دیاردە سیاسییەكان … ناسیۆنالیزم وەكو نموونە

سمكۆ محەمەد

دیاردەی سیاسیی نموونەی زۆرە لەنێو كایەكە خۆیدا، نموونەی ئەو دیاردانەی لە پێش رێنیسانس و لە دوای رێنیسانس، پاشان لە سەروەختی یەكەمین و دووەمین جەنگی جیهان هاتوونەتە ئاراوە، هەروەها ئەو دیاردانەی، كە پێی دەگوترێت گواستنەوەی قۆناخی سیاسیی و ئاڵوگۆڕی شۆڕش بۆ ستایلێكی تر وەكو شۆڕشی سپارتاكۆس و شۆڕشی جووتیاری و دژ بە دەرەبەگ و شۆڕشی بۆرژوازی و دوا شۆڕشیش، شۆڕشی بەلشەویك، پاشان شۆڕشی چارەنووسی نەتەوەكان و …هتد، « كاتێك كە نەدەوڵەت و نە سیستمی پەروەردەیی رەسمی بوونی نییە، لە بنەماوە ئەم پرسیارە نایەتە ئاراوە، كە دەوڵەت لە سیستمی پەروەردەی خۆی پشتیوانی لە كام كولتوور دەكات، بۆیە ئەگەر ئەو كۆمەڵگەیانەی پێش كشتوكاڵ تا دنیای ئەمڕۆ هەبوون، لەنێو ئەواندا ناسیۆنالیزم دەخرایە بەر باس، ژمارەی كەمی دانیشتوانی ئەم كۆمەڵگەیانە بە بەراورد لەگەڵ دانیشتوانی كۆمەڵگە كشتوكاڵی و پیشەسازییەكان و ئەو ناوچە بەرفرەوانەی، كە لەژێردەستی ئەواندایە، بەو واتایەی كە هێدی هێدی لەنێو ماڵی خۆیان لە لایەن دانیشتوانی بێگانەوە قووت دەدرێن، لەنێو ئەو یەكە سیاسییە بەربڵاوانەی دیكەدا دەتوێنەوە»⁽¹⁾. مەبەستی ئێرنست گلینەر ئەوەیە، كە ناسیۆنالیزم بە بێ كولتوور و لەبەرچاوگرتنی كولتوور ناكرێت، چونكە ئەگەر ئەو سەرخانەیان نەبێت وەكو سەرمایەی پێشوەختە بۆ بەرگریكردن لە ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی، ناتوانن ببن بە ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی، چونكە ئەوان لە پەروەدە و كولتوورەوە دەستیان پێنەكردووە، بۆیە دواجار لەنێو ئەوانی تردا كە گرووپی سیاسیی شارەزا و بەربەرین و بەربڵاون دەتوێنەوە، ئەمە كێشەی زۆری نەتەوەكانی دیكەی تواوەیە لە مێژوودا.

 هەڵبەت لەباری تیۆریشەوە بۆ ئەو نەتەوە تازەسەرهەڵداوانەی، كە پشتی تەنها بە كشتوكاڵ بەستووە و پەروەردە و كولتووریان پشتگوێ خستووە، لەبەردەممان دوو دیاردەی دژ بە یەكمان هەیە، یەكێكیان ئەگەر بەهەردوو بارەكە ئەو جۆرە ناسیۆنالیزمە تەماشا بكەین دەبینین پێوەندیی زۆری بە جوگرافیاوە هەیە، بە پێچەوانەوەشەوە نییەتی، واتە ئەوانەی دوورن لە كۆڵۆنیالیزمەوە ناترسن لە داگیركاری ئەوانی تر بۆ خاكەكەیان، بۆیە پشتیان لە كولتوور كردووە، كەچی دەبینین هەن پشتیان پێبەستووەن كەچی هێشتا لەبەردەم كۆڵۆنیالیزمن وەكو ئوسترالیا، كە لە بنی دنیایە و بۆ بەریتانیا و ئەویتر سكۆتلەندا لە تەنیشت خۆیەتی و پشتی بە پەروەردە بەستبوو، خاوەنی نووسەر و كەلەپووری خۆیەتی، كەچی بە فریای نەكەوت، هەرچی فەرەنسایە دەبینین میسر نزیكترین شوێنە بۆ ئەو بتوانێ داگیری بكات و ئەمەریكاش دوورترین شوێن و هەردووكیان جیاواز بۆ رەسەنایەتی و كولتوور و پەروەردە، لەو لاشەوە یۆنانمان هەیە، كە لە بنی دنیاوە دێت ئێرانی خاوەن ئایین و كولتوور و پەروەردە و میسری خاوەن رەسەنایەتی داگیر دەكات، كەوابوو كێشەكە هەم پێوەندیی بە جوگرافیاوە هەیە، هەمیش پێچەوانە.

 بەرهەحاڵ ئەگەر كەمێك باسەكە گرێ بدەین بە تیۆرەوە و بزانین كام لەو تیۆرانە سەركەوتنیان بەدەست هێنا بۆ گەشەسەندنی ناسیۆنالیزمی كلاسیكی و مۆدێرن و كامیان كاری پێكراو سەركەوتوو بوو، تێدەگەین كە نموونەمان لەبەردەستە و هەریەكەیان ئاراستەیەكی تایبەتی هەیە، یەكێكیان دیاردە تیۆرییەكەی عەما نوئێل كانتە كە بڕوای بەرەوشتە لەنێو سیاسەتدا و بڕوای بە بەشەداری خەڵكە بەگشتی لەنێو كایەكە، ئەویدیكە تیۆرەكەی ماكیاڤیللییە، كە بڕوای بەكارپێنەكردنی رەوشتە لەنێو سیاسەتدا و كایەكەش بە موڵكی دەستەبژێری سیاسیی دەزانێ، لە دوای ئەوانیش دیاردەی سیاسیی كە (جۆن ستیوارت میل) بۆ لیبراڵیزم و ماركس بۆ یەكسانخوازی و كۆمۆنیستی هەیە، هەردوو دیاردەكەش لەرۆژئاوا پراكتیك كرا، یەكێكیان لە ئەورووپای رۆژئاوایی و ئەویدیكە رۆژئاوای رۆژهەڵات كە سۆڤیەت بوو تا ساڵی 1991 تەمەنی درێژبوو.

 هەڵبەت بەدەر لەوانەش دیاردەی سیاسیی نامۆ لە دوای سەرهەڵدانی مۆدێرنەوە هاتە ئاراوە، بریتیی بوون لە نازیزم و شۆفێنیزم و ستالینیزم و دواتریش پان عەرەبیزم و ئیسلامیزم و كەمالیزم، هەروەها داگیركەرێكی جوگرافی كە جیاواز بوو لەداگیركەری سۆڤیەتی بەبێ بوونی هێزێكی ماتریالی لەو جوگرافیایەی داگیری كردووە، لەوانەش هەندێك وڵاتی ئاسیایی، ئەویدیكە فەرەنسا و بەریتانیا و ئیتاڵیا بوو، كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان داگیر كرد تا ئێستاش رەنگدانەوەی كولتووریان بەسەرەوە دیارە، هەڵبەت ئەم دیاردە سیاسییە شێوەیەك بوو لە دابڕانی سیاسیی لەگەڵ ستایلی سیاسیی كۆن، كە هێشتا سەرمایەداری وەكو سیستم جێگیر نەبووبوو.

 دیاردەی سیاسیی یەكێك لە میكانیزمە سەرەكییەكانی كۆمەككردنە بە دەوڵەت و رەوایەتی دەسەڵات، ئەم بیرۆەكەیە سەرەتا لە بیروبۆچوون و تێهزرینی رۆمەكانەوە سەرچاوەی گرتووە، بە پێچەوانەی گریك كە دەوڵەتشاریان هەبوو، سیستمێكی تەواو فەلسەفی بوو، تەنها شێوەیەكی سیاسیی یاسایی بوو، ئەوان بەردەوام بیریان لەوە دەكردەوە چۆن قەوارەی دەوڵەتێك درووستكردن بكەن، كە یاساڕێژ كرابێت، دواتریش ئەم یاسایە بۆ هەمیشە وەك بناخەی دەوڵەت بناسرێتەوە و بمێنێتەوە، بۆ نموونە پاشایەتی وەك دەسەڵاتێكی رەها، ئەنجومەنی پیران وەك دەزگەیەك هاوشانی پاشا و بەڕێوەبردنی دەوڵەت، ئەنجومەنی گەلیش كە ئەنجومەنێكی سەربازی بوو بۆ بەرگریكردن لە دەوڵەت، دواتر سەردەمی كۆماری كە دوای نەمانی سیستمی پاشایەتی سەریهەڵدا، ئەمانە بەشێكی زۆریان بەرەنجامی بیركردنەوی (شیشرۆن) بووە، كە هزرمەندێكی یاسایی و سیاسیی رۆمەكان بوو، هەروەها لە سەروەختی خۆیدا دامەزرێنەری بنەما یاساییەكانی دەوڵەتی رۆما بووە.

ئەگەرچی گریكەكان یەكەمین كۆمەڵگە بوونە بیریان لە دەوڵەتشار كردووەتەوە، بەڵام لەپاڵ ئەمانیشدا فارسەكان لەساڵی 330 بەر لە زاین دەوڵەتیان درووستكردن كرد و لەشكرێكی بەهێزیان پێكهێنا، كە (داریوشی هەخامەنشی) سەرۆكایەتیی دەوڵەتی دەكرد، لە رووی تیۆریشەوە سەرەتا لە سەدەی 16 و 17 لە لای هەریەك لە (نیكۆڵا ماكیاڤیللی و جان بودان و تۆماس هۆبز) دەوڵەت وەكو چەمك و تیۆرەیەكی سیاسیی وەرگیراوە، دواتر لە سەدەی 18 لە لای هەریەك لە (رۆسۆ و سیس) بوون بە جێگەی خوێندنەوە، یان باشتر بڵێم بوون بەجێگەی گرینگیدان بە چالاكی سیاسیی لەدەرەوە و ناوەوە، ئەوەی كە ماكیاڤیللی كردی لایەنێكی دیكەی بیركردنەوەی ئەرستۆ بوو، كە زانستی سیاسیی بوو، رەگەزەكەی دیكە كە ماكیاڤیللی دۆزیەوە پرسی رەوشت بوو، كە فەلسەفەی یۆنانی پەی پێنەبردبوو، هەرئەوەی كە بڕوای وابوو مرۆڤ شەڕانگێزییەكی تێدایە لە رەفتارەكانی، لە یەكێك لەو یاسایانەی كە دایهێنا دەڵێ: «كاتێك مرۆڤ گەرەكییەتی كارێكی باش بكات تووشی دڵتەنگی دەبێت و وەختێك دەبینێ كەوتووەتە نێو كۆمەڵێك خەڵكەوە، كە چاكەیان نییە، بۆیە پێویستە میر فێربێت چۆن لە چاكە و خێر و لەو حاڵەتانە دووربكەوێتەوە، كە رووبەڕووی دەبنەوە»⁽²⁾.

 هەروەها (جان بودان) یەكێكی ترە لە تیۆریستینە سیاسییەكان لە سەدەی 16 لە ئەورووپا ژیاوە ئەم هزرمەندە بە یەكێك لە خاوەن میتۆدە سیاسییەكان هەژمار دەكرێت وەك ئەرستۆیەكی ئەورووپایی تەماشا دەكرێت، لە كتێبێكدا بە ناونیشانی (لەبارەی كۆمارییەوە) ساڵی 1576 نووسیویەتی لەو كتێبەدا رەخنە لە رێگەچارەی سیاسیانەی ماكیاڤیللی دەگرێت و پێی وایە كە بە نووسینەوەی مێژوودا نابێت سیاسەت جیابكرێتەوە لە رەوشت، هەروەها نموونەی (سیزار بۆرجیای) حاكمی فلۆرەنسا دێنێتەوە كە ماكیاڤیللی بە پاڵەوانی خۆی داناوە و كاری لەسەر كردووە و بە هەوڵێكی كەم و بێ بایەخ تەماشای دەكات، دواتر بودان ئەو میتۆدە پراكتیك دەكات سەبارەت بە مێژوو و ئابووری و جوگرافی، لەبارەی دەوڵەتەوە (تۆماس هۆبز) كە بە خوای فەلسەفەی هەق ناسراوە، فەیلەسووفێكی ئینگلیزییە و پەیمانی كۆمەڵایەتی داهێناوە و یەكەم تیۆری لە دوای ئەرستۆ لەسەر سرووشت و هەڵسوكەوتەكانی مرۆڤ داناوە، لە ساڵی 1651 بەرگری لە حكومەتە رەهاییەكان كردووە، بەرگرییەكەش وەك تاكە ئەلتەرناتیڤێكی ئاژاوەگێڕی لە كۆمەڵگەیەكی بێ دەوڵەت وایە، هەروەها رای وابوو «حكومەتێكی سەركوتكەر باشترە لە نەبوونی دەوڵەت و حكومڕانی» ئەم بۆچوونەی كاریگەرییەكی نەرێنیی كردە سەر پاشاكانی ئەو سەردەمە.

«بێگومان تاكی ئەسینایی دەیانزانی نموونەی باڵا لە رێز و یاساوە نەهاتووە، تەنها ئاستێكە بۆ ملكەچكردن و داواكاری دنیایی، كە لە ناوەوەی مرۆڤدا هەیە، بۆ شتێكی بەرزتر، كە عەقڵە، ئەوەی كە مرۆڤیش لە ئازادیدا لەدەستی دەدا، كە لە ئەنجامی ترس بوو لە سزا شەرعیەتپێدراوەكان، بەو هۆیەوە سزاكانیان لە هەمان كاتدا لەسەر زیاد دەكرا كە توانای تاكێك بو بەسەریانەوە»⁽³⁾. بۆیە ئازادی لەلای ئەسیناییەكان بوو بە كەمترین گرینگی پێدانی پێداویستییە زیندەگییەكان و شێوەی كەڵك وەرگرتن لە ئازادی بۆ ژیان، بەڵام بە هۆی سەركوتكردنیانەوە، كە لە پەراوێزی ناسیۆنالیزمی ئەسینایی بوو، تەنها شتێك لەلای ئەوان كرابوو بە نرخ، ئەویش نموونەی باڵای سیاسیی بوو، ئەویش پێش لەدەستدانی ئازادی، لەدەستدانی عەقڵ و چاكەكاری بوو كە ئەفڵاتوون دواتر جەختی لەسەر دەكردەوە.

 لە رۆژئاوادا هزرمەندێكی وەكو (دیڤید هیۆم) 1711 – 1776 لە ئەزموونی خۆیدا باس لە كەمتەرخەمی هۆكار و تێبینیەكانی خۆیدەكات سەبارەت بە خوێندنەوەی دیاردەی سرووشتی و رەوشتی و سیاسییەكان، هەروەها (كانت) یەكێكە لەو فەیلەسووفانەی ئاڵمان 1724-1804 گرینگییەكی سەرەكیی بە رەوشت داوە بە تایبەتی لەنێو كایەی سیاسەتدا، ئەو پێی وابوو یاسای عەقڵ لە چەند شوێنێكەوە لە نەرێنییەتی دەكۆڵێتەوە، گرینگترینیان مامەڵەكردنە لەگەڵ ئەوانیتر، نەك لە ناوەندێكەوە هەموو شت بەسەر تاكدا زاڵ بێت، ئازادی مرۆڤ لە لای ئەو بریتییە لە ئازادی رەوشتی و عەقڵانی، ئەم تێزەشی كاریگەرییەكی زۆری لەسەر هزری لیبراڵی دانا، ئەگەرچی لەلای كانت ئازادی بریتییە لە هەردوو چەمكی ئازادی رەوشتی و عەقڵانی، لەگەڵ ئەوەشدا پێی وابوو كە عەقڵ و ئازادی پێكەوە رێگرن لە سەرهەڵدانی جەنگ، هەر ئەم تێزەی كانت كە جیاوازی بیركردنەوە و تێگەیشتنێك بوو لەگەڵ تێزەكەی ماكیاڤیللی بۆ چەمكی سیاسەت كە بە پێچەوانەی ماكیاڤیللی بڕوای بە رەوشتمەندییەك نەبوو لەنێو كایەی سیاسەتدا و گرینگی پێنەدەدا، هەڵبەت (جۆن ستیوارت میل) 1806-1873 یەكێكە لە دامەزرێنەرانی فیكری لیبراڵی سیاسیی و خاوەنی چەندێن كتێبە لەبارەی (ئابووری سیاسیی و خوێندنەوە بۆ فەلسەفەی هاملتۆن و سوودی سیاسیی و لەبارەی ئازادییەوە.

 كاریگەری بیركردنەوەكانی میل كەمتر نەبوونە لە هزرمەندانی سیاسیی و فیكری ئەو سەردەمە، لیبراڵیزم كە یەكێكە لە چەمكە سیاسییەكان و ئێستاش ی لەگەڵ دابێت زۆر لە حیزبە رۆژئاواییەكان لەژێر ئەم ناونیشانە بەشداری سیاسیان هەیە، بەڵام دەركەوتووە كە تیۆرەكە سەركەوتوو نییە، چونكە سیاسەت رێگە بەو هەموو ویستە نەدات كە واقیع گەرەكییەتی لە هاوكێشە و ململانێ سیاسییەكاندا.

ئەوەی كە لە سەدەی 20 دەوڵەتناسی و سیاسەتناسی لە یەكدیی جیاكردەوە، پرسی مافی هاووڵاتییبوون بوو وەك تاكێك لەنێو كۆمەڵگەدا، لەم بارەیەوە (جان جاك رۆسۆ) تیۆرەیەكی پێشكەش كردووە سەبارەت بە هاووڵاتیبوون، بۆ ئەمەش بیرۆكەی ئاینی مەدەنی و هاووڵاتی نیشتمانپەروەری پێشنیاز كرد، هەروەها گفتوگۆی ئەوەی چۆنییەتی بەدەستهێنانی هاووڵاتیبوون، كە بەشێك بووە لە بناخەی پێكهاتەی نەتەوەیی و نیشتمانی، بە تایبەتی بۆ فەرانسە كە ژان ژاك رۆسۆ لە پێشەكی كتێبی (ئیمیلدا) نووسیویەتی، لە ئەوروپاش هزرمەندەكان كەوتنە بیری ئەوەی گفتوگۆ لەسەر دەوڵەت و سیستمی كڵێسا بكرێت، هەر لەسەر ئەو بنچینەیەش پێوەندیی نێوان كڵێسا و دەوڵەت، هەروەها پێوەندیی نێوان هاووڵاتی ئاسایی و سیاسییەكان، پێوەندیی نێوان كڵێسا و باوەڕداران هاتە كایەوە، ئەم سیستمە ئاینییە، كە دواجار سیستمی سیاسیی هێنایە ئاراوە، كاریگەری خستە سەر ئیسلام و دەوڵەتی خەلافەت تا سەردەمی عەباسیەكان، دواتر عوسمانیەكان كەڵكیان لێوەرگرت، بۆ نموونە تا ئێستە شوێنەواری لە هەندێك شوێنی عەرەبستان جێهێشتووە.

 بەسەرهەڵدانی سەردەمێكی نوێ بۆ مومارەسەكردنی سیاسەت و دەوڵەت بەڕێوەبردن، هزرمەندە نوێخوازەكان فیكری سیاسیان بە زانستی سیاسیی رابردووەوە گرێدا، یان باشتر بڵێم لەسەر بنەمای ئەو سیستمانەی رابردوو، كە مێژوو دەیگێڕێتەوە وەكو ئیتاڵیا و ئاڵمانی كۆن و …هتد، لە رێگەی فیكر و یاساوە سیستماتیك كرد، لە هەندێ شوێنی ئەوروپا شۆڕشی لە پێناودا كرا، هەروەك ئەوەی كە باس لە رێنیسانس دەكرێت، یان وەك ئەوەی ناوی لێنرا زانستی سیاسیی یان دەوڵەتناسی، بەو واتایەی كە دیاردەی سیاسەت بەشێكە لە رێكخستنی دەوڵەت، ئەمەش یاسا و سەروەری خاك و پێوەندییە جیاوازەكان و گرووپە كۆمەڵایەتیەكان و دەسەڵاتی بە گشتیی لێ هاتە كایەوە.

جێگەی سەرسووڕمان نیە، كە سێیەم مشتومڕ لەسەر ناسیۆنالیزم بووە كڕۆكی ئەوەی چۆن و بە چ شێوەیەك ناسیۆنالیزم پەڕەی سەندووە، ئەگەر نەتەوە بە سرووشتی خۆی ببێتە خاوەنداریی خۆی و قەوارەی خۆی و شوناسی خۆی، ئەوا هۆكارگەلێكی كەم هەن، كە چۆنییەتی لەدایكبوونی رۆشن بكاتەوە، لە لایەكی تریشەوە ئەگەر مرۆڤ نەتەوە بە بوونیادنراو ببینێت، گرینگە بتوانێت هۆكار و چۆنییەتی پەرەسەندنەكەی روون بكاتەوە، دواجار زۆرینەی تێكستە رەسەنە كلاسیكییەكان سەبارەت بە ناسیۆنالیزم لەسەر حیسابی ئەزموونی غەیرە ئەوروپاییەكان، جەختیان كردووەتە سەر ناسیۆنالیزمی ئەوروپای، ئەمە رێگەی بۆ مشتومڕێكی دیكەی ساز كردووە سەبارەت بەوەی ناسیۆنالیزم لە شوێنێكی وەكو چیندا گەشەی بەخۆی داوە، یاخود ئایا بە دەگمەن بۆ وڵاتانی دیكەی وەكو هیندستان كە فرە كولتووری و ئاینیە دەپەڕێتەوە یان توانیبێتی كێبەركێ لەگەڵ دەوڵەتێكی رەسەنی وەكو چین كردبێت لە ئاستەكانی تەكنۆلۆژیا و سیحری تەلارسازی و مانەوەی لەنێو دەوڵەتانی سەرمایەداری زەبەلاح و زلهێزی ئابووری، «دەوڵەتی چینی بەهێزی پێشكەوتوو هەمیشە توانیویەتی ئەو ئەركانە جێبەجێ بكات، كە هیندستان نەیتوانیوە، هەر لە درووستكردنی شورای بەرزەوە تا دەگاتە هێشتنەوەی داگیركەرە كۆچەرییەكان لە دەرەوە، بۆ ئەنجامدانی پرۆژەی كارۆ ئاویی زەبەلاح لە سەدەی بیست و یەكدا، ئایا ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی گەلی چین لە مەودای دووردا باشتر ببن، ئەمەیان چیرۆكێكی دیكەیە، چونكە دەوڵەتی بەهێزی چین هەرگیز بە سەروەری یاسا سنووردار نەكراوە، كە ببێتە هۆی جڵەوگرتنی حەز و هەڵچوونەكانی فەرمانڕەواكان، چونكە كارە زەبەلاحەكانی هەر لە شوراكانەوە بگرە تا دەگاتە بەنداوەكە لەسەر حیسابی ژیانی خەڵكی ئاسایی چین بووە»⁽⁴⁾. ئەم تێگەیشتنە بۆ بەراوردكردنی هەردوو دەوڵەتی رەسەنی وەكو چین و هیندستان بە تەكنۆلۆژیا و مانەوەی چین لە نێوان دەوڵەتانی زلهێز و ئابووری ناكرێ، بەڵكو لەوێدا پووچەڵ دەبێتەوە، كە هیندستان تا ئێستاش ی لەگەڵدابێت رەسەنایەتی لێنەسەندراوەتەوە، چونكە هێشتا دەوڵەتی چین بەدەر لە گەورەیی لە قەوارە و جوگرافیا و پێشكەوتنی لە بواری تەندرووستكردن ی و كۆمپیوتەر و كشتوكاڵ و سینەماوە، هێشتا رێساكانی ئاینی و تایەفەیی و گوێڕایەڵی ئاینی و داب و نەریتەكان نەترازاوە، هەر ئەمەشە، كە بووە بە ناو یەكەمین دەوڵەت لە دنیادا، كە دیموكمراسیترین قەوارەی كۆمەڵایەتی، بۆ فرەیی لە ئاین و نەتەوە و كولتوور و سیاسەت، كە هیچ دەوڵەتێك نە ئەمەریكا و نە رۆژئاوایی وەكو رەسەنایەتی بەو شێوەیە نین، بە پێچەوانەوە بە درووستكردنی سیناریۆش نەیانتوانیوە دەربكەون وەكو هیند و چین.

لە پەنا ئەم هەوڵانەشدا بۆ ناساندنی ناسیۆنالیزم دەكرا لە دەوڵەتانی رەسەن و ناڕەسەن ئەگەر بكرێ ئەم ناونیشانە بەكاربهێنین، چەند هزرمەندێك پەیدابوون، كە بەرگرییان لە بیری سیاسیی ماكیاڤیللی دەكرد بۆ نموونە «شەپۆلێكی تری تیۆریستینە سیاسییە ئەوروپاییەكان پەیدابوون و گرینگیان بە بۆچوونەكانی ماكیاڤیللی دەدا سەبارەت بە دەوڵەت و سیاسەتكارانەوە كە دەستەبژێرێكی دیاری كۆمەڵگە بوون، هەڵبەت ئەم تەرزە گرینگیان بە بژاردەخوازی دەدا و بوون بە دیاردەیەكی سیاسیی، ئەوانیش بریتی بوون لە (ڤیلفەردی پارتیۆ 1848-1930 و گایتانۆ مۆسكا 1858-1941 و رۆبێرت میخێلز 1876-1936. هەرسێكیان پێیان لەسەر رۆڵی حاشا هەڵنەگری بژاردەكان دەكرد لەدیاركردنی چارەنووسی كۆمەڵگە، ئەگەر ناوی پارتیۆ لە سەرەوەی قوتابخانەی بژاردەخوازیدا دەدرەوشێتەوە، بەو هۆیەی، كە هیچ كەس لەو روونتر و راشكاوانەتر پێناسەی بژاردەی نەكردووە، لەبەرئەوەبوو كە بژاردە كەسانێكن لە خودی خۆیاندا خاوەنی جوانی و هۆش و جەستە و دەروونێكن، كە دەبنە هۆی بەرزتر بوونیان بەسەر كەسانی دیكەدا»⁽⁵⁾.

 هەڵبەت كە كاركردن لەسەر گرووپ و دابەشكردنی گرووپەكانی كۆمەڵگە بۆ سێ چینی جیاواز، لەژێر كاریگەری بیری ئەفڵاتوونی بوونە، لەم بارەیەوە پارتیۆس دەڵێ لە راستیدا هەروەك ئەفڵاتوون مرۆڤەكانی بە سێ دەستەی (زێڕ و زیو و ئاسن) دابەش كردووە و شوبهاندووە، كەواتە ئەوان جیاوازییان هەیە، بۆیە دابەشی كردوون، لەم حاڵەتەدا ناسیۆنالیزمێك، كە لە سەردەمی ئەسینای یۆنان هەبووە، لەسەر پشتی ئەو چینە بوون، كە كۆمەڵگەیان پێكدەهێنا، (پارتیۆ) مرۆڤەكانی بە دوو دەستەی گشتی واتە (بژاردەكان و جەماوەر) دابەش كردووە، كە لەنێو هەر كامێكیان بە تایبەت دەستەی یەكەمدا زۆر پلەی وردتر جێگە دەكاتەوە، ئەم نابەرابەرییە لەنێو تەواوی گرووپە كۆمەڵایەتییەكاندا بەدی دەكرێت، ئەو كەسانەی خاوەن بەهرەتر و لێهاتووترن رێبەری گرووپەكە بەدەست دەگرن»⁽⁶⁾.

 هەرچی (گایتانۆ مۆسكایە) تیۆری خۆی لە پێش پارتیۆ پێشكەش كرد، بەڵام پارتیۆ كەڵكی لێوەرگرت و ناوبانگی لەم بارەیەوە كەمترە، مۆسكا سێ بەرهەمی لە پاش بەجێماوە، كە بریتین لە (توخمەكانی زانستی سیاسی. نامیلكەی مافی بنەڕەتی.مێژووی بیر و قوتابخانە سیاسیەكان) لێرەوە پنتێكی تری گرینگ دێتە بەرباس، كە لە كتێبی (توخمەكانی زانستی سیاسی) بریتی بوون لە دوو خاڵ، یەكەم ئەوەیە كە لە هەر كۆمەڵگەیەكدا تاكەم بكرێنە و تاكەكان لێكجودا بكرێنەوە، (ئەوانەی حوكم دەكەن و ئەوانەی حوكمیان بەسەردا دەكرێت) چینی یەكەم تەواوی فۆڕمی كۆمەڵگە رێكدەخەن و فۆڕمێكی تایبەتی پێبدەن، لە گرووپی دووەم بێ هەست و بێ دەسەڵات رادەستیی یەكەم بن»⁽⁷⁾.

 هەر وەك لە شوێنێكی تردا دەڵێ «ئەوەی دەبێتە هۆی بەرزتربوونەوەی گرووپی كەمینە بەسەر زۆرینەدا رێكخراوبوونیانە، گرووپێكی بچووكی رێكخراو، تەنانەت ئەگەر خاوەنی ئەو بەخششە خواییانە نەبێ كە پارتیۆ دەیگوت، دیسان بە سانایی بەسەر زۆرینەیەكی رێكنەخراودا زاڵ دەبن، هەرچەند میخێلز خاوەنی كتێبێكە بە ناوی حیزبە سیاسیەكان سەبارەت بە بژاردەكان، لەو كتێبەدا تێڕوانینی بۆ خواستی ئۆلیگارشیەكان لەنێو رێكخراوە دیموكراتەكاندا زۆرینەی ئەو حیزبە ناودارانەی ئەو سەردەمە، كە زیاتر بەلای سۆسیالیزمدا دایانشكاندەوە خستبووە بەر راڤەكردن، واتە مەبەستی ئەوەیە، كە حیزبە سۆسیالیستەكان هەمیشە گرووپێكی كەمن بەسەر زۆرینەدا زاڵن، ئەو پرۆسەیە تا ئەو جێگەیە دەچێتە پێش، تەنانەت حیزبە بە ناو بێ رێبەرەكان هەمیشە (وەكو ئەوەی حیزبە كان شتومەكی سەرۆكەكان بن) وایە، هەروەك چۆن لە نێوان ساڵەكانی (1863- 1975) ئەم ستایلە حزبیە لە ئاڵمان بەڕێوەچوو، لەگەڵ ناوەكانی وەك لاسالەكان، بە ناوی رێبەری حزب پێر لاسال و ماركسیستەكان بەرەو رووبوونەوە، لە فەرەنساش سۆسیالیستەكان و گیدیستیەكان بە ناوی (ژول گید و ژووریستەكان بە ناوی ژان ژوورس) ناودەبران.⁽⁸⁾.

 سیاسەتناسی و خەڵكناسی و دەوڵەتناسی و مێژووناسی ئەو چەمكانەن، كە لە پەراوێزی كۆمەڵناسی سیاسیدا هاتوون، ئەمەش بەرهەمی فیكری تیۆری هزرمەندانی خۆرئاوان، بەڵام بە بۆچوونی دكتۆر (حسن ئەلصەعب)، كە لە زنجیرە كتێبی (العالم السیاسە)ی چاپی نابلسدا هاتووە هزرمەندانی سیاسیی وەكو (روجیا سۆڵتۆ، جان دابن و مارسیل بریلۆ) بوون، كە جیاوازیان لە نێوان ئەو دوو چەمكەدا كرد، واتە سیاسەتناسی و دەوڵەتناسی وەكو دوو چەمكی جودا تەماشاكراون، بەو پێیەی دەوڵەت بۆ هەمووانە و سیاسەتیش بۆ دەستەبژێرێكی دیار، هەروەكو بریلۆ دەڵێ «دەوڵەت شێوازێكی گرینگتر و كامڵترە لە ژیانی كۆمەڵدا، چونكە تەنها شتێك هەبێت ویستی مرۆڤە، كە بە دوای چارەسەری كێشەكانی سیاسەتەوەن، هەرچی دەستەبژێری سیاسەتیشە تەنها كاریان ململانێی سیاسییە و سیستمی دەوڵەتیش بە ئاقاری بیروڕای ئەو دەستەبژێرە دەڕوات و دەوڵەتیش هەر بەو ئاقارەدا بەڕێوەدەچێت»⁽⁹⁾.

 سەبارەت بە بەرژەوەندی و سوودیی سیاسیی و كاركردن لەنێو گرووپە كۆمەڵایەتییەكان و دابەشكردنی كار، (جۆن ستیوارت میل 1806 -1873) فەیلەسووف و ئابووریناس و سیاسیەكی لیبراڵ و ئەندامی پەرلەمانی بەریتانی بوو، ئەو پێی وابوو ئەوانەی، كە سیستمی سیاسی گەڵاڵە دەكەن (لە بەشەوە بۆ هەموو، لە هەمووەوە بۆ بەشێك) كار دەكەن، واتە خاڵی هاوبەشی تەواوی كۆمەڵگە ئەوەیە، كە گرووپێك بۆ هەمووان كاردەكات، هەمووانیش هاوكاری گرووپێكی سیاسی دەكەن، كە دەوڵەت بەڕێوە دەبەن و خاوەن بڕیاری سیاسین، لەنێو قەوارەی دەوڵەتیشدا پرسی بوونی خاڵە هاوبەشەكانە واتە نەتەوە، لەوانەش كولتووری هاوبەشە و زمان و خاك وەك شوێنی نیشتەجێبوون و مێژووی ئەو قەوارەیەی كە پێناسەی كۆمەڵێك دەكات، ئیدی هەر لەوێشەوە ئەم كۆمەڵە كە خاڵی هاوبەشیان لە ژیاندا هەیە، بەدوای شوناسەوەن، شوناسێك كە پێناسەیەك بدات بەو كۆمەڵە خەڵكەی كە بە جیاوازی كولتوورەوە هەم ژیانی ئاسایی بەڕێوەدەبن و هەم بەشداری لە ژیانی سیاسی دەكەن، ئەم جۆرە ژیانە سیاسیە دەوڵەت بەرهەمیدەهێنێت، لەژێر ناونیشانی نەتەوەیەك خۆی نمایش دەكات»⁽¹⁰⁾.

 ئەم بۆچوونە لەلای (فریدریك ماینك) كە تیۆریستێكی سیاسی ئەمەریكیە پێچەوانە دەبێتەوە، ئەو نەتەوەی كولتووری و نەتەوە بە سیاسیكراوەكان پۆلێن دەكات و لە یەكتر جوداییان دەكاتەوە، بەڵام كاتێك لایەنە سیاسیەكان مەبەست لەو حیزبە ئایدیۆلۆژیانەیە، كە كولتوورەكان پێكەوە گرێ دەدەن، ئەوا ئەرك لە پێناو بەدەستهێنانی مافە سیاسیەكانی نەتەوەیەك زەحمەت دەبێت، هەروەك ئەوەی، كە لە حاڵی سیاسیی نەتەوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینرێت.

سێكس و شوناس

شوناس لەرێگەی نواندنی دەورەوە بوون بەرزتر دەكاتەوە، یان لەرێگەی ئەو شتانەی بەكاردێت وەكو كۆمەڵە كەرەستەیەكی دەركراو كە ناوی تەكنیكی شوناسی لێدەنرێت، بۆن مونە وێنەی ئەدای شانۆیی بەپەڵە لەزەینی بینەردا جێكەوتە دەبێت، لەكاتێكدا شوناس مانایەكی دووسەرەی هەیە، لەلایەك كۆمەڵایەتی و رەگەز و رەنگ و نەوەیە، لەلایەكی ترەوە نەتەوە و ئاین و جوگرافیایە، بۆ هەریەك لەوانە مانایەكی تەواو نییە، بەڵام هەڵگری هەستێكە بۆ ئەو لایەنەی كە تاكەكە هەستی بۆی دەبزوێت، وەختێك ناوی جوگرافیا یان زمان یان شێوەزار یان رەگەز یان رەنگ دێتە پێشەوە، پەیوەندی دیالیكتیكی لەنێوان خود و ئەویتر، یان لەنێوان من و غەیری من، مێژوویەكی دوورو درێژی هەیە لە فكری ئەوروپیدا، لەراستیدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەژدە، بەلەبەرچاوگرتنی دەوری جیاوازی پێكهاتەكان، چونكە هەندێك حاڵەت یان جاری واهەیە دیاردە هەیە لەدەرەوەی پێكهاتەیە، بەومانایەی كە تەنها ئەنترۆپۆلۆژیا ساغی دەكاتەوە، چونكە راستەوخۆ پەیوەندی بەرەگەزە سێكسیەكانەوە هەیە و ئەوان دەتوانن رەنگ و زمان و بەرهەمی جوگرافیایەك لەیەكتر جودا بكەنەوە.

«بوونی شوناس سەیرورەیەكی بەردەوامە لە بونیادنان و دووبارە بونیادنانەوە، سرووشتی ئەم ئاڵوگۆڕە چۆنایەتییە، ناكاتە ئەوەی چێژ بە جێگیربوونی شوناسەكە بدات، چونكە رۆشنە كە شوناس شتێكی گرینگە، لەرۆژێكەوە بۆ رۆژێكی تر ئاڵوگۆڕی بەسەر نایات، گێڕانەوەی چیرۆك هەڵگری بەردەوامیدانە بە مێژووی ئەم و ئەویتر، گێڕانەوەش درووستكردنی سەنتەرێكە بۆ پێكهاتە و بوونی شوناسی گروپ یان نەتەوەیەك، چونكە كاتێك تاكێك قسە بۆ كەسێكی دیكە دەكات كە جێگەو رێگەی جیهانی هەیە، باسی ئەو بێكاریە دەكات كە توانای هەیە بەردەوامی بدات بە خاوەن شوناسی خۆی».⁽¹¹⁾ هەموو ئەو رەشپێست و ئاسیاییانەی كە سێ‌ پشتیان لەرۆژئاوا بەسەربردووە و تائێستا نەوەی نەوەیان بەردەوامن، بون بەبەشێك لەو دەوڵەتانەی كە تەجاوزی ناسیونالیستیان كردووە، بەڵام رەشپێست و ئاسیاییەكان لەهەر كایەیەك بەتایبەتی لەكایەی تەكنیك و وەرزشدا ئەگەر بۆیان رێبكەوێت، بەهەمان شوناسی ناسیونالیستی یان رەگەزییەوە مامەڵە لەتەك رۆژئاواییەكان دەكەن، ئەمە لەفەزای مەجازی و لەبازاڕی سێكسیدا بەئاشكرا دیارە كە جۆن رەواجیان پەیداكردووە و لەرێگەی سێكسەوە بەرگری لەو شوناسە دەكەن كە رۆژئاوا بەناوی لیبرالیزمەوە گەرەكی بوو ئەو كەمینانە بتوێنێتەوە، بەلام سەرەنجام بەهۆی بوونیانەوە ناسیونالیزم جارێكی تر لەرۆژئاوا سەریهەڵدا و لەبەرامبەریشدا راسیزم.

ئەوروپیەكان زۆر گرینگی بە پاراستنی منداڵەكانیان دەدەن كە ئەگەر گەورەبوون، كاریگەی سێكسی ئەویتریان بەسەرەوە نەبێ‌، وەختێك بیانەوێ‌ تێكەڵبن لەگەڵ نەتەوە یان رەنگێكی تر یان هەر شارستانیەتێك، ئەمە لەبەر ئەوەیە كە نایانەوێ‌ نەوەكانیان لەنێو شارستانی و زمان و ژیانی كۆمەڵایەتی و كولتوورێكی دیكەی لاوازدا بتوێنەوە، بەریتانیەكان بەهۆی ئەوەی هەمیشە دەوڵەتی كۆڵۆنیالی بوونە، رێگەیان نەداوە كچەكانیان ببنە حەڵاڵی پیاوانی هیندی یان رۆژهەڵاتی، ئەگەر ئەمە روویدابێت، دەوڵەت چاودێری كردوون، وایكردووە كە ژنی ئینگلیزی تەنها بۆ دامركاندنەوەی سێكس و شەهوەتی پیاوانی بیانی بێت، نەك بۆ وەچەخستنەوە، چونكە وەچە چەند بەلای دایكدا بكەوێتەوە، ئەوەندەش موڵكی باوكە وەكو خاوەنداری، بەوپێیەی منداڵەكە نیوەی كەمی پێكهاتەی ژنەكەیە و زیاتری پیاوەكەیە، لەو حاڵەتەدا ژنەكە لەنێو شارستانیەت و رەنگ و زمانی پیاوەكە دەتوێتەوە، ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی دەسەڵاتی ئینگلیزی لەدەست بدەن، ئەم پرۆژەیە تەمەنی زۆرە و لەسەردەمی ئەلیزابێسی یەكەمەوە هاتەوە.چونكە ئەوان خۆیان بە كۆمەڵگەیەكی پیاوسالار دەزانن بەسەر كۆمەڵگەكانی دیكەوە، هەر ئەمەشە كردوونی بە دەوڵەتی كۆڵۆنیالیستی بەسەر جیهانەوە، ئەم خاڵە زیاتر بۆ توركەكانە كە ململانێیەكی مێژوویی لەنێوان ئیمبراتۆریەتی عوسمانلی و بەریتانیەكان هەیە لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

خاڵێكی زۆر گرینگ هەیە كە لەسەرەتای سەدەی بیست لە رۆژنامەیەكی لەندەنی وێنەكە بڵاوبۆتەوە و دەڵێ‌ (لەژێر وێنەیەك لەماڵی بۆرژوازیەكی لەندەنی نووسراوە، جەماوەری بەریتانیا قەبوڵ ناكات و حەرامە ئەم وێنە توركیە لەماڵەكەیان بێت، هەر ئەمەشە وایكردووە كە كەرەستەی ماڵی بەریتانی راقیتر بێت لەماڵی توركی، ئەم وێنەیە (گرسن ئالیسن) لەكاتی خۆیدا بۆ رۆژنامەكەی ناردووە، دواتر دەیان وتاریان لەسەر وێنەكە و ژنانی توركی نووسیوە، كە ژنانی تورك لەماڵی بەریتانیەكان دادەنیشتن و نەرگیلەیان دەكێشا و تێكەڵ دەبوون، ئەمە جیاوازی بیركردنەوەی ئینكلیزەكان بووە».⁽¹²⁾

 

سەرچاوەكان:

1: ئێرنست گلینر. ناسیونالیزم. وەرگێڕانی بۆ كوردی. عەبدوڵڵا رەسولی. بڵاوكراوەكانی دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان. ساڵی 2016.ل25.

2: مجموعة اجزاؤ عالم السياسة. د. حسن الصعب. طبعة الجيدة دار النشر العتام للملايين. 1985. بيروت مجلد2.

3: دليل بيرنز.المثل السياسية. ترجمة لويس اسكندر. مراجعة الدكتور محمد انيس. دار المتاب الوزارات تعليم العالى قاهرة. ص48.

4: فۆكۆ یاما. رەگوڕیشەی سیستمی سیاسی لەسەردەمی پێش مرۆییەكانەوە تاكو شۆڕشی فەرانسە، ئاوات ئەحمەد سوڵتان.دوزگای دوارۆژ بۆ روناكبیری و میدیا. 2016.ل259.

5: پێشەكیەك بۆ كۆمەڵناسی سیاسی. د. ئەحمەد نەقیب زادە. و. مەسعود رەواندۆست.بڵاوكراوەكانی دەزگای توێژینەوەی موكریان. ل41 و ل42.

6: هەمان سەرچاوەی پێشوو ل44

7: هەمان سەرچاوەی پێشوو ل45

8: هەمان سەرچاوەی پێشوو ل47

9: تاريخ الفكر السياسى. جان توشار.

لويس بودان. بيار جانى. جورج لافون. جان سيرين لى. ترجمة. د. على المقلد. دار العالمية لنشر و التوزيع. سنة 1981. بيروت. ز

10: اسس الليبرالية السياسية. جون ستيوارت ميل. ترجمة. امام عبد الفتاح. د. ميشيل ميتياس. مكتبة المدبولى. قاهرة سنة 2002.

11: ارفن جميل شك. الاستشراق جنسيا. تردجمة عدنان حسن. تقديم. ممدوح عدوان. قدس للنشر و التوزيع. سنة 2003. ص81.

12: هەمان سەرچاوەی پێشوو ص 118.