گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د ڤی سەردەمێ نوو دا، سۆشیال میدیا، ئێک ژ دیارترین و کاریگەرترین فۆرمێن گەشەیا تەکنۆلۆژیایێ دهێتە هەژمارتن کو نە ب تنێ وەک ئامرازەکێ پەیوەندیێ، بەلکو وەک شۆڕەشەکا میدیایی د خزمەتا مرۆڤایەتیێ دا دەرکەفتینە، ئەڤ تۆڕێن بەرفرههـ یێن جڤاكی، ژ ئەنجامێ پێشکەفتنێن ب لهز یێن ئینتەرنێتێ ژدایکبووینە و شیاینه هەموو بەربەستێن سیاسی و جوگرافی ل هەمبەر لێكگوهۆڕینا پێزانینان تێکبشکێنن و جیهانێ بکەنە گوندەکێ بچووک، کاریگەرییا ڤان تۆڕان د وارێن جڤاکی، سیاسی و ئابۆری.. هتد، گەهشتییە ئاستەکێ ستراتیژی، ب جۆرەکێ کو بوویە پشکەکا نەڤەقەتیای ژ ژیانا مە یا ڕۆژانە و کارتێکرنێن وێ ل سەر تاکێ جڤاکی، ژ ڕەنگڤەدانا هزری هەتا گوهۆڕینا ڕەفتاران، ب ڕۆهن و ئاشکرا دیارە.
د ڤێ فەزایا دیجیتالی دا، دەلیڤە بۆ هەموو کەسەکی یا ڤەکریە، چونکی ئەڤ پلاتفۆرمه دەرگەهێن خۆ ب بێ جوداهی ل هەمبەر هەموو تاکان ڤەکرینە؛ هەر کەسەکێ حەز ل سەر بکارئینانا ڤان تۆڕان هەبیت، دشێت ب ڕێیا ئەکاونتێن کەسی، لاپەڕێن ئەلکترۆنی یێن تایبەت یان یێن گشتی، ب ئاوایەکێ ب ساناهی و ب لهز مفای ژ ڤان خزمەتگوزارییان وەربگریت و پشکداریا خۆ د چێکرنا ڕایا گشتی دا هەبیت.
ل ڤێرە، من دڤێت بهحسێ ڕاستییەکا تال بكهم؛ ئەو ژی ئەوە کو ئەگەر تەکنۆلۆژیا و سۆشیال میدیا بۆ جیهانێ دەرگەهێ پێشکەفتنێ بن، ل کوردستانێ د گەلەک بیاڤان دا بووینە کەنالێن ‹فەوزایەکا بێ لۆژیک›، د ڤێ نڤیسینێ دا، دێ رۆناهیێ ئێخمە سەر وێ باهۆزا بێسەروبەرا میدیایا کوردی کو د سەردەمێ دیجیتال دا، ژ ئامرازەکێ ئاڤاکەر هاتییە گوهۆڕین بۆ مەکۆیا تێکدانا شیرازێ جڤاکی و ههڤڕكیهكا نەدروست، ل جهێ خزمەتکرنا دۆزا نەتەوەیی و زانستی، کەتییە د داڤا سۆپەر-پۆپۆلیزم و تێکدانا بنەمایێن پیشەیی یێن رۆژنامەگەرییێ دا.
د دەمێ خۆ دا پشتی شۆرەشا فەرەنسا ل سالا 1789ێ، پێلەک ب ناڤێ (لیبرالیهتێ) هەمی بیاڤێن ژیانێ ڤەگرتن، ژ وان ژی مژارا میدیا و کۆڕ و سمیناران و گەلەک بوارێن دی یێن فەرهەنگی و هونەری کو وەلێ هات جۆرەکێ (بێسەروبەریێ) پێڤە دیار بوو، هەر کەسەک د ئاخڤت و هەمی تشت دگۆتن، ئانکو چو سنوور بۆ مرۆڤان نەمان، ههتاكو هەر ل وی سەردەمی (رۆژنامەگەریا زەر) سەرهلدا، مایتێكرن د ژیانا هەمی کەسەکی دا دکر و بابەتێن بێ بەلگە و گەلەک جاران دویر ژ هەمی دابونەریتان بەلاڤ دکرن، یان هندەک رۆژنامە و گۆڤار هەبوون ب پشتەڤانیا هندەک سەرمایەدار یان کۆمپانیان، د رویدانەکا دیارکری دا هند بهرهڤانی ل تاوانباری دکر، هند بەحسێ لێقەومای (خودانێ مافی) نەدکر، ڤێ چهندێ ژی کارتێکرن ل دەستهەلاتا دادوەری کر و وەک دبێژن کەیس ژ ڕێیا وێ یا دروست دەرئێخست، لەوما ئەڤە هەمی بوونە ئەگەر هزر ل وێ چەندێ بهێتە کرن كو تیۆرا (بەرپرسیارەتیا جڤاکی) پەیدا ببیت، ئانکو سنووردارکرنا لیبرالیزمێ بوو، ب وێ واتایێ کو ئازادی هەبیت، بەلێ ئاخاڤتنێن كرێت و سڤكاتی نەمینن و رێ لێ بهێتە گرتن، پتریا رۆژنامەیێن ناڤدار یێن وی سەردەمی پشتا خۆ ب وێ تیۆرێ گرێدا و ل دووماهیێ ژی سەرگرت، چونکی رهوش ژ دەست دەرکەتبوو، دروست وەک جیهانا سۆشیال میدیایا نوکە یا کو ل کوردستانێ دهێتە دیتن.
مخابن سۆشیال میدیا ل دەف مە ژی نوکە د قووناغا لیبرالیا ئۆروپا یا جاران دایە، ب وێ واتایێ کو د ئەکاونت و پەیجێ خۆ دا، مافێ منە هەر ئاخڤتنەکێ بکەم و گۆتنێن نەشرین بێژمە هەمی کەسان و هەمی تشتەکێ بەلاڤ بکەم، بێ لێپرسین و بێ هەستکرن ب ئیتیك و بەرپرسیارەتیێ، یا نه ڕهوا ئەڤ دیاردا نهشرین، پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێن دیار یێن كوردی ژی ڤهگرت، ئهو د وێ هزرێ نه، چاوا پلاتفۆرمهكا وان بابهتهكێ بهلاڤ بكهت، ب تنێ 10 لایك و 5 کۆمێنت بۆ بهێن، لێ د هەمان دەم دا پەیجەکێ نەبەرپرس و بێ ناسنامە، ب پۆستەکێ سادە یان وێنەیەکێ وروژێنەر، ب هزاران لایک و کۆمێنت و «شەیر» بۆ بهێن، ئانكو ڤێ شەپۆلا پۆپۆلیستی كارتێكرن ل سەر ڕەفتارا میدیایێن کوردی یێن بەرنیاس کرییە، ئەو دەزگەهێن کو جاران وەک قوتابخانەیێن ڕۆژنامەڤانییا پیشەیی دهاتنە نیاسین، ئەڤرۆ کەفتینە د ناڤ داڤا ململانێیا «ژمارەیان» دا، ژ پێخەمەت کۆمکرنا لایکان، وان ژی دەست ب بازرگانییەکا نەدروست ب پێزانینان کرییە؛ ب شێوەیەکێ کو گهلهك جاران نووچەیێن ب لەز یێن بێ کوالێتی، بێ ژێدەرێن باوەرپێکری بەلاڤ دکەن، ئەڤە دبیته ئهگهرێ پەیدابوونا جۆرە میدیایەکا ‹بێ ناسنامە› کو تێدا ڕاستی قوربانی لهزاتیێ دبیت و بهایێ ڕاست یێ نووچهی هاتییە گوهۆڕین بۆ کالایەکێ بازرگانی یێ ئهرزان کو ب تنێ مەرەم ژێ ڕاکێشانا سەرنجا جەماوەری یە، نه گەهاندنا ڕاستییان و هشیارکرنا جڤاکی.
ل ڤێرە، میدیایا کوردی ب سۆشیالا خۆڤه ب شێوەیەکێ مەترسیدار تیۆرا «بەرپرسیاریەتیا جڤاکی» پشتگوهـ هاڤێتییە، ئەڤ تیۆرە کو ستوونا سەرەکی یا میدیایا دیموکراسی و شارستانییە، رژدیێ ل سەر وێ یەکێ دکەت کو ئەرکێ میدیایێ نە ب تنێ گەهاندنا نووچهیهكێ یە، بەلکو پاراستنا تەبایی و بهایێن بلند یێن جڤاکی یە، خالا هەرە گرنگ و جەوهەری د ڤێ بەرپرسیاریەتیێ دا، بجهئینانا بنەمایێ بێلایەنییا میدیایی یە؛ ب ئاوایەکی کو چو هزر، دیتن و پێکهاتەیێن جودا یێن جڤاکی پشتگوهـ نەئێخیت، میدیایا بەرپرسیار دڤێت ببیتە ئاوێنەکا راست کو هەمی پرسان وەک خۆ، بێی دەستکاری یان ئاراستەکرن، هەما ب وی ڕەنگی وەک چاوا ڕوو ددەت بەلاڤ بکەت، لێ ئەوا ئەڤرۆ ئهم دبینین بەروڤاژی ڤێ تیۆرێ یە، میدیا ل جهێ کو ببیتە سەکۆیا دیالۆگا نیشتمانی و نیشادانا ڕاستییان ب هەمی ڕەهەندێن خۆ ڤە، بوویە ئامرازێ پارچە پارچەکرنا جڤاکی، ل بن کارتێکرنا بەرژەوەندیێن بهرتهنگ، «ڕاستی» دهێتە ڤهشارتن؛ ئەو پشكا د خزمەتا وان دا بیت دهێتە مەزنکرن و رۆمالكرن و ئەو پشكا دی یا ڕاستی کو د خزمەتا بەرژەوەندیێن وان دا نهبیت، ب مەبەست دهێتە شێواندن، ئەڤە ژی جۆرە «تاگرییەکا میدیایی» پەیدا دکەت کو بێلایەنیێ ژ ناڤ دبەت و باوهریا جڤاکی ب دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ هەتا ئاستەکێ مەترسیدار لاواز دکەت، گۆمان د وێ چەندێ دا نینە کو میدیا بێی سیاسەتا میدیایی بڕێڤە ناچیت، لێ داڕێژەرێن سیاسەتا وان میدیایان دڤێت ب ژیرانەتر بچنە بن وێ بەرپرسیارەتیا ئەخلاقی یا کو جڤاک داخواز ژێ دکەت، ب گشتی دڤێت میدیایا كوردی ب سۆشیال میدیا خۆ ڤه ئازادیەکا تهمام ههبیت د كاری دا، بهلێ سهمتێ رویدان و کێشەیان وەک خۆ ڤەگوهێزن، بێی کو فشار ل سەر هەبیت یان ئەقلیەتەکا گرێدای وێ ئێخسیر بکەت.
میدیایا بەرپرس دڤێت د گەل گەشەیا جڤاکی مەزن ببیت و پێنگاڤان بهاڤێژیت، گرنگیێ بدەتە ئافراندن و شیانێن مرۆڤی، بێی بەرچاڤگرتنا پرسێن ئایدیۆلۆژی، و بها و نرخەکی بۆ زانستێ مرۆڤان و هۆشمەندی و هێزا هزرا وان دانیت، لەوما بەرپرسیارەتیا میدیایی ئانکو رەوشتێ جوان یێ کارکرنێ د میدیایێ دا و كاركرن ژ پێخەمەت بەرژەوەندی و نێرینێن جڤاکی.
بۆ چارەسەرکرنا رەوشا میدیا و سۆشیال میدیا کوردی، پێشنیازا ڤان رێكاران دكهم:
1- کارکرن بۆ ژێکجوداکرنا هەر سێ دەستهەلاتان، بێگومان ههتا ل ههرێما كوردستانێ چارچووڤەیەكێ كارگێڕی و سیاسی نههێته ڕێكخستن، میدیا نهشێت ئهركێ خۆ یێ چاڤدێری ب دروستی بگێرێت، ژ بهر هندێ پێدڤیه دهستههلاتێن (یاسادانان، جێبهجێكرن و دادوەری) بهێنه ژێكجوداكرن، جڤاكهكێ ساخلهم پێدڤی ب پهرلهمانهكێ ب هێز بۆ چاڤدێرییا حوكمهتێ ههیه، دادگهههكا سهربخۆ بۆ سهپاندنا یاسایێ بێی جوداهی. ههردهما ئهڤ دهستههلاته ژ ئێك جودا بوون، دێ ژینگهههك هێته ئاڤاكرن كو تێدا میدیا بیتە «دهستههلاتا چارێ» ئانكو دێ شێت ب ئازادی و بێی ترس دهستێ خۆ دانته سهر كێماسییان و چاڤدێرییا كارێ دامودهزگههان كهت، ب ڤێ چهندێ ژی میدیا ژ پاشكۆبوونا هێزێن سیاسی ڕزگار بیت و بهر ب پیشهییبوونێ ڤه گاڤان هاڤێژیت.
2- پێدڤیه هەرێما کوردستانێ یاسایەکا تایبەت و سەردەمیانە بۆ رێکخستنا سۆشیال میدیایێ دانیت، نە ب تنێ بۆ سزادانێ، بەلکو بۆ «پاراستنا ئارامیا دیجیتالی» و جوداکرنا ئازادیا دەربڕینا رایێ ژ ئاژاوەیێ، ناڤزراندن و توندوتیژیا سیبەر، ئەڤ یاسایە دڤێت ب ئاوایەکی بهێتە دارێژتن کو د گەل پێشکەفتنێن تەکنۆلۆژی و بهایێن جڤاکی یێن کوردستانێ بگونجیت، كهرامهتا تاکەکەسی بپارێزیت و رێگریێ ل بەلاڤکرنا نووچەیێن ساختە بکەت، داکو فەزایا دیجیتالی نەبیتە گۆڕەپانەکا حوکمڕانیا فەوزایێ، بەلکو ببیتە سەکۆیەکا شارستانی بۆ دانوستاندن و دیالۆگێ، مخابن ل سالا 2020 پێشنیازە یاسایهك بۆ رێكخستنا میدیا ئەلكترۆنی ل پهرلهمانێ كوردستانێ خواندنا ئێكێ ژی بۆ هاتهكرن، بهلێ ژ بهر گهلهك فشاران خواندنا دویێ بۆ نههاتهكرن و هاته رهتكرن و ههتا نوكه چو بزاڤێن دی بۆ نههاتینه كرن.
3- پێدڤیە ڕۆژنامەڤانێن هەرێما کوردستانێ گرنگییهكا زێدهتر ب لایەنێ ئەخلاقی (ئێتیکی) و بنەمایێن پیشەیی بدەن، ژ بهر كو میدیایەکا سەرکەفتی ل سەر بنەمایێ ڕاستگۆیی و بەرپرسیاریێ دهێتە ئاڤاکرن، د ڤی واری دا، گرنگه (پەیمانناما شەرەفێ) ههبیت كو کارتێکرنەکا مەزن ل سەر رێکخستنا کارێ میدیایی ههیه.
4- یا فەر و پێدڤیه، سەنتەرەکێ ئەکادیمی یێ تایبەتمەند بۆ ڤەکۆلینێن ڕاگەهاندنێ بهێتە دامەزراندن، داکو بسپۆر و ڤەکۆلەرێن وی بیاڤی ب بەردەوامی ڤەکۆلینێن زانستی یێن هویر و هەستیار دەربارەی ڕەوش و ئاراستەیێن ڕاگەهاندنا کوردی پێشکێش بکەن، ب ئاوایەکی کو ببیتە ژێدەرەکێ باوەرپێکری بۆ پێشخستنا ڤی واری.
5- ئهنجامدانا زنجیرەیەکا خولێن راهێنانێ یێن پێشکەفتی و تایبەتمەند ل ناڤخۆ و دەرڤەی هەرێمێ بۆ رۆژنامەڤانان، ب مەرەما ئاشنابوونا وان ب نویترین تەکنیک و ستانداردێن جیهانی د بیاڤێ سۆشیال میدیایێ دا؛ داکو ل نێزیک هایداری گوهۆڕینێن سەردەم بن و بزانن ل وەلاتێن پێشکەفتی چاوا ب شێوەیەکێ زانستی و پیشەیی رهفتار د گەل پلاتفۆرمێن دیجیتالی و فەزایا ڕاگەهاندنێ دهێتە کرن، ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ هندێ کو ئەزموونێن دەرڤە ببنە هێڤێنێ پێشخستنا کارێ میدیایی ل کوردستانێ.
6- بلندكرنا ئاستێ هشیاریا میدیایی: د سەردەمێ پهقینا پێزانینان و شۆڕەشا دیجیتالی دا، پێدڤییە كار ل سهر پڕۆژەیێ «پەروەردا میدیایی» وەک ستراتیژییەکا نیشتمانی د ناڤ قوتابخانە و زانکۆیان دا بهێته كرن، ئەڤ پڕۆژەیە دێ ئاستێ هزرێن رەخنەیی ل دەڤ تاکێ کورد بلند کەت و فلتەرەکێ د هزرێن وی دا دروست کەت، داکو بشێت ل ناڤبەرا «راستییان» و «گۆتگۆتكان» جوداهیێ بکەت و هەر تشتەکێ ل سۆشیال میدیایێ دبینیت، بێی دووڤچوون و فلتەرکرنێ ب ڕاست نەزانیت و شهیر نهكهت، ب ڤێ چهندێ، تاکێ کورد دێ بیتە بکارهێنەرەکێ هشیار و بەرپرسیار، دەرئەنجام میدیا دێ ژ «سەکۆیەکا فەوزایێ» ڤهگوهێزیت بۆ «ئامرازەکێ شارستانی» یێ پێشخستن و پاراستنا ئاسایشا جڤاکی.
ل سالا 1949ێ وهره، ل ئەلمانیا بزاڤێن رژد بۆ رێکخستنا بوارێ سینەمایێ ب ڕێیا پۆلێنکرنا فلمان دەست پێ کر، لێ د گەل پەیدابوونا تەلەڤزیۆنێ د سالێن 60 و 70یان دا، گەنگەشە ل سەر «پەروەردا میدیایی» و کارتێکرنا وێ ل سەر زارۆک و سنێلهیان بەر ب زێدهبوونێ چوو. ل دەستپێکا سالێن 80ێ، شارەزایان پێشنیازا «وانەیێن میدیایی» ل قوتابخانان کر و ل سالێن 90ێ ژی د گەل سەرهلدانا ئینتەرنێتێ، تەکەزی ل سەر وێ چەندێ هاتە کرن کو میدیا د گهل خێزانێ د ههڤڕكیێ دایە؛ لەوما هشیارکرنا تاکێ د ناڤ خێزانێ دا بوویە پێدڤییەکا ستراتیژی بۆ بکارئینانا دروست یا ڤان ئامرازێن تەکنۆلۆژی، زێدەکرنا وانەیا «پەروەردا میدیایی» ل ناڤ پرۆگرامێن خواندنێ ل ههرێما كوردستانێ، پێنگاڤەکا گرنگ و ئهرێنی دبینم بۆ ئاڤاکرنا نفشهكێ هشیار و بەرپرسیار ل بەرامبەر شۆڕەشا پێزانینان، د ڤێی پرۆگرامی دا، قوتابی دێ فێر بن چاوا هزرێن رەخنەیی بکار بینن، د ناڤبەرا پێزانینێن راست و گۆتگۆتكان دا جوداهیێ بکەن و سۆشیال میدیایێ ب ئاوایەکێ شارستانی و دوور ژ توندوتیژی و ناڤزڕاندنێ بکار بینن، ب ڤێ ئاوایێ، قوتابخانە دێ ب تنێ ژ جهەکێ فێرکرنا زانستان، ڤهگوهێزیت بۆ قەلغانەکا نیشتمانی کو تاکێ کورد دژی مەترسیێن «فەوزایا دیجیتال» و «نووچهیێن ساختە» پارێزیت و باوهریا جڤاکی ل سەر بنەمایێن ئەخلاقی بلند دکەت.
7 – دامەزراندنا ئەنجوومەنەکێ بلند و سەربخۆ یێ میدیایێ: پێدڤییە هەرێما کوردستانێ ب پشتەڤانییا دەزگەهێن پەیوەندیدار، کار بۆ دامەزراندنا «ئەنجوومەنەکێ بلند و سەربخۆ یێ میدیایێ» بکەت، ئەڤ ئەنجوومەنە پێدڤیه لێڤهگهرهكێ نیشتمانی و خوەدی سەنگ بیت کو ژ کەسایەتیێن ئەکادیمی، شارەزایێن یاسایی و نوونەرێن پیشەیی پێک بهێت و ژ هەر کارتێکرنەکا حزبی یان سیاسی یا پاراستی بیت كو ئەرکێ وێ یێ سهرهكی چاڤدێرییا هوور ل سەر کوالێتی و ناڤەرۆکا میدیایی و بەرقەرارکرنا بنەمایێن ئێتیکێ د ناڤەندێن ڕاگەیاندنێ دا بیت، مخابن بۆ جارا ئێكێ ل سالا 2005 ێ پرۆژە یاسایهك ل دۆر ئهنجوومهنهكێ ڕاگههاندنێ ژ ئالیێ چهند ماموستایهكێن زانكۆیا سهلاحهدین هاته بەرهەڤكرن و رادهستی وهزارهتا رهوشهنبیری هاته كرن، بهلێ ئهڤێ بزاڤێ ژی سهرنهگرت، ژ بهر كو ئهڤ ئهنجوومهنه ل وهلاتێن نەرویج (1912)، سوید (1916) فینللاند (1919)، هندێ ل سالا 1947، تورکیا (1960)، چیلی (1963)، کۆریای باشوور (1964)، مسر (1972) هاتینه دامهزراندن كو زێدهتر کار ل سهر لایەنی ئیتیكێ سازیێن میدیایی دكهت و نوكه ل زێدهتری 70 وهلاتان ئهڤ ئهنجوومهنێ ڕاگههاندنێ ههیە.
ژێدەر:
1- حهمه هاشم، میدیا و بهرپرسیاریهتی، https://www.kurdistan24.net/
2- مهریوان مهسعود، فهوزای میدیا له زهمهنی دیجیتال میدیای كوردیدا، https://knwe.org/KU
3- د. هێرش رەسول، لە ٢٢ی نیساندا؛ هەلوەستەیەکی جددیی لەسەر راگەیاندنی کوردیی! https://chmk.org/ku/
4- د.حهبیب ئیبراهیم، پەروەردەی میدیایی و پێویستیی خوێندنی لەقوتابخانەکاندا، https://chmk.org/ku/
5- د.مهغدید سهپان، دەربارەی: ئەنجومەنی ڕاگەیاندن، https://www.kurdistan24.net/
6- د. سارا محسن، سوشیال میدیا و لێكهوتهكانی، كوڤاری خال، ژماره 35، شوباتا 2022ێ.
