هەلبەت مرۆڤاتی چەمکەکێ فرەڕەهەندییە کو ل پەی پێشڤەچوونا دەمی گەلەک تێگەهـ، وەکو رەهندێ رەوشتی و فەلسەفی و سیاسی ب خۆ ڤە گرتینە، ئەو نە وەکو تیۆرەکێ تڤاڤ هاتییە چێکرن، لێ د پێڤاژویەکا درێژ دا چوویە و هەیا هاتییە ئاڤاکرن کو د ناڤ وێ یەکێ دا گوهۆڕینێن فەلسەفی، ئۆلی و سیاسی هەمی پێکڤە د تێکەلن.  د ڤێ پێڤاژۆیێ دا پرسێن روومەتێ، سینۆرێن دەستهەلاتێ و بەرپرسیاری یا مرۆڤی یا کەسی و جڤاکی هاتییە ئاڤاکرن وەکو (ئەرستۆ، کانت) گۆتی. ژ بەر ڤێ یەکێ، نە دشیان دایە د مرۆڤاتیێ بگەهین تنێ وەکو بهایەکێ رەوشتی، لێ دڤێت وەک ئاڤاهییەکێ دیرۆکی بهێتە خواندن کو د ئەزموونێن مەدەنی یێن گەلێن جیهانێ دا بەرجەستە دبیت.

ئەڤ لێکۆلینە دویڤچوونا پێشڤەچوونا تێگەهێ مرۆڤاتیێ د گرنگترین قۆناخێن خۆ یێن جودا یێن هزری دا ب ئارامانج دگریت، و گرێ ددەت ب ئەزموونا کوردی ڤە، هەر ژ ئیمپڕاتۆریا میدیا و هەیا میراتێ ئۆلی و رەوشەنبیری و میرنشینێن کوردان و ئەزموونا هەرێما کوردستانێ ل ئیراقێ و رۆژئاڤایێ کوردستانێ ل سووریا، وەکو نموونەیەکا سیاسی – سازگەهی یا سەردەم بۆ ئەزموونکرنا مرۆڤایەتیێ د ناڤ رۆژهەلاتا ناڤینا ئالۆز و نەئارام دا.

رهێن کەڤنارێن تێگەهێ مرۆڤاتیێ:

د شارستانیەتێن کەڤنار دا مرۆڤ نە ناڤەندا گەردوونی بوو، لێ پشکەک ژ سیستەمێ گەردوونی رەوشتیێ بەرفرەتر بوو. ل مەزۆپۆتامیایێ شەریعەت یان یاسا یا (حەمووڕابی) گاڤەکا دەستپێکی یا سینۆردارکرنا تۆندۆتیژیێ و ڤەگوهاستنا وێ ژ بۆ سیستەمکێ یاسایی بوو کو ڤەگوهۆڕین ژ تۆلهلدانا ڤەکری بەر ب پڕەنسیبێ بەرپرسیاری یا یاساییڤە چێبوو.

ل مسرێ یا کەڤنار، بهایێ مرۆڤاتیێ ب تێگەهێ مائت-ێ (ماعت)(Ma›at) کو پیڤانا کۆکا راستیێ و دادیێ و هەڤسەنگیێ و گۆنجاندنێ یە د مسرا کەڤنار دا، لێ د هزرا چینێ یا کلاسیک دا، مرۆڤاتی ب رەوشتی و لهەڤهاتنا جڤاکی گرێدایی بوو، ب تایبەتی د کۆنفوشیۆسیزمێ دا کو (رین) (Ren) دلۆڤانی و مرۆڤاتی، کرە بنگەهێ رەوشت و سیاسەتێ و خۆشگۆزەرانیێ و باشی یا جڤاکێ ژی ب چاکسازی یا هەم یێن سەرۆک و رێڤەبەر (سەروەر) و هەم یێن گەل و فەرمانبەر (خەلک)ی یێن کو دهێنە ب رێڤبرنڤە گرێدا.

ل هندستانا کەڤنار ژی، پڕەنسیپێ بێ توندووتیژی و رێزگرتنا ژ ژیانێ وەکی شەنگستەیێ مرۆڤاتیێ دەرکەفتە مەیدانێ.

د یۆنانا کەڤنار دا ژی گوهۆڕینا فەلسەفی یا ب باندۆر هاتە هەبوونێ کو (سۆکرات)ی ناڤەندا لێپرسینێ ژ خۆزایێ ڤەگوهاست بەر ب گیانی، و (ئەفلاتۆن)ی ژی مرۆڤاتی یا مرۆڤی ب شیانا وی ل سەر تێگەهشتنا چاکیێ ئانکو ب قەنجیێ ڤە گرێدا، د هەمان دەمی دا، (ئەریستۆتالیس)ی مرۆڤ پێناسەکر و گۆت:  کو «مرۆڤ بوونەوەرکێ هشدار و سیاسی» یە کو ب وێ یەکێ ژی تێگەهشتنەکا مرۆڤاتی دامەزراند ب سالۆخدانا وی وەکی شیاندارەکێ رەوشتی و هشدار کو د ژیانا جڤاکی دا، ژیانەکا هەڤپشک هەیە و بەرپرسیارییەکا سڤیل ژی ل سەرە، سازکر.

مرۆڤاتی د ئۆلێن مەزن دا:

تێگەهێ مرۆڤاتیێ د ئۆلێن جوهی و کریستیان و ئیسلامێ دا، کەفتە د قۆناخەکا نوی دا، مرۆڤ ئێدی بوو «روومەتدار» رێزدار و رێزلێگرتی، نە ب تنێ ژبەر هشمەندی ئان هۆشیاری یا خۆ، لێ ژ بەرکو مرۆڤ هلگرێن بەرپرسیاری و بارمەتە یا رەوشتینە.

د ئیسلامێ دا، قورئان پڕەنسیپێ روومەتدایینا مرۆڤاتیێ وەکی شەنگستە و بنگەهەکێ بەرفرە و تەڤاهی ددەتە ناسین کو ژ گرێدان و ژێیاتی یێن نەتەوەیی و ئۆلی دەرباس دبیت، مرۆڤاتی ب دادیێ، دلۆڤانیێ و کۆنتڕۆلکرنا دەستهەلاتێ ڤە گرێ ددەت.

د کریستانیێ دا، مرۆڤاتیێ ب ئەڤینێ و بەخشاندنێ ئان لێبۆرینێ ڤە د هێتە گرێدان، و د جوهییاتیێ دا ب دادیێ، پەیمان و بەرپرسیاری یا جڤاتێ ڤە هاتییە گرێدان.

ڤێ ڤەگوهۆڕینێ رامانا گەردوونیبوونا مرۆڤاتیێ د پڕەنسیبێ دا چێکر، و مرۆڤاتی ب رەهەندێ گیانی و رەوشتیڤە گرێدا، هەر چەندە سەپاندنا وێ یا سیاسی ژی د پرانی یا چارچیڤێن دیرۆکی دا یا سینۆردار ژی بیت.

ئەزموونا کوردان یا دەستپێکی:

ژ میدیا و هەیا رەوشتێ رەوشەنبیری، کورد د دیرۆکا سیاسی دا هەر ژ ئیمپڕاتۆری یا میدیا د سەدسالی یا (٧)ێ یا (ب.ز) خویا بووینە.

لێکۆلینێن دیرۆکی نیشا ددەن کو ئیمپڕاتۆری یا میدیا چ قڕکرنێن تەڤاهی (جینۆساید) ئان ژی رەشڤەکرنا ل سەر ناسنامەیێ ئەنجام نەداینە، ل گۆری ئیمپڕاتۆری یێن دی یێن سەردەست، لێ ل سەر ئاڤاهییەکێ سیاسی یێ بەرفرەهێ رێژەیی ئاڤا و رابوو یە.

کەفتنا نەینەوا یا ئاشووری ژ لایێ ئیمپڕاتۆری یا میدیاڤە، نە بوو پڕۆژەیەکێ هلقاندنا شارستانی و چاندی، لێ بەلێ بۆ سەدەما ڤەگوهاستنا دەستهەلاتێ، و ئەڤە ژی جوداهییەکا گرینگا رەوشتی بوو د دیرۆکا دەڤەرێ و هەرێمێ دا ل وی چاخی.

رەهەندێ کویرتر یێ مرۆڤاتی یا کوردان د ئاڤاهیێ وێ یێ رەوشەنبیری یا نەنڤیسی دا بەرجەستە دبیت:

پاراستنا پەناخوازان، یێن کو ل پەناگەهەکێ دگەڕێن، پیرۆزکرنا مێڤانداریێ و رێزگرتن ژ مێڤانی، رێزگرتن ژ سۆزان، گرێدانا روومەتێ ب کەسێن لاواز و بێپاراستن.

ل ئێرە، مرۆڤاتی نە وەکی گۆتارەکا فەلسەفی/تیۆری، لێ وەکی راستییەکا ژیانێ/پراکتیکی بەرجەستە دبیت کو ل چیا و گوند و عەشیران دەرکەفتییە مەیدانێ کو ل وێرێ مانەڤە و ژیان ب پشتگیری و ئالیکاری یا هەڤبەش گرێدایی بوو،  نە ب دویرخستن و دەربەدەرکرنێ.

زەردەشتیاتی و ئێزێدیاتی وەکی دو شێواز ئان مۆدێلێن رەوشتی:

زەردەشتیاتی نوینەراتی یا یەک ژ رەهێن گیانی یێن کویر یێن بیاڤێ کوردی – ئیرانیێ دکەت، و ل سەر تێگەهشتنەکا رەوشتی یا مرۆڤاتی یا سێگۆشەیی هاتییە دانان و ئاڤاکرن کو ئەو ژی» هزرا باش، گۆتنا باش و کریارا باش»ـە. مرۆڤ لپەی ڤێ دیتن و نێڕینێ، نە دویڤەلانکە و د بن دەستێ چ هێزێن نەدیار و کۆرە دا نینە، لێ بەلێ مرۆڤەکێ کارا یێ رەوشتدارە و بەرپرسیارە ل جهگەهێ خۆ یێ تێکۆشینا دناڤبەرا (باشیێ/چاکیێ/قەنجیێ، جوانیێ) و (خرابیێ/ گونەهـێ/ پیسیێ/ کرێتیێ) دا.

د دەربارێ ئۆلێ ئێزدی دا، وەکی پێکهاتەکا رەسەنا ژ تەڤنێ کوردا، ب سەدان سالێن زورێ و چەوساندنێ مۆدێلەکێ بێهەمپا و کێم وێنەیێ مرۆڤاتیێ پێشئێخستی یە کو ل سەر پاراستنا جڤاکێ، و پیرۆزی یا بیردانکێ، و ڤەگۆهڕاندنا ئێشان ژ بۆ ناسنامەیەکا بەرخۆدێر، نە ژ بۆ پڕۆژەیەکێ تۆلهلدان و تۆلڤەکرنێ.

دیرۆکا سەردەم، ب تایبەتی پشتی جینۆسایدا کو ل سەر گەلێ مە ئێزدی یا هاتییە کرن دیار کر کو ئەڤ مۆدێلە ل سەر ژ نوی ئاڤاکرنا رامانێ/ واتەیێ رابوویە، نە ل سەر دوبارەکرنا توندۆتیژیێ.

میرنشینێن کوردا و مرۆڤاتی یا سیاسی:

د سەردەمێ ناڤین دا، چەندین میرنشینێن کوردا دەرکەفتن مەیدانێ، ژ وان رەوادی، شەدادی، دوستەکی(مەڕوان)ی، ئەیووبی، بابانی، سۆرانی و بەهدینانی.

سەرباری ئاڤاهی یێن سیاسی یێن وان یێن جودا ژی، یەک ژ وان میرنشینان رێ و رەوایەتی ب خۆ نە دا، کۆمکوژی ئان رەشکرنەڤە و تەپەسەرکرنا ئۆلی پەیڕەو بکەن. (سەلاحەددینێ ئەیووبی) نموونە یا هەری بەرچاڤە د وێ دەربارێ دا، چۆنکە هەبوونا وی د دیرۆکێ دا رێڤەبرنا ناکۆکی یا ل گۆری پیڤانێن رەوشتی، نە وەکو یێن د سەردەمی دا بوون ژ شەڕێن خاچپەرستان جودا بوون، نەمازە ل دەمێ ڤەکرنا قۆدسێ (ئۆڕلشەلیم)ێ دا بێی چ کۆمکوژی رویبدەن هاتە ڤەکرن، ئەڤە ژی سەلاحەددینی دکەتە سیمبۆلەکا (مرۆڤاتی یا د شەڕی دا) د وی سەردەمێ دیرۆکی دا.

سەدسالی یا بیستێ: ژ تڕاژیدیایێ بەر ب سەر ژ نوی ڤە ئاڤاکرنا گۆتارێ:

سەدسالا (٢٠)ێ د دیرۆکا کوردا دا کارەسات بوو، پارچەکرنا جۆگرافی، سیاسەتێن ئینکارا هەبوونا کوردا ژ لایێ رژێمێن تورکیا، ئیراق، ئیران و سۆریایێ ڤە، لێ بەلێ، یا گرینگ ئەوە ناسنامە یا سیاسی یا کوردا ل سەر شەنگستێ تۆلهلدانێ ژ نەتەوەیێن، تۆرک، عەڕەب و فارسان، نە هاتە ئاڤاکرن، ب تنێ دژایەتی یا رژێمان هاتە کرن، و ئەو سیاسەتا داگیڕکاران ژی هەیا ڤێ گاڤێ ژی ب رەنگێن جودا دهێتە جێبەجێکرن ل سەر گەلێ کورد، لێ کوردا سیاسەت ل سەر شەنگستێ پاراستنا زمانی، ئاڤاکرنا سازی یێن ناڤخۆیی، و گۆتارەکا ل سەر بنەمایێ فرەڕەنگیێ پێشئێخست و گەشە پێدا.

د ڤی چارچووڤی دا رۆلێ رێبەرێن ئۆلی-سیاسی یێن کوردا دەرکەفتن مەیدانێ، نەمازە شێخ سەعیدێ پیران کو سەرهلدا و شۆڕەش بەرپاکر ل دژی چەوساندنێ ل باکورێ کوردستانێ ل سالا (١٩٢٥)ێ کو چرکەساتەکا بنگەهین بوو د ئاڤاکرن و دانانا لایەنەکێ رەوشتی ژ بۆ تێکۆشین و خەباتا  کوردا و نوینەراتی یا وێ پێنگاڤا دیرۆکی یا سەردەم کر، ئەڤ لایەنێ ل سەر بنگەهێ هەڤگرتنا روومەتا نەتەوەیی ب سینۆردارکرنا توتدووتیژیێ و گرێدانا دۆزا کوردا ب ئالیێ مرۆڤیڤە، وەکی بنگەهەکێ رەوایەتی پێدانێ بوو بۆ دۆزا کوردا، و ئەڤە نە ب تنێ ئاراستەیەکێ ئاوارتە یان پێشکەفتنەکا نوی بوو، لێ بەلێ بەرفرەکرن و بەردەوامی یا کەڤنەشۆپییەکا کوردا یا کویر بوو کو رزگاریێ، وەکو کریارەکا رەوشتی و سیاسی دبینیت.

ئەڤ رێچکەیە ب ئاوایەکێ زەلال د ئەزموونا پێشەوایێ نەمر (قازی محەمەد)ی دا ل رۆژهلاتێ کوردستانێ دهێتە نیشادان، دەما کو وی کۆمارا کوردستانێ ل مەهابادێ (١٩٤٦)ێ وەکی هەولەکا نویخواز، ژ بۆ ئاڤاکرنا هەبوونەکا سیاسی ل سەر بنگەهێ یاسایی، ناسنامە و دانپێدانا ب هەڤدو کو ب هەڤبەشی دهێتە ئاڤاکرن، قازی، ئەزموونا خۆ ب بەخشینا ژیانا خۆ ب دارڤەکرنێ ب داوی ئینا، ل جهێ کو ئیمزایێ ل سەر ئینکارا مافێن گەلێ خۆ بکەت، هەیا شەهیدبوونا خۆ ژی کرە چرەکەساتەکا گرینگا بنگەهێ رەوشتی و روومەتمەندی یا هۆشیاری یا نەتەوەی یا نوی یا کوردان.

ڤێ رێبازێ ب رێ یا مەلا مستەفا بارزانی بەردەوامی کر کو تێکۆشین بەر ب ئاسۆ یێن بزاڤەکا نەتەوەیی یا رێکخستنکریڤە بر، و ژ بەرهەمێن وێ رێبازێ، شۆڕەشا ١١ێ ئیلۆنا (١٩٦١)ێ بوو، و لدویڤدا ل گەل سەرۆک «مەسعوود بارزانی»، پرسگرێک هاتە ڤەگوهاستن ژ لۆژیکا شۆڕەشا بەردەوام، بەر ب لۆژیکا ئاڤاکرنا هەبوونا قەوارەیەکا سیاسی، و بەرخۆدان ب رەوایەتیێ و سازی یا و مافێن مرۆڤانڤە گرێدا.

ل ژێر  باندۆرا رێبازا نەمر «مەلا مستەفا بارزانی»، «ئیدریس بارزانیێ» نەمر ژی ب دامەزراندنا بەرەیێ کوردستانێ وەکی مەیدانەکا بەفرەهـ، شیا ژیانەکا هەڤبەش بۆ پێکهاتە یێن ئۆلی و نەتەوەیی یێن کو د دیڕۆکێ دا ب هەڤئاهەنگی و ئاشتی ل گەل کوردان ژیاینە بدەت، هەر وەها ناسناڤێ  «ئەندازیار»ێ ئاشتی یا ناڤخۆیی یا کوردان ژی پێ هاتە بەخشین، هەیا کو ستوینەک و مەگرتییەکا دەگمەن پێکئینا، و خەباتەکا رزگاریێ کو پێکڤەژیان و فرەڕەنگیێ، وەکو ژێدەرەکێ رەوشتێ سیاسی و رەوایەتی یا داخوازکرنا ئازادیێ دبینیت.

ئەزموونا حکومەتا هەرێما کوردستانێ و رێڤەبەریا رۆژئاڤایێ کوردستانێ:

د ئەزموونێن سەردەم دا، حکومەتا هەرێما کوردستانێ و رێڤەبەریا رۆژئاڤایێ کوردستانێ، مەیلەکا زەلال یا ئاڤاکرنا مۆدێلەکێ سیاسی خۆیا بوویە و دەرکەفتییە مەیدانێ کو دانپێدانێ ب فرەجوداهی یا ئۆلی و نەتەوەیی دکەت و رێزێ لێدگریت و پاراستنا پێکهاتێن جودا، کرینە پشەکەکا رەوایەتی یا خۆ.

هەرێما کوردستانێ د دیرۆکا نوی یا کوردان دا، ب ئاوایەکێ باش نوینەراتی یا میناکەکێ هەرە پێشکەفتی دکەت کو یەکەم قەوارەیێ کوردا یێ سەردەمە، ب سەرکەفتیانە ژ بەرخۆدانێ دەرباسی ئاڤاکرنا سازی یێن ناڤدەولەتی بوویە.

ژ سالا (١٩٩١)ێ و پشتی (٢٠٠٣)یێ و هەڕفینا رژێما بەعسا سەدامی ل ئیراقێ، هەرێم ژ دژواری یا جڤاکەکێ بریندار ب (قڕکرن و ئەنفال و کیمیا بارانکرنێ و ب دارڤەکرن و چوولکرن و خرابکرنا گۆندان) شیا جڤاکی بەر ب ئاڤاهییەکێ سیاسی ڤەگۆهێزیت کو ژ پێخەمەت ژیانا هەڤبەش بزاڤ و خەباتێ بکەت ژبۆ روومەتمەندیێ و پێکڤەژیانێ ل هەرێما کوردستانێ.

مرۆڤاتی یا ئەزموونا هەرێما کوردستانێ، د سێ ئاستێن سەرەکی دا دیار دبیت:

ئاستێ یەکێ: یاسایی-دەستووری، دانپێدان ب فرەدەنگی و فرەڕنگی یا ئۆلی و نەتەوەیی و دابینکرنا نوینەراتی یا پێکهاتێن جودا.

ئاستێ دویێ: جڤاکی، پێشوازیکرن و وەرگرتنا چەندین هزار کەس و خێزانێن پەنابەر و ئاوارەبوویی، و هەرێم کرە پەناگەهەکا ئارام رێژەیی د دەوروبەرەکێ ئالۆز و پڕ مەترسی دا.

ئاستێ سێیێ: سیمبۆلێ-سیاسی، پایەدارکرنا گۆتارەکێ ل سەر بنگەهێ هەڤکاریێ، ل جهێ ژێبرن و دویرئێخستنێ و پاراستنا فرەڕەنگیێ وەکی تۆخمەکێ هێزێ نە وەکو سەدەمەکێ هەڕەشێ.

 سەرباری پرسگرێکێن سیستەمی (ئاڤاکری)، ئابۆری و سیاسی، ئەزموونا هەرێما کوردستانێ ب ڤەگوهۆڕینەکا جۆری یا مرۆڤاتی یا رەوشەنبیری و دیرۆکی دهێتە دانان، بەر ب وارێ دەولەتداری و سازگەهـ سازیێ کو روومەتمەندی و پێکڤەژیان دبیتە پشکەک ژ رەوایەتی یا سیاسی.

مرۆڤاتی یا گەردوونی و مۆدێلێن رێبەرایەتیێ:

نە دشیان دایە ژ ئەزموونا کوردان بگەهیت، ئەگەر  ژ چارچووڤێ گەردوونیێ مرۆڤاتی بهێتە جوداکرن.

کۆنفوشیۆسیزم ل رۆژهلاتێ و ئەزموونا غاندی د نیڤا یەکێ یا چەرخێ بیستێ دا ل هندستانێ، ل دژی ئیمپریالیزما بریتانی کو ب رێ یا رەهەندێ مرۆڤاتی، هەول دا سیستەمێ (دەربەدەرکرنێ) دناڤ جڤاکێ هندی دا هلوەشینیت، و دوپاتکر کو سەربخۆ یا سیاسی، بێی چاکسازی یا جڤاکی و رەوشتی یا ناڤخۆ، چ بها بۆ نینە.

هەروەسا ئەزموونا دزمۆند توتو ل دووماهی یا چەرخێ بیستێ ل باشوورێ ئەفریقیا، (توتو) روبروویی سیستەمێ (ئەپارتهاید)ێ بوو کو سیاسەتەکا جوداکاریێ بوو و ئەزموونا ب رێ یا یەککرنا لاهووتێ کریستیانی و بها یێن ئەفریقی بوو، هەر وەها نیلسۆن ماندێلا ل ئەفریقیا باشوور، چەند خالێن هەڤگرتنێ دناڤبەرا وان ئەزموونان دا ئاشکرا دبن، ئەو ژی ئەڤەنە:

گوهڕینا دژمنی نە ژێبرنا وی: وان بیرۆکا «دژمنی» رەدکرن و ل ناڤا دژمنی ل «مرۆڤی» د گەڕیان.

دەرباسکرنا کەرب و کینێ نەفرەتکر: وان نەفرەت ل کەرب و کینێ کر و کەرب و کین وەکو زنجیرەک کو بندەستان گرێ ددەت دانا، و نەتوندووتیژی ژی وەک شێوەیەک و پلەیەکا هەرە بلندا هێزا سیاسی دازانین.

گەردوونیبوون: وان ئەزموونێن ژ چارچووڤە یێن هەرێمی و ناڤخۆیی (هندستان و ئەفریقیا) بۆ ئەزموونێن مرۆڤاتی یێن جیهانی گوهۆڕین، ب تایبەتی چەوانی یا بڕێڤەبرنا ناکۆکی یێن مەزن ب ئاوایەک و سەرەدەریکرنەکا رەوشتی.

ئەزموونێن وان دیار دکەن کو مرۆڤاتی نە گرێدانەک و ژێیاتییەکا چاندی یا بەرتەنگە، لێ بەلێ شیانەکا دیرۆکی یە کو ئێشێ ڤەدگوهڕینیت ژ بۆ پڕۆژەیەکێ رەوشتی.

ماندێلا، هەر وەکی سەلاحەددینێ ئەیووبیێ کورد، د سەردەمێ خۆ دا، مۆدێلەکێ رێبەرایەتیێ پێشکێشکر، «کو بێی شەرمەزارکرنێ سەردکەڤیت، بێی تۆلهلدانێ ئاڤاکاریێ دکەت، مرۆڤاتیێ دکەتە پێڤەرەک ژ بۆ پیڤاندنا تێگەهشتنا بزاڤ و تەڤگەرێن سیاسی،» و ئەڤە ژی نە دەربڕینێ ژ لاوازی یا وان دکەت، لێ دبیتە خالا هێزداری یا وان.

ئەنجام

د سەرانسەری دیرۆکێ دا، مرۆڤاتی، نە ب تنێ گۆتارن، لێ د هەمان دەم دا د سەرەدەری و ئەزموونێن زیندی یێن گەلان دا ژی بەرچاڤ دبن.

ژ ئیمپڕاتۆری یا میدیا و هەیا زەردەشتیێ و ئێزیدیاتیێ بگرە و هەیا میرنشینێن کوردی، و ژ رەوشتێ چیایان و هەیا خۆ بڕێڤەبرنا ل هەرێما کوردستانێ ل ئیراقێ و ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ل سووریا، ئەزموونا کوردان نیشا ددەت کو مرۆڤاتی ل سەر ژیانا هەڤبەش، و پاراستنا کەسێن لاواز و پەناخواز، و روومەتێ ب بەرپرسیاریێڤە گرێ ددەت، هاتییە دامەزراندن و گەشەکرن.

ئەڤ رێچکا دیرۆکی یا مرۆڤاتی یا هەمدەم وەکی پڕۆژەیەکێ رەوشتی و سیاسیێ کو د راستیێ دا دهێتە ئەزموونکرن، نە دروشمەکێ ئەبستراکتە، تشتێ کو کورد د ڤی چارچووڤی دا پێشکێش دکەن، مۆدێلەکە کو دوپات دکەت، مرۆڤاتی نە هزرەکا هلاویستی یە، لێ کردار و سەرەدەرییەکە، هێژایی خواندن لێکۆلین و هەلسەنگاندنێ یە.

 

ژێدەر:

 – أرسطو. الأخلاق إلى نيقوماخوس. ترجمة أحمد لطفي السيد. القاهرة: دار الكتب المصرية.

-كانط، إيمانويل. (2003). أسس ميتافيزيقا الأخلاق. القاهرة: الهيئة المصرية العامة للكتاب.

– القرآن الكريم.

– دراز، محمد عبد الله. (2005). دستور الأخلاق في القرآن. الكويت: دار القلم.

– حنا، عبد الله. (2004). تاريخ الكرد القديم. دمشق: دار نينوى.

– زكي، محمد أمين. (2010). خلاصة تاريخ الكرد وكردستان. أربيل: دار المدى.

– عبد الله، فاضل. (2001). الزرادشتية: ديانة الشرق القديم. دمشق: دار علاء الدين.

– جندي، خليل. (2008). الديانة الإيزيدية: دراسة تاريخية عقائدية. دمشق: دار الزمان.

– ابن شداد، بهاء الدين. النوادر السلطانية والمحاسن اليوسفية. القاهرة: دار المعارف.

– حسن، ماهر. (2013). الكرد: دراسة تاريخية سياسية. الدوحة: المركز العربي للأبحاث ودراسة السياسات.

– ميراني، فاضل وآخرون. (2014). إقليم كردستان العراق: النشأة والتطور السياسي. أربيل: جامعة صلاح الدين.

– حكومة إقليم كردستان العراق. الموقع الرسمي.

– شبكة روداو الإعلامية.