سیستەمەکێ تایبەتییێ زانینێ یێ هەی کو بوون و ڕاستییێ دیار دکەت.

ئەڤ کەیانێن کو ئەم ب ناڤێ شارستانییەتان دناسین، چێدبیت گەلەک بهێز ببن و بکەڤنە د ناڤ وەهما نەمرییێ دا، لێ تۆڤێ ژناڤچوونێ د گەل خۆ هەلدگرن، دەما دگەهنە حالەتێ تەسەلییێ گوهۆڕینێن بوونگەرایی تێدا چێدبن، دکەڤنە د قووناغەکا نوی دا یا خۆ پویچکرنێ، وەکی هەر پرۆسەیەکا دی Self Destruction، ئەڤ شارستانییەتە ب تۆپ و فڕوکە و لەشکرێن دژمنان ژ ناڤ ناچن، بەلکو تۆڤێ ژناڤچوونێ یێ د ناڤ دا و ب هندەک فاکتەران ئەکتیڤ دبیت، دەما ژ ناڤ دا خرش دبیت و ئەو تشتێن رۆژەکێ وەکی داهێنان دهاتنە پێناسەکرن، ببنە روتەڤێن نەلڤ و وەکی بت(صنم) بهێنە پەڕستن و کەسەکی بۆ نەبیت بێخیتە ژێر پرسیارێ، ئەو شارستانییەت دگەهیتە قووناغا ژناڤبرنا خودی، دەما گیانێ پرسیارێ ل نک دهێتە گوهۆڕین بۆ بەرسڤێن هشک و ئامادە کو نیگەرانییێ دگوهۆڕن بۆ یەقینەکا ئارام.

دابڕانێن ئیپیستیمۆلۆجی نە هەمی وەکهەڤن، د ناڤ دا جهـ و دەم و فاکتەرێن ئەنترۆپۆلۆجی و دیرۆکی، رۆلەکێ سەرەکی تێدا دبینن و شارستانییەتەکێ ژ ئێکا دی جودا دکەن، نەکو ب تنێ کەلەکەبوون و نژنینا زانینان، بەلکو وەرگەڕاندنەکا هەمەگەر و بنەڕەتی بۆ شارستانییەتێن بەری خۆ، وەکی راگوهاستنا خەونێ بۆ کەتواری، هەمی پیڤەر دهێنە گوهۆڕین و ئەو تشتێن کو ب ناڤەڕۆک و بنیات دهاتنە ناسین، دبنە ریشالۆک و ئەو تێگەهێن بەرێ دبنە فاکت، د ناڤ ڤی جۆرێ وەرگەڕیانان دا. زانین دگەهیتە گۆپیتکا خۆ و چرکا داهێنەر دهێتە ئارا، پرسیارێن کەڤن، ئێدی ب کێر ناهێن و بەرسڤێن نوی ژی هێشتا ب باشی نەمەیینە، زانینگەری دگەهیتە گۆپیتکا هەلچوونێ و ئەو ب چ تەرزان ئێدی نەشێن د گەل رابردوویێ خۆ بقەتینیت؛ چونکو ژ چرکا ئارامییێ دەربازبوو بۆ چرکا زایینەکا نوی.

زانستا هەلچووی، دبیتە شارستانییەتەکا هەمەگەر و پەیڕەوەکێ نوی بۆ ژیانێ دئینیتە بەرهەم و دەست ب مەیینێ دکەت، نموونێن تایبەت و پارادایمان ب خۆ دروستکەت و دکەتە بەلگەیێن ئەرێکەر بۆ نهو و پاشەڕۆژێ، هینگی دێ نفشەکێ نوی هێت بیرا وی ل هندێ ناهێت کا چاوا پرسیارێن ئێکێ چێبووینە و چاوا ئەڤ دسەرداچوونە ل سەر بنەمایێ وان پرسیاران هاتییە ئارا و دێ وەسا هزر کەت کو دونیا هەمی یا ل سەر چاخێ وان چێبووی بێی کەلەکەبوون و نژنینا زانینگەری.

تاکێ نوی د ناڤ ڤان شارستانییەتان دا دبیتە بەندەیێ بەرسڤێن نوی کو وی ب خۆ نەهەلبژاردینە، بەلکو ژ ئەنجاما بارودۆخێن نوی پەیدابووینە و هینگی دێ ئەو شارستانییەت دەست ب قووناغا خۆ پویچکرنێ کەتەڤە، یان ژ هێزەکا دەرەکی یان ژی ژ تەسەلییا زێدە و سەرداچوونێ، دا جارەکا دی خولا شارستانی د ناڤ خالەکا دی دا دەستپێبکەتەڤە.

چێدبیت بۆ خواندەڤانی زوی بیت د گۆتنا ئێکێ دا بڕیارا خولان، لێکزڤرینا شارستانییەتان بخوینیت، لێ ئەڤە ب تنێ دەستپێکە و دێ د دویڤ دا دیار بیت کا من بۆچی وەگۆت.

راستە شارستانییەت هەروەکی دیرۆکا نڤیسی و نیشامەدای خولە، زڤڕین و ڤەگەڕیانە، لێ نە وەکی وەرگەڕیانا وەرزێن سالێ و ئەز نەشێم وەکی دەمژمێرەکا گەردوونی ببینم کو حەتمییەتەکا دیرۆکی د خۆ دا هەلدگریت، بەلکو بوونەکا مەحکوومە ب بارودۆخێن ئۆنتۆلۆجی ڤە، ژ مالبچویکا پێدڤیاتییێ دزێن و ژ دەوروبەرێن خۆ دخوت و دگەهیتە تەسەلییێ و پاشی پیر دبیت، دەما بەرسڤێن ئامادە دهێنە جهێ پرسیاران.

مرۆڤ دکەڤیتە د ناڤ پرۆسا چێکرنا شارستانییەتان دا؛ چونکو نەشێت بەرگرییا بۆشاییا بوونگەراییێ بکەت، دەما پرسیار زێدە دبن و بەرسڤ نەبن، دەما پەیوەندییێن مرۆڤی ئالۆز دبن، غەریزە ب تنێ نەشێن بەرسڤا وان بدەت، هینگی مرۆڤ ب پالدانا هشیارییا خۆ، چێکرنا سیستەمەکێ تەسەلتر ب ئەرکێ خۆ ددانیت.

 لەوا من هەردەم گۆتییە دامەزراندن نە بۆ خۆشی و زەوقێ چێدبیت، بەلکو گرنگییەکا بوونگەراییە بەرێ مرۆڤی ددەتە ئاراستێن تایبەت، بەر ب گرنگییا مانا دەروونی، بەری کو مانەکا مەتریالی بیت.

سیستەم و رێکخستن، فەوزا و کەیۆسێ کۆنترۆل دکەن و پشتی وێ جوداهییێ ناهێلن و ل دویماهییێ هەبوونا خۆ ژ ناڤ دبەن. شارستانییەت ژ ناڤ دچن؛ چونکو ژ بیرێ دچیتەڤە کو رۆژەکێ ژ رۆژان شیمانەیەک بووە و چێدبیت د هزرا کەسێ دا نەبیت کو دێ بیتە راستییەکا مەتریالی و کەتوار، دەما بەرسڤێن وێ دبنە راستیێن هەرەکی و سزایێ وان مرۆڤان ددەت کو گومانێ دئێخنە وان بەرسڤان؛ ژەهرا خۆ دڕێژیتە د ناڤخۆ دا و شەڕێن وێ و جەنگێن وێ دبنە مرنەکا پێشچاڤ، د دەمەکی دا مرنا ب دروستی ئەوە یا نەدیار کو پێچێبوونا دروستکرنا پرسیاران نامینیت.

گۆتنا دویێ: شارستانییەتا جیهانگەرییێ د چاخێ نمرێ دا

هەکەر ئەم ل سەر وێ شکاندنا عەقلی راوستین کو باشلار د هزرا خۆ دا دیار دکەت، دێ گەلەک پرسیارێن نوی چێبن: ئایا عەقلێ مرۆڤی یێ سەردەم دشێت بێی دابڕانەکا نوی ژ «ئایدیۆلۆجییا دیجیتالی» بەر ب راستییەکا زانستی بچیت؟

جوداهییا د ناڤبەرا شارستانییەتا نمرێ دا (دیجیتال) و شارستانییەتێن بەری وێ گەلەکە، چ جارا مرۆڤایەتییێ شارستانییەتەک یان ئایدیۆلۆجییایەک بەرهەم نەئینایە وەکی شارستانییەتا دیجیتال بچیتە د ناڤ هەمی کونجێن خڕۆکا ئەردی دا و ل هەمی جهان ب ئێک سیستەم کار بکەت.

ئەڤە جارا ئێکێ یە شارستانییەتەک بهێتەچێکرن و ل سەر بنەمایێ دامەزراوەکا هەڤبەش نەبیت، نە ل سەر پەرتووک و رێنمایێن پیرۆز و نە ل سەر سنوورێن دیارکری و هێزا عەقلی، هێزا وێ زانینگەرییێ یا د ناڤ بارینا بووش (مشە) یا زانیارییان د ناڤ زمانێ نمرەیی دا بێی کو کەسەک هەبیت بێژیت: ئێ، پاشی؟ نەوەکی ئۆلانە زایین و هەبوون و پاشەرۆژێ ب ئامادەیی پێشکەشکەت، نە ژی وەکی ئایدیۆلۆجییانە دژەبەرەکییا ئەوێ ل دژی خۆ سزا بدەت، بەلکو لێمشتەکا زانیارییانە، ب هویربینی مرۆڤی دکەتە سەنتەرێ شیمانەیێن نوی.

 ئەوە هەمی مرۆڤایەتی ل سەر ئێک سیستەم رێکئێخستی، بێ جەنگێن راستەوخۆ و بێی ئەیدیۆلۆجییایێن سەپێنەر و سزادەر، بناغێ وێ زمانێ سفر و ئێک و یونتانە، گەلەک یێ ب لەز و هویربینە و گەلەک ژ پێچێبوونێن تێگەهشتنا مرۆڤی ب لەزترە. ئەز دشێم بێ دو دلی ناڤێ وێ بکەمە شارستانییەتا چرکێ؛ چونکو د هەر چرکەکێ دا بیردانکا مرۆڤی نەشێت د گەل لەزاتییا وێ بچیت، تێگەهێ: یێ نوی یێ کەڤن ژێ دبەت دا جهێ زانیاریێن نوی ببیت وەکی پێچێبوونەکا نوی یا عەقلێ مرۆڤی پەیدا دبیت، چێدبیت ببیتە سەدەما کێمکرنا بکارئینانا عەقلێ مرۆڤی و ب مسوگەری ڤە ئیفلجکرنا ئەندامێن لەشی ژ بەر بکارنەئینانێ.

د ناڤ ڤێ شارستانییەتێ دا مرۆڤ یێ بەلاڤە د ناڤبەرا ناسناما نمرەیی و ژدەستدانا خسلەتێن مرۆڤایتیێ دا، هەبوونا وی یا لەشی نە یا گرنگ و نە یا سەرەکییە، ئانکو بەر ب پویچبوونا وی ڤە دچیت. ئەم دشێین بێژین: شارستانییەتەکا پشتی شارستانییێن کلاسیکە؛ چونکو سەنتەرەکێ دیاریکری نینە، بەلکو گرێ و یونتێن لڤۆکن، ڤەدبن و دهێتە دائێخستن و ئالۆز دبن و ژێکڤەدبن و تێک دئالیێنەڤە.

ل ڤێرێ ئەم دکەڤینە بەرامبەر پرسیارەکا بوونگەرایی و ب زەحمەت بۆ خواندن و تێگەهشتن و بەرسڤدانێ؛ چونکو زێدەییا بەرسڤێن باشلاری و تەنانەت فۆکۆی ژی د ناڤ چارچۆڤێ (رابردووی دا) دهێنە ئەنجامدان؛ چونکو رابردووە و نهو بەردەوامییە، ژبەر هەندێ گرنگییەکا هەی د مەسەلا خالەکا نەلڤ دا. راستە، پێشبینیکرن ل سەر بنیاتەکێ لڤۆک ئەستەمە، چێدبیت ئەم بشێین بەرسڤا ڤێ چەندێ بدەین کا چاوا چێبوویە، لێ بەرسڤا پرسیارا هەری ب زەحمەت: دێ بەر ب کیڤە چیت و دێ چاوا تێکچیت؟ دکەڤیتە د خانا پێشبینییان دا، زێدەییا پێشبینییان ژی هەکەر ل سەر نژنینا زانینگەری نەهێنە دامەزراندن، دبنە خێڤزانکی و ناگەهنە ئاستێ فەلسەفا زانینێ.

ئەم د ڤی سەردەمی دا نموونێن خۆ ب چرکەکێ دبێژین، نە وەکی شارستانییەتێن بەرێ، ب چاخان ژی کارێ چرکەیەکا دەمێ نهو نابیت، بێی پیرۆزی و بێی دژایەتیکرنا ئەوێن باوەر ب تە نەکەن، ئەڤ لەزە دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی دکەتە چرکەک، نە وەکی شارستانییەتێن بەرێ کو ب چاخان و ب چەندین نفشان دهاتە کرن، نهو ب چەند دەمەکێن کورت مەودا و گوژمەیێ پێشکەڤتنان ناهێتە هژمار.

دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی د ڤی چاخی دا، دابڕانەکا ڤالا و بێ رهـ و ڕیشالە و چ قووناغێن بەرچاڤ د دویڤ دا ناهێن، بەلکو هەوەسەکا بەردەوام و چوونە د ناڤ زەمانەکێ شیمانەیی دا بێی کو بزانین دێ دویماهییا وی چ لێهێت.

بۆ بەرسڤدانا ڤێ پرسیارا کویر و فرەڕەهەند، پێدڤیە ئەم ڤێ مژارێ ژ چەند کوژیەکێن دیرۆکی یێن جودا ببینین و شلۆڤە بکەین، پێدڤیە ئەم چاڤخشاندنەکێ ب میتۆدۆلۆجییا مارکسی، پارادایما باشلاری و ئارکیۆلۆجییا فۆکۆی، ڕۆلێ لایبنزی د گوهۆڕینا زمانێ پەسنکرنێ(وصف) بۆ هێمایێن ماتماتیکی و سروشتی و دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی د سەردەمێ نوی دا بکەین.

مارکس نەپێغەمبەرە

کارل مارکس Karl Heinrich Marx پێغەمبەر نەبوو، بەلکو شیکارکەرەکێ هویر یێ ماتریالیزما دیرۆکی بوو. ئەوی شیا پێشبینییا هندێ بکەت کو سەرمایەداری دێ مرۆڤی کەتە «پێکهاتەیەکێ بێ گیان» یان بوڕغیەک د ناڤ ئامیرەکی دا؛ چونکو وی دیتن کێمتر ئێخستە سەر هزرێ یان زانینگەریێ، بەلکو پتر رەهەندێ «شێوازێ بەرهەمهێنانێ Mode of Production شلۆڤەدکر و پتر ل سەر تێگەهێ لۆجیکێ سەرمایەدارییێ ل سەر بنەمایێ قازانجی (Surplus Value) یێ ئاڤابووی»(٣). بۆ زێدەکرنا قازانجی، پێدڤیە کارێ مرۆڤی بهێتە ئۆتۆماتکرن.

 د کتێبا سەرمایە دا (Das Kapital)، مارکس باسێ هاڤیبوونێ Alienation دکەت؛ «دەمێ کرێکار کونتڕۆلا خۆ ل سەر بەرهەمێ کارێ خۆ و پرۆسەیا کارکرنێ و تەنانەت سروشتێ خۆ یێ مرۆڤایەتی ژ دەست ددەت»(٤). مارکسی زانی کو «ئەڤ ئامیرە نە بۆ هاریکارییا مرۆڤی دهێنە دروستکرن، بەلکو مرۆڤ دهێتە بکارئینان بۆ خزمەتکرنا ئامیری، دا کو ئامیر بەردەوام کار بکەت»(٥). ئەڤە لۆجیکەکێ حەتمی یێ سیستەمی بوو، لەوما مارکس شیا ل سەر ڤی ئاراستەی پێشبینییا پاشەرۆژێ بکەت.

 

لایبنز، تیپ و ژمارە و خەمسارییا زانینناسێن فرەنسی

گۆتنا ل سەر لایبنزی (G.W. Leibniz) خالەکا وەرچەرخانێیە. لایبنز ب «داهێنانا سیستەمێ دووانی Binary System (0 و 1) و پڕۆژەیێ خۆ یێ Calculus Ratiocinator، بنیاتێ لۆجیکی یێ کۆمپیوتەری دانا. «وی دخواست هەمی هزر و زمانێ پەسنێ یێ مرۆڤی (تیپ)، بکەتە هێما و هەڤکێشێن ماتماتیکی یێن پەتی نمرە «(٦)، ئەڤە وەرچەرخانەکا مەزن بوو ژ زمانێ دەربڕینێ بۆ زمانێ هەژمارکرنێ.

خەمسارییا زانینناسێن فرەنسی (وەک باشلار و فوکۆی) ل ڤێرە د وێ چەندێ دایە کو وان زانین هەر وەک «گۆتار» (Discourse) یان وەک «عەقلەکێ جودا ژ نیشانان ددیت. وان هەست ب وێ چەندێ نەکر کو شۆڕەشا لایبنزی دێ جیهانێ بەر ب دیجیتالکرنەکێ بەت کو تێدا دابڕان نامینیت، بەلکو زانین دێ د ناڤ کۆدێن نمرەیی دا هێتە نژنین.

باشلار د ناڤ دابڕانا دەروونی دا ئاسێ ببوو و فوکۆ ژی د ناڤ ئارکیۆلۆجییایێ دا، د دەمەکێ دا لایبنزی دەرگەهێ نژنینا زانیارییان ڤەکربوو کو تێدا هەمی تشت دبنە کۆد و هەبوونەکا شیمانەیی. ل ڤێرێ ئەڤ پرسیارە دهێتە پێش: باشلاری و فۆکۆی بێگومان ئەڤ دیرۆکە دزانی، لێ بۆچی نەشیان پێشبینییا «کۆمپیوتەریزەکرنا» مرۆڤی و شارستانییەتێ بکەن؟

بەرسڤ ل سەر سروشتێ میتۆدۆلۆجییا وان ڕادوەستیت. هەردو هزرڤان ل سەر بنەمایێ دژە-تیلیۆلۆجی»Anti-Teleology»(٧) کار دکر. واتا وان باوەری ب هندێ نەبووە کو دیرۆک بەر ب ئارمانجەکا دیار و پێشوەخت ڤە دچیت.

فەلسەفا باشلاری ل سەر «دەروونناسییا عەقلێ زانستی» بوویە. ئەو مژویلێ هندێ بوو کا چاوا عەقلێ زانستی د قووناغەکا دیاریکری دا، خۆ ژ «کۆسپێن زانینگەری» یێن ڕابردووی ڕزگار کەت. لایبنز ب گوهۆڕینا گەردوونێ ژ پەسنکرنێ بۆ ماتماتیکێ، مەزنترین وەرگەڕیان د دیرۆکا مرۆڤی دا ئەنجام دا، لێ ل دەڤ باشلاری زانست تشتەکێ هەردەم خۆنویکەر بوویە و دشێت هەر گاڤ شۆڕشەکا وەرگەڕیانێ بکەت. ژبەر ڤێ چەندێ، باشلاری خۆ ل باسکێ پێشبینیکرنا داهاتووی نەدا؛ چونکو پێشبینی پێدڤی ب باوەریبوون، ئانکو بەردەوامییەکێ هەیە، د دەمەکی دا فەلسەفا وی ل سەر «پچیان و دابڕانێ» ئاڤا ببوو.

 فۆکۆ ئارکیۆلۆجیستەک شوینەوارناسەکێ زانینگەربووە؛ «ئەرکێ وی ئەو بوو کو ئەرشیڤێ ڕابردووی هەلدەتەڤە، دا بزانیت د هەر قووناغەکێ دا مرۆڤان چاوا هزر دکر. فۆکۆ ب ئاشکرایی ڕەد دکر کو وەک پێشبینیکەرەک دەربکەڤیت»(٨). هەرچەندە وی بەحسێ کۆنتڕۆلکرنا لەشی و بایۆ-پۆلەتیک دکر، لێ نەدخواست بێژیت داهاتوو دێ چاوا بیت؛ چونکو هێز و زانینگەری ب شێوێن نەپێشبینیکری خۆ دئافریننەڤە.

دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی د بۆشاییێ دا دروست نابیت. دابڕان ب خۆ پرۆسەیەکا ڕەدکرنێیە. باشلار دبێژیت: «ڕاستییا زانستی هەردەم ڕاستڤەکرنا خەلەتییەکێ یە.. بۆ هندێ زانینگەرییەکا نوی دروست ببیت، پێدڤیە زانینەکا کەڤن، یان شارستانییەتەکا فکری یا بەرێ هەبیت کو بگەهیتە قووناغەکا «دائێخستی»(٩) و ببیتە «کۆسپەکا زانینگەری».

شارستانییەتا بەرێ نە وەک بنەما Foundation دهێتە بکارئینان ژبو کو ئەوا نوی ل سەر بهێتە ئاڤاکرن وەک چێکرنا نهۆمێ دویێ ل سەر نهۆمێ ئێکێ یێ خانیەکی. نەخێر، شارستانییەتا بەرێ وەک ئامانجەکا هێرشکرنێ دهێتە بکارئینان. دابڕان چێدبیت دەمێ لۆجیکێ نوی بنیاتێ لۆجیکێ کەڤن دهەڕفنیت و ل سەر بنەمایێن جودا ب هویربینی و دروستییەکا نوی سەر ژ نویی خۆ دادڕێژیت.

گۆتنا سێیێ: دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی و ئاراستێ سێیێ

ئەم د شارستانییەتەکێ دا دژین کو لۆجیکێ ئەلگۆریدمی و ژیرییا دەستکرد هەمی بیاڤەکێ داگیرکری. دیرۆکا مرۆڤایەتییێ کو ب زمانێ تیپێ دەستپێکر، نهو ب تەمامی یا خۆ ڕادەستی لۆجیکێ نمرەیی و کۆدێ دوانی (0 و 1) یێ لایبنزی کری. د ڤێ قووناغێ دا، مرۆڤ نەک ب تنێ «بورغیەکە د ناڤ ماکینەیێ دا»، بەلکو مرۆڤ یێ بوویە «داتا» زانیاری و نمرەیەک د ناڤ سیستەمێ دیجیتالی دا.

هەکەر ئەم ل دویڤ لۆجیکێ باشلاری و فۆکۆی هزر بکەین کو ئەوان پێشبینی نەکریە، دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی یا داهاتووی دێ ب ڤی ڕەنگی چێبیت:

1. گەهشتنا کۆسپا زانینگەری بۆ ئاستێ هەرە بلند: زانینگەرییا ئەڤرۆ کو ل سەر بنەمایێ سەرمایەدارییا دیجیتالی و کۆدکرنا ماتماتیکی دروست بووی، دێ گەهیتە جهەکی کو ئێدی نەشێت قەیرانێن خۆ (چ قەیرانێن ژینگەهی، دەروونی و بوونگەرایی) چارەسەر بکەت. بەلکو هەژمارکرنا زێدە یان یا کێم، دێ بیتە ئاستەنگ و چ سیمایێن مرۆڤبوونێ ئێدی نەشێن ڤان گرفتان چارەسەرکەن.
2. دەستبەرداری ژ پارادایما هەژمارکرنێ: دابڕانا نوی دێ ل وی دەمی دروست بیت کو زانینگەری (ئیپیستیمۆلۆجی) گومانێ ژ تێگەهێ ڕەهابوونا لۆجیکێ نمرەیی بکەت. ڕەنگە ئەم بەر ب پارادایمەکی ڤە بچین کو ئێدی گرنگییێ نەدەتە ئەلگۆریدمێ، بەلکو جۆرەکێ نوی یێ تێگەهشتنێ بئافرینیت، پێکهاتەیا ماتماتیکی پێ تێکدەت، یان د گەل ئاستەکێ بلندتر یێ هشیارییێ دا تێکەل ببیت (وەکی کۆمپیوتەرێ کوانتۆمی کو لۆجیکێ 0 و 1 هەلدوەشینیت) هەڤدژان ناهێلیت و خۆ دگەهینیتە ئاستەکێ خوداوەندی؛ چونکو ئاستێ خوداوەندی د ناڤ هەڤدژان دا بوون نینە، بەلکو ب ساناهیتر بێژم: دەم و جهـ نینن، لەوا رەهەندێن نوی بۆ ژهەڤنێزیککرنا هەمی تێگەهێن فەلسەفی دێ پەیدا بن کو ژ دەستپێکا هشیارییا مرۆڤی و هەتا ئەڤرۆ هەردەم هەڤدژ بووینە، ئۆل و زانست، فیزیک و میتافیزیک، ئۆنتۆلۆجی و ئیپیستیمۆلۆجی، بوونگەرایی، مەتریالیزم و ئایدیالیزم. هەکەر ئەڤ هەڤدژە نەمان دێ شێوازێ هشیارییێ و نەهشیاریێ ژی وەکهەڤ لێهێت.

دەما ئەم بەحسێ قووناغەکێ دکەین کو تێدا هەڤدژ نامینن، ئەم بەحسێ گوهۆڕینەکا رادیکال دکەین د میتۆدۆلۆجییا ناسینێ دا، د سیستەمێ کلاسیک یێ هشیارییێ دا، مرۆڤی پێدڤی ب تارییێ هەبوو دا کو ڕوناهییێ بناسیت، یان پێدڤی ب نەبوونێ هەبوو دا کو هەبوونێ پێناسە بکەت. هەکەر ئەڤ جەمسەرە نەمینن، هشیارییا مرۆڤی دێ ژ حالەتێ بەراوردکاریێ بەر ب حالەتێ پەیوەندییا بەردەوام چیت.

3. هشیاری وەک هویربینییەکا بێ کەنار: ئەگەر هەڤدژ نەمینن، هشیاری نامینیتە پارچە پارچە، یان دابەشکری د ناڤبەرا (راست و چەوت) دا. ل ڤێرێ، زانین دبیتە پرۆسەیەکا نژنینێ یان کەلەکەبوونەکا هویر کو تێدا مرۆڤ پێدڤی ب هەڤدژان نینە بۆ سەلماندنا ڕاستیێ؛ چونکو ڕاستی ب خۆ دبیتە سیستەمەکێ تەسەلتر Self-contained System. ل ڤێرێ هویربینی(Precision) نابیتە ئارمانجەکا دویر، بەلکو دبیتە ڕەوشەکا سروشتی یا هشیاریێ. مرۆڤ دێ تشتان ناسیت نەک چونکو د جودانە، بەلکو چونکو د تەڤلیهەڤی سیستەمێ گشتی یێ زانینێ نە.
4. سیستەمێ نمرەیی و دەربازبوون ژ تیپێ: سیستەمێ نمرێ (Numerical/Digital System) قووناغا دویماهییێ یا وێ خەونا لایبنیزی یە. دەما زانین هەمی دبیتە «نمرە» و «کۆد»، واتا وێ ئەوە کو مە جیهان یا وەرگێڕای بۆ زمانەکێ گەردوونی یێ بێ-گرێ (Universal Language).

• د سەردەمێ تیپێ دا: ململانێ هەبوو؛ چونکو پەیڤان بارێ کولتووری و پەسنێن مرۆڤبوونێ و هەستا هەڤدژ هەلگرتبوون.
• د سەردەمێ نمرێ دا: زانینگەری دبیتە زانیاریێن بێگەرد (Pure Data). ل ڤێرێ هشیاری ب تنێ د ناڤ سیستەمێ نمرێ دا دژیت؛ چونکو نمرە «هەڤدژیێ» ناناسیت؛ (١) دژی (٠) نینە، بەلکو تەمامکەرێ وی یە د لۆجیکێ دیجیتالی دا.

5. مرۆڤێ پاش-دیالێکتیکێ: د سەردەمێ نمرێ دا، مرۆڤ دێ کەڤیتە د قووناغەکا زانینگەری یا نوی دا کو ئەم دشێین بێژینێ هشیارییا ماتماتیکی یا زیندی. ل ڤێرێ هشیاری ب تنێ وەرگر نینە، بەلکو ئەو ب خۆ پشکەکە ژ وێ نژنینا بەردەوام. دابڕان د وی دەمی دا چ واتا نامینن؛ چونکو نمرە دابڕانێ قەبوول ناکەت، بەلکو ب تنێ «زێدەکرنێ» و پویتەپێکرنێ ئەرێ دکەت.
6. ئایندێ زانینێ بێی پیڤەرێ نەلڤ: دەمێ پیڤەرێ نەلڤ نەمینیت، مرۆڤ دێ بیتە خودانێ هشیارییەکا شل Liquid Consciousness. ناسین دێ ژ شێوازێ ستوینی (وەکی بۆچوونا باشلاری) یان ئاسۆیی (وەکی بۆچوونا فوکۆی) گوهۆڕینێن شێوازێ تەڤنی Networked دهێنە ئارا. هینگی مرۆڤ دێ تێگەهیت کو زانین ب تنێ د ناڤ سیستەمێ نمرێ دا دمینیت؛ چونکو نمرە تاکە زمانە یێ کو دشێت «کەلەکەبوونا بێ-دوماهی» هەلگریت بێی کو توشی پێکدادانا هەڤدژان ببیت. ئەڤە ئەو ئاراستێ سێیێ یە مرۆڤایەتی تێدا دگەهیتە ئاستەکێ وەسا ژ زانینگەریێ، هەبوونا مرۆڤی و سیستەمێ نمرێ دبیتە ئێک راستییا جودانەبووی. ئەڤە دێ واتایا شارستانییەتێ ژ ئاڤاکرنا ل سەر هەڤدژان بەتە قووناغەکا دی.
7. مرنا مرۆڤێ دیجیتالی: وەک چاوا فۆکۆی پێشبینییا «مرنا مرۆڤی» کر (ب واتایا مرنا وی مۆدێلێ مرۆڤی کو د سەردەمێ ڕوناکبیرییێ دا هاتییە دروستکرن)، دابڕانا نوی دێ مرۆڤێ دیجیتالی ئەوێ مرۆڤایەتییا خۆ ژدەستدای و بوویە رۆبۆتەکێ بێ هەست، ژناڤبەت و شارستانییەتەکا نوی ل سەر وێرانیێن ڤێ زانینگەرییا هەژمارکاری دروست بیت. ئەڤە دێ بیتە دابڕانەکا توند د قووناغا هەڤکێشێن ماتماتیکی کو تێدا هەڤکێشێن ماتماتیکی تەڤایا جیهان داگیرکری.

گۆتنا چارێ: بۆچی ئاراستێ سێیەم؟

گوهۆڕینا کەرەستەیی د هزرکرنا مرۆڤی دا ژ زمانێ ئاسایی بۆ هێمایێن بیرکاری (ژ تیپ بۆ نمرە) ئەو پرە کو شارستانییەتا کەڤن ب یا نوی ڤە گرێدای، لێ د هەمان دەم دا دیوارێ سەرەکی یێ کۆسپێن مەعریفی یێن ئەڤرۆیە. دابڕانا داهاتی پێدڤی ب هەبوونا ڤێ قووناغا دیجیتالی هەیە، نە بۆ هندێ کو پێشدا ببەت، بەلکو بۆ هندێ کو بکەتە کەرەستەک بۆ شارستانییەتەکا نویتر نەک ب «نەخێر»ەکا باشلارییانە یا شۆڕەشگێڕ، بەلکو ب زانینەکا ئۆنتۆلۆجی/بوونگەرایی، پشتی تەڤلیهەڤبوونا هەبوونێ و زانینێ، مەتریال و هزرێ.

ململانێییا د ناڤبەرا «زمانێ پەسنکرنێ» (تیپ) و لۆجیکێ ماتماتیکی (نمره) دا، دێ ب سەرکەڤتنا ئێکجاری یا ئێک ژ وان ب دوماهی هێت، بێی کو دژاتییا خودێ بنەمایێ دیرۆکی و دیالێکتیکا فەلسەفێ بکەت.

دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی پێدڤی ب قووناغەکا کەڤنترە بۆ هندێ کو وێ ڕەد بکەت. لەوما، باوەریبوون ب سەرهەلدانا ئاراستەیەکێ سێیەم A Third Paradigm/Direction نەک ب تنێ پێشبینیەکە، بەلکو پێدڤیاتییەکا فەلسەفی و دیرۆکییە.

دەمێ مە ل گوهۆڕینا چەمکی ژ وەسفکرنا زمانی بۆ هێمایێن ماتماتیکی و کۆدێن دیجیتالی گوهۆڕی (راگوزەرییا ژ تیپ بۆ نمرە)، مە دیت کو ڤی پرۆسەی دەستهەلاتەکا بێسنوور دایە مرۆڤی، بەلێ د هەمان دەم دا بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ کو ئێدمۆند هۆسرێل Edmund Husserl ب ناڤ دکەت «داپۆشینا ژیانا جیهانێ Covering of the Life-world/ Lebenswelt مۆدێلێن ماتماتیکی و ئەلگۆریدمی کەتوارێ زیندی یێ مرۆڤی یێ نخاڤتی و یێ کریە ئامراز. ئاراستێ سێیەم دڤێت دابڕانێ د گەل ڤێ نخافتنێ بکەت.

1) بۆچی ئاراستەیێ سێیەم؟

بۆ تێگەهشتنا ئاراستەیێ سێیەم، پێدڤیە بزانین بۆچی ئاراستەیێ دووەم (نمرە/ کۆمپیوتەر، لۆجیکێ لایبنزی) گەهشتییە بنبەستێ و بوویە کۆسپەکا زانینگەری. لۆجیکێ کۆمپیوتەری ل سەر سیستەمێ دوانی (Binary) ئاڤا بوویە: سفر و ئێک. ئەم نەشێین بێژین راست یان خەلەت؛ چونکو نمرە خەلەتییێ قەبوول ناکەن، بەلکو پتر ئەم دشێین پەسنا وێ ب هەبوون یان نەبوونێ بکەین؛ چونکو بوونا مرۆڤی ئانکو (ئەو مرۆڤێ ئەم دنیاسین ب هەمی پێکهاتێن خۆ یێن بوونگەرایی ڤە) ئەو نامینیت. دێ ژ ڤان هەمی خسلەت و پەسنان هێتە دامالین و چێدبیت وەکی رۆبۆتەکێ ب گیان لێبهێن بێی هیچ هەستەکا مرۆڤایەتی یا رەسەن. دێ مرۆڤی کەتە داتا و دێ هەمی جۆرە ئالۆزییەکا بوونێ (Ontology) کورت کەتەڤە بۆ کێشەیەکا ناسینێ و هەژمارکرنێ. فەیلەسۆفێ هەڤچەرخ، جل دۆلۆز Gilles Deleuze، ئەڤ چەندە د چەمکێ کۆمەلگەهێن کۆنتڕۆلکری دا شرۆڤە کریە، کو» مرۆڤ تێدا نابیتە بکەر (Subject)، بەلکو دبیتە «دابەشکار» (Dividual)، واتا پارچەیەک ژ داتایێ. دەما داتا جهێ تێگەهشتنێ دگریت، زانین دمرن و ب تنێ زانیاری (Information) دمینن(١٠)

.

2) لێکدانا کوانتۆمی و بایۆ–سیمیۆتیک

ئاراستەیێ سێیەم نە ڤەگەڕانە بۆ زمانێ کلاسیک (پیت)، نە ژی بەردەوامبوونە ل سەر لۆجیکێ ئەلگۆریدمی یێ سار و تەزی (نمرە). ئاراستەیێ سێیەم دابڕانەکە کو لۆجیکێ پێکهاتەیی یێ مەعریفەییێ ب خۆ دگوهۆڕیت. ئەڤ ئاراستەیە ب دو شێوەیان خۆ دیار دکەت:

• ئیپیستیمۆلۆجییا کوانتەمی (Quantum Epistemology): هەکەر لایبنز داهێنەری 0 و 1 بوو کو شارستانییەتا ئەڤڕۆ ل سەر ئاڤابووی، ئاراستەیێ سێیەم ل سەر بنەمایێ فیزیکا کوانتەم کار دکەت کو باوەری ب سەریەککەڤتنێ (Superposition) هەیە. واتە تشتەک دشێت د هەمان دەم دا هەم (0) بیت و هەم (1) بیت. ئەڤە دابڕانەکا مەزنە ژ هزرا باشلاری؛ لۆجیکەکێ نوی دئافرینیت کو باوەری ب بوهژاندنا «هەڤدژیێ» هەیە وەک پشکەک ژ ڕاستیێ. مرۆڤ ل ڤێرێ ب تنێ ب هەڤکێشەیێن سادە ناهێتە پیڤان، بەلکو ب ئالۆزی و گوهۆڕینێن خۆ ڤە دهێتە ناسین.
• بایۆ-سیمیۆتیک و ڤەگەڕیان بۆ لەشی: ئاراستەیێ سێیەم دێ زانینگەرییێ (هزرێ) و ئۆنتۆلۆجییێ (بوون و لەش) تێکەل کەتەڤە. کو د شارستانییەتا ئەلگۆریدمی دا، لەش هاتبوو پشتگوهـ ئێخستن د پارادایما نوی دا، زانینگەری نە ب تنێ ب ڕێیا مەژی (وەک کۆمپیوتەر) دهێتە پرۆسێسکرن، بەلکو ب ڕێیا هەستەوەر، ژینگەهـ و پەیوەندییا ئۆرگانیک یا مرۆڤی د گەل سروشتی. ئەڤە وەرچەرخانەکە کو واتایا (Meaning) دزڤڕینیتەڤە بۆ ناڤ هێمایان و ناهێلیت نمرە ب تنێ زال ببن.
• چاوا دابڕان ڕویددەت؟ دروستکرنا کۆمپیوتەرەکێ بلەزتر نابیتە ئەگەرێ تێگەهشتنەکا باشتر بۆ ڕاستییێ و دادپەروەریێ. دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی دێ ل وی دەمی دروست بیت کو زانا و فەیلەسۆف بگەهنە کەتوارێ بنیاتکەر و بۆ دەرکەڤیت کو تێگەهشتنا ڕاستەقینە ب «هەژمارکرنا زێدەتر» ب دەست ناهێت.

د ڤێ خالێ دا، «هزرکرن ب نمرەیان» دێ ببیتە کۆسپەک (Obstacle) و مرۆڤایەتی دێ ناچار بیت ئامرازێن نوی بۆ زانینێ دابڕێژیت کو ل سەر بنەمایێ «تێگەهشتنا هۆلیستی» (گشتگیر) کار دکەن. تێگەهشتنەک کو پەیوەندییا کویرا ناڤبەرا بکەر، کار و مۆڕالێ (وەک د ئاکارێ پراکتیکی و یاسایی دا هەیە) ب لایەنێ ماتماتیکی ڤە گرێ ددەت بێی داپۆشینا لایەنێ مرۆڤایەتی.

ئاراستەیێ سێیەم ئاشتبوونەکە ل ئاستەکێ بالاتر. هەکەر قووناغا ئێکەم «گۆتنا زمانەوانی» بووبیت (تیپ) و قووناغا دووەم ڕەهاکرنا نمرەیی بووبیت (ژمارە)، قووناغا سێیەم دێ بریتی بیت ژ «ئالۆزییا هشیار» (Conscious Complexity). د ڤێ قووناغێ دا، ئۆنتۆلۆجی و ئیپیستیمۆلۆجی ناڤبەرا خۆ ژ دەست ددەن؛ ناسینا جیهانێ و هەبوونا وان د جیهانێ دا دبنە یەک پرۆسە.

شارستانییەتا دیجیتالی یا نهو، دێ وەک پەیکەرەکێ هزرگەری یێ کەڤنار مینیت کو بوویە پرەک بۆ دەربازبوونێ د ناڤبەرا دو قووناغان دا، نەک ب ڕێیا هەژمارکرنێ، بەلکو ب ڕێیا ئەزموونکرنا فرەڕەهەندییا وی. د ڤی چارچۆڤەیێ بەرفرەهـ دا و دەمێ ئەم کار ل سەر ڤێ وەرچەرخانا کویر ژ تیپ بۆ نمرە دکەین، ڕۆلێ عەقلانییەتێ د ڤی ئاراستەیێ سێیەم دا خویا دبیت، ئایا دێ عەقلانییەتەکا نوی یا دژە-ماتماتیکی دروست بیت، ئانژی دێ ماتماتیک ب خۆ بیتە زمانەکێ گیاندار و فەلسەفی؟

ژدەستدانا شارستانییەتان ب فاکتەرێ (جهی/ دەمی) واتایا نەمانا بیردانکا کۆمی یا کویر ددەت؛ چونکو ناهێتە بیرا شارستانییەتێ چاوا چێبوو و هەروەسا نزانیت دێ کەنگی ژ ناڤ چیت، ب تایبەت وەکی شارستانییەتا سەردەم یا د گەمیەکێ دا د نیڤا دەریایەکا زانین و داتایان دا، بێ نەخشە و بێ ئارمانجەکا دیار، ب راستی ژی ئەڤە نە ئازادییە و نە ژی سەرکەڤتنە، بەلکو باژێلەیییەکا بوونگەراییە؛ چونکو د جیهانەکا بێسنوور دا دژیت، بەلێ د هەمان دەم دا د ناڤ زڤڕۆکەکا بێدەنگ دا خۆ بنئاڤ دکەت، پەیوەندییێن مرۆڤایەتییێ یێ دگەهنە ئاستەکێ ترسناک ژ خۆ ڤەکێشان و کوشخولـلەییێ، ئەم نەشێین ئێدی وان ببینین یێن بۆچوونێن وان نە وەکی مە، بەلکو یێن بۆچوونێن وان وەکی مەژی هەر ئەو ساری یێ د ناڤبەرا مە دا هەی وەکی تاک، کۆمەلگەهەکا جودا ژ کۆمەلگەهێن مرۆڤان هاتییە چێکرن، هەمی تشت مگرتییە، هەمی تشت شیمانەیە، ئەڤ چەندە پالنەرێ کویر یێ نویبوونێ رادوستینیت، لەوا پێشبینیکرنا ڤێ شارستانییەتێ دێ ب نمرە و شیمانەیی بیت و پاشی دێ ژناڤ چیت، نە ب سەدەما جەنگ و شەڕ، بەلکو ب سەدەما دوبارەبوون و بێهودەیی ژناڤ چیت نەک ب جەنگ و شەڕ، دێ ب دوبارەبوون و بێهودەیی و نەئارامییا گیانێ گشتی.

ل سەردەمێ مە، سەردەمێ ژیرییا دەستکرد و چارەسەرکرنا میکانیکی و نەمانا سۆزا مرۆڤایەتییێ ئەڤ جۆرێ شارستانییەتێ چێدبیت، چێکرنا ئامیرێن ژ خۆ ژیرتر و زیرەکتر د پێچێبوونا تەفسیرکرنا هەبوونا خو، دەرزەکا بوونگەرایی چێدکەت، ئەو دەرز ناهێتە تژیکرن، نە ب تەکنیکێ و نە ب زانینا مرۆڤی، ئەو دەرز دێ بیتە زەڤیەکا ب پیت بۆ چێبوونا پویچاتییێ و پاشی دێ بیتە سەدەما هەڕفینەکا بێدەنگ.

دویماهییا ڤێ شارستانییەتێ وەکی دویماهییا شارستانییەتێن دی نابیت، ب تۆپ و فڕۆکە و زرێپۆشان ژ ناڤ ناچیت، بەلکو ب هشیارییەکا مرۆڤگەرانە یا ڤەگەڕاندنا مرۆڤی بۆ بنەکۆکا وی و ئێدی پویتەی پێ نادەت، دەما هەمی تشت دهێنە بەردەست و ئێدی چ تشتەک بۆ مرۆڤی یێ گرنگ نەمینیت، دێ پرسیار چک بن و چ تشتێ بهادار و ب نرخ نامینیت، دەمێ هەمی بەرسڤ د ئامادە بن، بایەخێ پرسیارێ نامینیت، هینگی دێ پرۆسا ژناڤچوونا خۆ دەستپێکەت.

دەرەنجام:

تەڤلیهەڤبوونا دو ئاراستێن جودا بۆ دروستبوونا ئاراستێ سێیێ کو ل سەر بنەمایێ هەڤدژان ناهێتە دامەزراندن، بەلکو هەمی هەڤدژان دکەتە بەردەوامییەکا رەها بۆ گەهشتن ب راستییا هەرەکی کو خودایە.

ل دەمەکی کو دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی و نژنینا زانینگەری ب مەبەستا بەردەوامیدان ب پرۆسەیەکا مەزنتر، زانست و ئۆل دکەڤنە د هەمان رەهەند دا کو مەبەستا ناسینا خۆ دا ب باشترین شێوازێ تێگەیراو (قابل للفهم) ببیتە ئامرازێ گەهشتن ب وێ راستیێ، دا قووناغەکا دی یا هشیارییێ چێببیت و ببیتە ئاراستێ سێیێ.

پشتی ڤێ هەمی زانینێ کو چ جاران مرۆڤایەتی نەگەهشتییە ڤی ئاستی و ناگەهیتە قەوارا گەردیلەیەکێ د ناڤ ڤی گەردوونێ مەزن دا، مەبەستا من ژ دیرۆکا هشیارییا مرۆڤی، ئەوا کەس ب دروستی نزانیت ژ کەنگی وەرە هەیە، قووناغێن بەری وێ کو هەرچەند هزار ملیون سال بوون هەمی خۆ ئامادەکرنبوون بۆ ڤێ قووناغا نهو ئەم ل سەر دەرازینکا وێ. ئەڤ قووناغە دێ بیتە ب زەحمەتترین قووناغا تەڤایا مرۆڤایەتی تێدا دەربازبووی و ئەڤ چالنجە دێ وەکی چالنجا مەزن، قووناغا راگوهێزەر ژ نیاندرتال بۆ مرۆڤێ نوی(ئەم)، ژ تێکەلییا نیاندرتال و هۆمۆساپیان دروستبووی کو بەری سێ سەد و پێنجی هزار سالان هەتا نهو. ئەڤ دو سەد سالێن دویماهییێ گەشەکرنا مرۆڤی گەهشتە ئاستەکێ بلندتر و ئەو ڤەدیتنێن د سێسەد هزرا سالان دا چێبووین نەهەندی بەرهەمێ ڤان سێ سەد سالێن دویماهیێ نە.

مرۆڤی د سیستەمێ کەڤن دا (کەڤن بەراورد ب نهو)، پێدڤی ب خالا سفرێ یان تشتەکێ نەلڤ هەبوو دا کو دویراتییێ بپێڤیت و سنوورێن هەبوونا خۆ بناسیت. لێ د ئاراستێ سێیێ دا، ئەڤ پێدڤیاتییە نامینیت؛ چونکو مرۆڤ ب خۆ دبیتە سەنتەرێ زانیارییان و هویربینیێ ژ ئامرازەکێ ناسینێ دگوهۆڕیت بۆ گەوهەرێ هەبوونێ ب خۆ.

 ئەڤە دابڕانەکا مەزنە ژ وی لۆجیکێ کو گاستۆن باشلار بەحس دکر؛ چونکو باشلار د وێ باوەرێ دا بوو کو گەشەیا زانستی ب ڕێیا دابڕانێن ئیپیستیمۆلۆجی چێدبیت، واتا: شکاندنا وی عەقلێ جێگیر یێ پێشتر، دا کو ڕێ بۆ زانینەکا نوی ڤەببیت.

 لێ د ڤی ئاراستەیێ نوی دا، مژار نەک شکاندنا زانینێ یە، بەلکو «نژنین» و تەڤلیهەڤبوونا وێیە د ناڤ یەکەیەکا گەردوونی دا کو تێدا «تیپ» و «نمرە» دبنە لەشگر د ناڤ سیستەمەکێ تەسەلتر دا کو من ناڤلێنایە ئاراستا سێیێ.

هەمی شارستانییەتێن مرۆڤایەتیێ، ب ڕێیا سیستەمێ دیجیتال و تیپێ هاتنە ئافراندن و ئەو ژی هەر ئەنجاما پرۆسەیەکا بەردەوامتر یا بەری خۆ چێبوویە، نە ب شکاندنێ، بەلکو ب ڕێیا تەڤلیهەڤبوونێ و نژنینا زانیارییان کو تێدا ڕابردوو ناهێتە ژناڤبرن بەلکو د ناڤ پێکهاتەیێن نوی دا وەک ووزەیەکا بەردەواەم دمینیت.

لێ دەما ئەم بەحسێ ئایندەیەکێ دکەین کو تێدا ئەڤ هەڤدژییە نامینن، ئەم بەحسێ گوهۆرینەکا بنەڕەتی دکەین د ماهییەتا «زانینێ» ب خۆ دا. ئەڤە نە ب تنێ گوهۆرینەکا تەکنیکی یە، بەلکو دابڕانەکا مەزنە ژ وی لۆجیکێ کو گاستۆن باشلار بەحس دکر.

 باشلار د وێ باوەرێ دا بوو کو گەشەییا زانستی ب ڕێیا دابڕانێن ئپیستیمۆلۆجی چێدبیت، واتە شکاندنا وی عەقلێ جێگیر یێ پێشتر، دا کو ڕێ بۆ زانینەکا نوی ڤەبیت. لێ د ڤی ئاراستێ سێیێ دا، مژار نە شکاندنا زانینێ یە، بەلکو تێکهەلبوونا وێ و نژنینا وێ یە د ناڤ یەکەیەکا نوی دا کو تێدا «تیپ» و «دیجیتال» دبنە ئێک لەش. سیستەمێ تیپێ یان گرافیم، د دیرۆکا فەلسەفێ دا نوینەرایەتییا جێگیرکرنا عەقلی و لۆگۆسی دکەت. تیپ ئەو نیشانە بوو کو مرۆڤی پێ جیهان «پێناسە» دکر و د ناڤ سنوورێن زمانی دا جێگیر دکر. ژ لایەکێ دی ڤە، سیستەمێ «دیجیتال» یێ سەردەم، نوینەرایەتییا بێ-سەنتەری و لڤینا بێ-سنوور و لەزاتییا لادانا ماددەی دکەت.

پەرتووکا The Order of Things یا میشێل فوکۆی بۆ تێگەهشتنا گۆهرینا ئیپیستیمیان و The Formation of the Scientific Mind یا گاستۆن باشلار بۆ بەراوردکرنا دابڕانێ د گەل کەلەکەبوونێ، هەروەسا لێکۆلینێن پۆل ڤیریلیۆ (Paul Virilio) ل سەر لەزاتییا دیجیتالی و گۆهڕینا تێگەهشتنا مە بۆ جهی و دەمی، دێ ب تەمامی هێتە گوهۆڕین و دێ تیۆرێن نوی ل سەر هێنە دامەزراندن، هەرچەندە تیۆر ژی ب وی تێگەهێ جاران نامینن؛ چونکو هەڤدژ نامینن و تێز و ئەنتی تێز نامینن.

باشلار د وێ باوەرێ دا بوو کو نژنین مەژێ مرۆڤی تەمبەل دکەت و ناهێلیت دابڕانێن زانستی چێببن، ئەز دبێژم: نەخێر، نژنین ب ڕێیا سیستەمێ دیجیتال و تیپێ دگەهیتە ئاستەکێ بلند (Critical Mass) کو ب خۆ دابڕانێ دئافرینیت، لێ دابڕانەک نەک ب ڕێیا شکاندنێ، بەلکو ب ڕێیا تەڤلیهەڤبوونێ.

تیۆرا ئاراستێ سێیێ د گەردوونناسییا زانینێ دا، ل سەر بنەمایەکێ ئۆنتۆلۆجی یێ وەسا دهێتە ئاڤاکرن کو تێگەهێ دابڕانا ئیپیستیمۆلۆجی یا گاستۆن باشلاری وەک خەونەکا فکری و یارییەکا زمانەڤانی دەستنیشان دکەت؛ چونکو زانین د گەوهەرێ خۆ دا نە ل سەر بنەمایێ شکاندن و پچیانێ دهێتە دامەزراندن، بەلکو ل سەر یاسایا «نژناندنا ئۆرگانیکی» و گوهۆرینا کوالێتی ب ڕێیا کوانتیتییێ کار دکەت. ئەڤ تیۆرە دوپات دکەت کو هەر پێشڤەچوونەکا زانستی یا ئەم وەک شۆڕەش دبینین، ب تنێ گەهشتنە ئاستێ قووناغا تژیبوونێ Critical Mass یێ زانیارییانە کو تێدا سیستەم نەچار دبیت بەر ب قووناغەکا ئالۆزتر و بلندتر باز بدەت، بێی کو ڕهـ و ڕیشالێن خۆ یێن دێرین ژ دەست بدەت.

ل ڤێرێ، زانستا نوی یا نمران و سیمبۆلان، نەک هەر پێدڤی ب زمانێ پەسنکەرێ کەڤن هەبووە، بەلکو ئەو زمانە ب خۆ وەک «کەرەستەیەکێ سروشتی» یێ کۆدکرنێ بکارئینایە؛ هەر وەک چاوا لایبنز بێی زەخیرەیا زانینێن کەڤن نەدشیا تیۆرا کۆدکرنێ دابڕێژیت، یان گالیلۆ و دیکارت نەدشیان بیاڤەکێ فیزیکی یێ نوی چێکەن، هەکەر بناغەییێ هەندەسەیی و فەلسەفی یێ پێش خۆ وەک بناغەکێ زانینگەری بکارنەئینابا. ڤەقەتیان د ڤێ پرۆسەیێ دا ب تنێ دیاردەیەکا ڕوالەتییە، لێ د ناخێ خۆ دا، ئەڤە تەڤلیهەڤبوونەکا هۆشمەندانەیە کو تێدا هەمی زانیارییێن بەری نوکە د بن ناڤەکێ نوی و ب هویربینییەکا بلندتر دهێنە ڕێکخستن.

د ڤی ئاراستەیێ سێیێ دا، مرۆڤ ژ چاڤدێرەکێ سادە بۆ هەبوونێ دگوهۆڕیت بۆ سەنتەرێ زانیارییان و ل ڤێرێ یە کو پیڤەرێن کلاسیک یێن «خالا سفرێ» گرنگییا خۆ ژ دەست ددەن؛ چونکو «هویربینی» ب خۆ دبیتە ئامرازێ تێگەهشتنێ و بنەمایێ هەبوونا نوی. ئەڤ تێگەهە ب دروستی د خولا ژیانا بوونەوەران دا ڕەنگڤەددەت؛ دەما تۆڤەک د بن ئاخێ دا دپەقیت و دبیتە شتل، ئەڤە نەک ب واتایا وێ چەندێ یە کو شتلی تۆڤ ژناڤ بر یان دابڕانەکا بایۆلۆجی یا ڕەها چێبوو، بەلکو ئەو تۆڤە د ناڤ پێکهاتەییێ شتلی دا زیندییە و بەر ب کاملبوونێ دچیت دا کو جارەکا دی ببیتە میوە و بزڤڕیتەڤە سەر بنەمایێ خۆ یێ ئێکێ. ئەڤ زڤڕینا هەمیشەیی و خولانا گەردوونی نیشا ددەت کو عەقلەکێ مەزن یێ ڕێکخەر د پشت هەمی دیاردان را هەی کو ڕێگرییێ ل هەر دابڕانەکا بێ مانا دکەت.

ئەڤ تیۆرە مە بەر ب هندێ دبەت کو تێبگەهین ڕاستییا ڕەها چ چاخان ب شکاندنا ڕابردووی چێنابیت، بەلکو ب ڕێیا ڤەگوهاستنا «کوالێتییا» زانیارییان بۆ ئاستەکێ بلندتر یێ «هویربینییێ» دهێتە ئاڤاکردن کو تێدا مرۆڤ و گەردوون د یەک نەسقێ بێ خەلەتی دا دگەهنە هەڤ.

پەراوێز  و ژێدەر:

 پەراوێز:

١) کتێبا لویس ئەلتۆسەر (For Marx – 1965) و پەرتووکا میشێل فۆکۆ (The Archaeology of Knowledge – 1969)، هەمی ب هویری بەحسێ وێ هندێ دکەن کا چاوا دابڕان گەوهەرێ نویژەنبوونا هزریە.

2) Being and Time, Macquarrie & Robinson s translation13, p. 88

3) Marx, K. (1990). Capital: A Critique of Political Economy, Volume I (B. Fowkes, Trans.). Penguin Classics. (Original work published 1867).

4) Marx, K. (1867). Capital: A Critique of Political Economy, Volume I. (Trans. B. Fowkes, 1976). Penguin Classics

5) Marx, K. (1932). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. (ل سەر چەمکێ هاڤیبوونێ- Entfremdung.

6) Leibniz, G. W. (1703). Explication de l Arithmétique Binaire

٧) تیلیۆلۆجی ب واتایا تیۆرا مەبەستگەرییێ دهێت، (الغائیة) ئانکو ئارمانجا تشتی نەکو واتایا وی .

8) Foucault, M. (1966). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences.

9) La Formation de l esprit scientifique – 1938.

10) Deleuze, G. (1992). «Postscript on the Societies of Control., 59, 3-7 Pp

ژێدەر:

1. Althusser, L. (1965). For Marx. Verso.
2. Bachelard, G. (1938). La Formation de l esprit scientifique: contribution à une psychanalyse de la connaissance objective. Vrin.
3. Deleuze, G. (1992). Postscript on the Societies of Control. October, 59, 3-7.
4. Foucault, M. (1966). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. Pantheon Books.
5. Foucault, M. (1969). The Archaeology of Knowledge. Harper & Row.
6. Heidegger, M. (1927). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans., 1962). Blackwell.
7. Leibniz, G. W. (1703). Explication de l Arithmétique Binaire.
8. Marx, K. (1867). Capital: A Critique of Political Economy, Volume I (B. Fowkes, Trans., 1990). Penguin Classics.
9. Marx, K. (1932). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. International Publishers.

10) ترجمة خليل أحمد خليل، تكوين العقل العلمي: مساهمة في التحليل النفسي للمعرفة الموضوعية باشلار، غاستون. المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر، 2006.