دەرازینک:

وەرگێڕان ژ نڤێسینێ ب زەحمەتترە و رەخنە ژ وەرگێڕانی ب زەحمەتترە، چنکو هەر ئێک بەرپرسیارییەک زێدەترە، لێ ژ وێ قەتلازییا د نڤێسین و زاراڤێن بوارێن هونەرێ نیگارکێشیێدا ب کوردی هەین، رەخنەیا هونەری بۆ من ژ رەخنەیا وێژەیی گەلەک ب زەحمتترە! بۆ رەخنەیێ ل چەند کەڤالەکێن هونەری، من گەلەک ژێدەر و بابەت خواندن و مفا ژ نڤێسین و گۆتنێن گەلەک کەسان وەرگرت.

لێ یا بزەحمەتتر ئەوە نڤێسین ل سەر کەڤالێن ژنەک خودان هزر و کەساتییەک بهێز و رکۆیی، وەکو (شیریڤان بارانی) یە، ئەوا کەڤال ژ هزر و دونیابینینا خۆ نیگارکری، ژبەر هەبوونا خالێن هەڤپشک و جودا د ناڤبەرا ڤان کەڤالاندا، لەورا دێ جودا وەرگرین.

دەربڕینکەری – Expressionism

خواندنگەها دەربڕینکەری ئەو رێکا ئێکانەیە یا هونەرمەند پێ ب رەنگەکێ هونەری هزر و هەستێن خۆ بەرجەستەدکەت، ب رێکا کارێ خۆ دشێت دەربڕینێ ژ دلینییەک دەستنیشانکری بکەت، دەربڕینکەری ل دەڤ وێ مفایێ گشتییە و رۆناهیێ بەرددەت سەر قیژییا مرۆڤی دژی ژینگەهێ.

(١)

خواندنەکا جوانناسی هێماگەری:

 کەڤالەک سوریالییە هەست ب هەلاڤێتن و لڤینەک بەردەوام ددەت، د ناڤبەرا هویری و هێلێن تێکهەلکێشایدا کومدکەت، گۆنجاییا لەشێ مرۆڤی دگەل ژینگەهێ و رەوشا دەروونی دیاردکەت، ئەو هێلێن لەشی دادپۆشن، هایدانێ ب بوهۆژینێ د دەوروبەرێن خۆدا ددەت، ئەڤ تەرزە ئاماژەدکەت ململانەک ناڤخۆیی و بەرزەبوون و دیارنەمانێ د ناڤبەرا خۆیەتیێ و یێ دیدا و پرچێ د بۆشاییدا بەردای مینا پێلێن وزەیا بایە.

هێماگەری

ژن:

شێوەیێ روونشتنا ژنێ ئاماژەدکەتە تێهزرینەکا کویر و خەمگینی و ڤەدەربوونێ، هەروەسا روخسار هەست ب خەم و شلەژانیێ دبەخشیت، دبیت د گاڤا رویبریبوونا راستیێدا کەساتی نوینەراتییا مرۆڤان بکەت، لێ دەمێ پەردە هاتە ڤەدان و ماسک هاتە لادان، هینگێ گیان ل پێش خۆ رویسدبیت و بڕیارا دابڕانێ ژ جڤاکی دهێتەدان.

هێک:

هێمایێ ئافراندن و نویبوونێیە، هێک د هونەریدا هێمایێ ژیانا نوییە و هەبوونا دوو هێکان ل پشت کەساتیێ دبیت ئاماژەبیت بۆ دوانییەکێ، وەکو دوانییا هێزا (ئاهورا و ئەهریمەن، رۆناهی و تاریێ، ژیوار و خەون، رابووری و داهاتی، بوون و مرن…)، هەردوو هێک مینا هیڤییەکا ڤەشارتینە د دەمێ خەم و شلەژانی ژ کەڤالی رەنگڤەددەت، لڤێرە هەردوو هێک هیڤییەک نەدیار و دەستپێکەک نوی چاڤەرێیە بهەلێت.

پرچ:

پێلدارییا پرچی نەتنێ ب تۆخمەک جوانناسیێ دهێتە راڤەکرن، بەلکو دشیاندایە ببیت هێمایێ هزر و ئاگەهی بۆ جیهانەک ڤەشارتی و نەپەن، پێلداری وەکو نوینەرا نەهشی و هێلێن بادای، ئاماژەکەرن بۆ هزرێن ژێ چووی و هەستێن ئالۆزێن د نەهشیدا دبزڤن.

توخیب:

هێلێن د ناڤبەرا لەشی و زەمینیدا ڤەڕژیایی، دبیت ئاماژەبکەن پەیوەندییا کویر د ناڤبەرا مرۆڤی و سرۆشتیدا، یان حەلیان و نەمانا توخیبی د ناڤبەرا خۆیەتییا کەسی و ژینگەهێدا، وەکو ئاماژەکرن بۆ لاوازبوونا بەردەوام بۆ گرێدانا مرۆڤی ب سرۆشتیڤە.

رەهەندا فەلسەفی:

کەڤال رەنگڤەدانا تێهزرینەکا کویرە د هەبوونا مرۆڤیدا، د شیاندایە بۆ تێگەهشتنا تەڤنێ هەبوونێ بهێتە دیتن و خواندن.

شێواز:

نیگارکێشێ هێل ب کارئینانە بۆ دارشتنا تەڤنەکێ بینینێ یێ ئالۆزێ هەمی تۆخمێن کەڤالی پێکڤە گرێددەت، هونەرمەند د ئافراندنا هەڤسەنگیێ د بکارئینانا پۆشاییا سپی و پارستەیێن ئەندازەییدا یا سەرکەفتیبوو.

پەیام:

کەڤال ڤەخواندنا بینەرییە بۆ تێهزرینێ د رەوشا خۆدا و تیگەهشتنا ململانێن ناڤخۆیێ یێن رویبروی دبیت، ئەو دەربرینە ژ رەوشەکا تێهزرینا هەبوونگەری.

(٢)

  رەخنەیا جوانناسی و هێمایی

بوهایێن جوانناسی:

«(Values Aesthetic) ئەو پەیوەندیێن رێکخستیێن سەرکەفتینە بۆ تۆخمان و ئەوا دیاردکەت، ژ بوها و بنەمایێن د پێکئینانا ئێکبوونا کاریدا، کو دگەل ناڤەرۆک و هزرا وێدا بگۆنجیت». (ضاحي، 2023: ص364)

بینراییا بەرچاڤ:

کەڤال پێکهاتییە ژ کەساتییەک چاڤ گرێدای، ب رەنگێ کەسک و هێکەک دەرزی هەمبێزدکەت، د ناڤ گۆهماسییەک رەنگ ئازۆر و جۆن- قەهوایی – دا روونشتی دیارە، هێک دەرگەهێ راڤەکرنێن جودا ڤەدکەت:

کەساتی:

ژن ب خەملەک رووەکی ئێکە کەسە، لێ مەزنتر جهـ و مەودا ڤەدگریت، هەڤدژییا د ناڤبەرا نەرمییا لەشێ کەسک و شکەستنا گۆهماسییا رەقدا، گەنگەشەکا بینینێ د ناڤبەرا رەقی و نازکیێدا دئاڤرینیت، هەروەسا هێلێن خوار و ڤیچ، رەنگڤەدانا لڤینا ژیان و سرۆشتییە، پێکهاتێ کەڤالی سێ رەنگن:

 کەسک: هێمایێ ژیان و وەرارێیە، لەشێ رەووەکی دەربڕینە ژ پەیوەندییا مرۆڤی ب سرۆشتێڤە وەک دایک، ئانکو پەیوەندییا مرۆڤێ دەستپێکی ب سرۆشتیڤە.

 شینێ گەش – ئازۆری: نیشانا ئارامی و هەدار و دبیت گویا زەمینی ب خۆ بیت، چاڤبەستا شین هەست ب نەزانکرن یان کورەکرنێ ژ راستیێ ددەت.

 جۆن (قەهوایی): هایدان ب تەمەنی ددەت یان کەڤنارییا رهێن ل زەمینی بەلاڤە.

هێکا شکەستی هێمایەک جیهانییە بۆ دەستپێکا ئافراندنێ و، دەرز دبیت بالکێشانا نیگارکێشێ بیت بۆ قەیرانێن ژینگەهی ئەوێن مرۆڤی ب خۆ ژ نەزانین و خۆپەریسییا خۆ چێکرین، هێکا د کۆشا ژنێدا وەکو کویا زەمینە، هەچکو بیرۆکەیا چارەنڤێس و پاشەرۆژا مرۆڤی د دەست مرۆڤیدایە دبێژیت، تیک و دەرز ئاماژەدکەن خاڤ و پوێتییا رەوشا ژینگەهێ! کەساتی د هێکا دەرزیدا ژنە و ژ کەسێن دی یا ڤەدەرە، هەچکو گرتنا هێکێ هایدان ب بزاڤا پاراستنا وێیە.

جۆنێ سۆتی وەکو لڤینێن زەمینی و شینوارێن وێرانییا شەران ل سەر ژینگەهێ دیاردکەت، هەچکو دبێژیت یان ئاگەهداریێ ددەت کو هەڤسەنگی د ناڤبەرا مرۆڤی و سرۆشتیدا د مەترسیێدایە، هەلبەت ئەڤێ بیرۆکەیێ گرێدانەک ب پاشخانەیا جوتیارییا مالباتا نیگارکێشێ ڤە هەیە! دیسان گەڤال هەلگرێ چەند رەهەندانە وەکو:

 دووانەیا هەبوونێ د پەیوەندییا د ناڤبەرا هێز و پێتیبوونێ (گۆهماسییا رەق و لەشێ رووەکیێ نەرم)

چاڤبەست: ژ بیانییا بەری خۆیی یا گۆتینە کو ژنا کورد یا سەربەستە، ئانکو ئازادە نەپێچایە! لێ چاڤبەست و داپۆشین نە ژ نەریتێن کوردانە! د هەمی کەڤالاندا ژن یا چاڤبەستییە! دبیت مەبەست چاڤگرتن بیت ژ ژینگەهێ، د ناڤبەرا زانین و نەزانینێدا، ب گشتی گەڤال ئازرێنەرا پرسیارێ ل دور بەرپڕسیارییا تاکی هەنبەر ژینگەهێ و ئاگەهدارکرنە ژ تێکجوونا ڤێ پەیوەندیێ، دیسان چاڤبەستن ئاماژەدکەت نەزانین و ملکەچبوونێ و دبیت هێمایێ خەمێ بیت ل سەر تشتێ ژدەستدای.

 پەیام:

کەڤال هەلگرێ پەیامەک فرەلایەنە، ڤەخواندنە بۆ تێهزرینێ د پەیوەندییا مرۆڤ دگەل سرۆشتیدا، کو نها ژینگەها کوردستانێ د رەوشەک هەرە خرابدایە، ئەوا د ناڤخۆدا هشداریێ ژ کارەساتەک ژینگەهی ددەت.

پۆختە:

کەڤال هەلبەستەکا رەنگینا بینرایە، تێدا تۆخمێن مرۆڤی و سرۆشتی تێک دهەلکێشاینە و گەنگەشەک بێدەنگ د ناڤبەرا مرۆڤی و ژینگەهێدایە، ئەو ژ کارەک هونەری دەربازی قیژییەک هشداریێ و داخوازیا تێهزرینەک کویر ل دور پاشەرۆژا مرۆڤینیێ دکەت.

(٣)

  شیکارییا کەڤالەک هونەری

 شیکاریا جوانناسی:

د کەڤالیدا ژنەکا رویسا پرچ سۆر و بەردای، ب تێکەلەکی ژ هێمایێن ئەفسانەیی ل دەورانە، رۆناهی هویریێن لەشێ ژنێ دیاردکەن، کو هەستەکێ دراماتیک ب پاشخانەیا تۆخ د ئافرینیت، شێواز ژیواریێ تێکەلە ب هێماگەرییا سوریالی (سەر سرۆشتی را) کو رامان تێدا دەربازکەرێن ژیوارێ ماددینە.

 رەنگ:

نیگارکیشێ رەنگێن گەرم وەکو پرتەقالی و سۆری بۆ جەرمی و پرچی بکارئیناینە، دگەل پاشخانەیا تۆخ و تاری ئەوا جیاوازییەک بهێز دئافرینیت، کو هێزا دیمەنی زێدەدکەت، هێکا شکەستی ب سپیێ گەش یا بالکێشە و دبیتە خالا داکوکی و جەختکرنێ.

هێل:

هێل و داڤێن پرچی د بەرداینە، د بەرانبەردا ئارامی و چەماندنا لەشی، ئەڤ جوداهییە پێکهاتێ بینینێ زەنگیندکەت.

شیکارێن هێمایی:

کەڤال پڕە ژ هێمایێن هەلگرێن رەهەندێن فەلسەفی و دەروونیێن کویرە وەکو:

ژنا رویس: دبیت نوینەراتییا راستییا رووت یان سرۆشتێ دایک یا د خۆدا شیانا ئافراندن و ژیانێ هەی بکەت.

هێکا شکەستی:

هێمایەکێ کەڤنە بۆ ژیانا نوی یان بوونێ، تا نها کورد ل هەلکەفتان بتایبەت جەژنان یارییا (هێکانێ) دکەن و پتریا هێکان ب رەنگێن سرۆشتی رەنگدکەن.

پرچا بەردای:

هێمایە بۆ ئازادی و هێزا ناڤخۆیی و دبیت ئاماژەبیت بۆ شلەژانییا ناڤخۆیی یان ململانەک دلینی.

(4)

  ئەڤ کەڤالە د ناڤبەرا جوانناسییا هۆنەی و تێهزرینا فەلسەفی د ژیان و هەبوونێدا کومدکەت:

خواندنا فەلسەفی:

ئـ – مرۆڤ و ژینگەها سرۆشتی، ئەڤ روخسارێ هێمایی مرۆڤی وەکو پشکەک ژ سرۆشتی دیاردبیت، کو هێل و خیج دگەل پێلێن وزەیێ یان پرچێ ل دور بژیای تێکهەلکێشایە، دبیت ئاماژەبیت بۆ وندابوونا تۆخیبی د ناڤبەرا خۆ و یێ دی یان د ناڤبەرا مرۆڤی و ژینگەهێدا.

 ب – هێکێن ل رەخێن ژنێ هێمانە بۆ ژیانێ یان بوونا نوی و، دبیت نوینەراتییا هزر و شیانێن نەپەن یێن هێژ ئاشکرانەبووین و دەرنەکەفتی بن، هێک هێمایەک کلاسیکە بۆ ئافراندن و دەستپێکێن نوی، ئەو رەوشا ژن تێدا، رەوشا پزۆییە – جنینە – د پزدانێدا و هایدانێ ددەت ب ڤەگەڕیانی بۆ بنیاتی یان حەزکرنی بۆ تەناهی و ڤەگرتنێ، هەچکو پرسەکێ ل دور رامانا بوون و مرنێ دکەت، داکوکیێ ل ڤەگەڕیانێ بۆ سرۆشتێ دایک دکەت، یان نوینەراتییا خەریبییا مرۆڤی بۆ مالا ئێکێ – پزدانا دایکێ – یە.

هەڤگرێکا مرۆڤینی و فەلسەفی:

د شیاندایە کەڤال ب پێتیبوونا خەونێن مرۆڤان بهێتە راڤەکرن، هێکا شکەستی نەتنێ ئاماژەیا ژ دەستدانا تشتەکییە، بەلکو دیاردکەت کو ژیان ب خۆ یا پێتی و دەمکییە، ئەو دەستێن هێکا دگرن رەنگڤەدانا ململانا هەردەمییا مرۆڤییە دگەل دەمی و سرۆشتی، ئەو بزاڤە بۆ گرتنا کێلیەک خۆشیێ یان بجهئینانا خەونەکێ، لێ هێکا شکەستی ئاماژەیە بۆ دەلیڤەکا ژدەستدای و هێکا دروست ئەو دەلیڤەیە یا مایی، دیسان دبیت هێکا شکەستی دەمێ نها بیت و یا دروست رابووری بیت.

راڤە:

رەنگێن ئاڤی یێن ئارام ب سەر کەسک و شینیڤە (کەزانی)، هەست ب ئارامی و هەدارێ خۆرتدکەت، لێ دیسان هەست ب ساری و ڤەدەریێ ددەن، هەروەسا هەڤسەنگییا لێکڤەکرنا تۆخمێن لەش، هێک، هێل..، ب گشتی کەڤال ڤەخواندنەک ڤەکرییە بۆ تێهزرینێ د زفرۆکا ژێانێدا و پەیوەندییا مرۆڤی ب دەوروبەران و جیهانێ، هێک ژی ئاماژەیە بۆ هیڤی و شیانێن نەپەن، لڤێرە د ناڤبەرا فەلسەفە و جوانناسیێدا یەکتربڕە د کێلیەکا خۆشییا کوورەدا.

(5)

 تابلۆ وێنەکرنا چیرۆکا جارانە ب هێما، کو هێکا شکەستی ژدەستدان و تێکچوونا هەر تشتەکییە، چاڤەرێبوو بمینیت و گەشەیێ بکەت، ژن ب رەنگێ شین ئاماژەیە بۆ خەم و نامۆبوونێ، د کولتۆرێ جڤاکیێ کوردیێدا شین نیشانە بۆ خەم و بەهیداریێ، لەورا کوردان گۆتییە (مە شینییە)! هەروەسا ئاماژەیە بۆ تێهزرین و پەندڤانیێ، لێ د هەڤگرێکا کەڤالیدا ژن وەک ڤەدەرەکا د هزرکرنەک کویردا دیاردکەت،

دیسان لڤینا سەرێ وێ دەربڕینە ژ هەبوونا وزەیەکا نەپەنا ناڤخۆیێ د گاڤا رویبروویبوونا د گەل فەلەکا خۆدا .

رەنگ:

هەڤدژی د ناڤبەرا زەرێ گەرم و بڤەژەن و شینێ سار و خەمبار ململانەکا دیتنێ چێدکەت، زەرێ ڤەبیێ ئاڤڕی کێشە، چنکو هەنبەر رەنگێن تۆخ ئەو تۆخمەکێ رۆهنە.

(6)

 د ڤـی کەڤالیدا ژن د رەوشەکا بێهنڤەدان و باوەشگرتنێیە، کو هایدانێ ب ئارامی و نێزیکبوونێ ددەت، هەردوو هێک مینا هێمایێن ژیان و ئافراندنێنە،

هێماگەرییا رەنگان:

شینێ ئازۆر: ژبلی ئاماژەکرنێ بۆ خەمێ، ئەو پتر ئارامییە، بلندییە…

بنەفشی: رەنگێ لەشی بنەفشییە کو هێمایێ ڤیانێ و داهێنانێیە.

 شینێ ڤەبی: رەنگێ هەردوو هێکانە کو هێمایێ ژیان، پێتبوون و داهێنانێیە، دیسان دبیت ئاماژەبیت بۆ دەستپیکەک پاک و زەلال.

هێلێن زەرێن هویر: هەست ب وزەیا ئەرێنی و لڤینێ ددەت، هەچکو تیشکێن گیانی و هەمی تۆخمێن لەشی پێکڤە گرێددەت، د هەمێ کەڤالاندا ژن بەرجەستەبوونا ژیان و دایکینیێیە، هێک د باوەشا خۆدا گرتینە وەکو هێمایێن دەستپێک و وەرارێ، هەروەسا دەربڕینن ژ زفرۆکا ژیانێ و وزەیا گەردوونییا نویژەنکەر، ئەوا مرۆڤ تێدا پشکەکا دانەبڕای ژ ڤێ زڤرۆکێ،

خالێن هەڤپشک:

ژن: د هەمی کەڤالاندا کەساتی ژنە، کو ژن هێمایێ بوون و هەبوونێیە و نوینەراتییا ژینگەهێ دکەت، بەرجوستەبوونا سرۆشت و دایکێیە.

 هێک: هێمایێ ژیانێ و بوونا نوییە.

 رەنگ: پێکهاتینە ژ کەسک، شین، سۆرێ سۆتی و رەش.

چاڤبەست: د هەمی کەڤالاندا ژن چاڤ بەست و گرێداینە، ب مەبەستا نەدیتنا ژیانێ و نەئاگەهداربوون ب دەوروبەران، ئانکو نەزانکرنا بزانابوون، هەچکو دبێژیت ئەڤە رۆژهەلاتە و ژن عەورەتە، پراسییا خوارە و نەیا باوەریێیە، جێمکا ئیبلیسییە بۆ سەردابرنێ و..، چاڤبەستن دیارکرنا ئەندامێن لەشی.. رەوادکەت (بازارێ کەنیزەیان)! وێنەیێ هونەری مینا (ژنا پێخاسبیت، لێ نەیا سەرکۆلبیت) چنکو حیجاب ئەرکە ب فرمانا ئەللاهی، چنکو ئازرێنەرا حەزێن نێرە، لێ پێخواسی زیانە بۆ لەشێ فانی نە بۆ باوەریێ‌!

 پرچێ قەژاڤژ و بەردایە، ئانکو بابەت د سنۆردارن لێ ناڤەرۆک دکویرن، پێدڤی شیکارکرن و رەخنەیێن بەرفرەهـ و رژدن! چنکو بابەت چ ب زانابوون یا خۆبخۆیێ بیتن هەلگرێن پەیامەک گرنگن، ئەوژی پێتیبوون و خاڤییا مرۆڤی هەنبەر هێزا ژیان و مرنێ.

 

ژێدەر:

 – فەهمی بالایی، جيهانا رەنگان، وەشانخانەیا سپیرێز، 2008.

– مجلة الفنون التشكيلية والتربية الفنيةز كلية التربية الفنية/ جامعة الـمنيا، الـمجلد الثالث – العدد الاول – يناير 2019.

– محسن محمد عطية: اتجاهات في الفن الحديث والمعاصر، عالم الكتب، 2011.

– ايناس احمد ضاحي، القيم الجمالية والتعبيرية للالوان المتكاملة وتوظيفها في اعمال تصويرية معاصرة، مجلة4، عدد2، يونيو 2023.

– ستار عەلی، چەند خواندنەک شێوەکاری، 2005.