فەرمانڕەواییا كوردان ل ئاراس و سەبەلان

د. ئیسماعیل شەمس

وەرگێڕان ژ فارسی:  مەسعود خالد گولی

ل سەدساڵێن دەستپێكێ یێن ئیسلامی، سێ هەرێمێن (ئازەربایجان، ئەڕان (باب) و (ئەرمینیا) پێكڤە گرێدای بوون و دگۆتنێ (ئقلیم ئەلریهاب)^(١). د ڤێ پارڤەكرنێ دا، (ئەردەبیل) سەنتەرێ ئازەربایجانێ بوو، (تەبرێز، جابەروان، میانە، سەراب، موقان، میمەند، بەرزەند و وورسان)، شارۆچكێن وێ یێن گرنگ بوون^(٢) و پڕانیا جاران ژ لایێ سەنتەرێ دەستهەلاتێ ڤە والییەك بۆ ڤان هەموو دەڤەران دهاتە هنارتن و ئەو ل ئەردەبیلێ بنەجهـ دبوو.^(٣)

(وورسان) سنورێ ئازەربایجان و ئەڕانێ بوو، ئەو هەشت قووناغان ژ سەنتەرێ ئەڕانێ (بەردەعە) دوور بوو^(٤).

ئەرمینیا ژی دكەفتە د نێڤبەرا چیایێن قەفقازێ ل باكوور و چیایێن تۆرۆس ل باشوور دا^(٥). پترییا جوگرافیناسان، دەبیل (یان هەمان دڤین) ب سەنتەرێ ئەرمینیا ل قەلەم داینە، و ئەڤ ویلایەتە ل سەر چار پشكان پارڤە كرینە^(٦)، لێ ب بۆچوونا هندەكان ژی ب تنێ ئەو ژ دو پشكێن (هوندر و ژدەرڤە) پێكدهات^(٧). د هەردو ڤەگێڕانان دا، وان [دڤین(دەبیل)، ئەرچیش، منازجرد، ئەخلات، نەشوا (نەخجەوان)، قالیقلا، بەركری و بدلیس] ب پشكێن ئەرمینیا ل قەلەم داینە^(٨). هەلبەت هندەك چاڤكانییان [خۆی، سەلماس، ئورمیە، داخرقان، مەراغە، ئەهەر، مەرەند و سنجان) ژی ب پشكەك ژ ئەرمینیا هژمارتینە^(٩)؛ هەرچەندە پترییا وان بەردەوام پشكەك بووینە ژ ئازەربایجانێ^(١٠).

چاڤكانیێن سەدساڵێن دەستپێكێ یێن ئیسلامی، بەحسێ كوردان ل دەڤەرێن (بەلازجان، سەبەلان و ساتروودان)، كو پشكەكن ژ ئازەربایجانێ، كرینە. ل پەی نڤیسینا بەلازری، ل ساڵا (٢٢)ێ كۆچی، (مەرزبان) والییێ ساسانییێ ئازەربایجانێ، ئاشتی ل گەل (حوزەیفە)یێ فەرماندەیێ عەرەبێن موسلمان كر و (٨٠٠) هزار دەرهەم دانێ. ل هەمبەر وان، حوزەیفەی ژی سۆز دا، كو موسلمان چ كەسەكی ژ خەلكێ ئازەربایجانێ نەكوژن و دیل نەكەن، و چ پەرستگەهەكێ وێران نەكەن، دەستدرێژیێ نەكەنە سەر كوردێن بەلازجان و سەبەلان و میانروودان (دەڤەرێن د نێڤبەرا رووبارێن كور و ئاراس دا) و ب تایبەتی ئەو د جەژنان دا بۆ خەلكێ باژێركێ (شیز) ئاستەنگان چێنەكەن و نەبنە ئاستەنگ د رێیا سەما و رێ و رەسمێن وان یێن ئۆلی دا^(١١).

هەروەسا كورد ل دەردۆرێن (سەلماس) دژییان و وان ژی ل نێزیكی (مەراغە و مەرەند) باژێرەك ب ناڤێ (قوندورییە) بۆ خوە ئاڤاكربوو^(١٢). ل دەردۆرێن گۆلا ئورمیێ ژی بەحس ل دەڤەرەكێ ب ناڤێ (وادی كورد: نهالا كوردان) یێ هاتییە كرن^(١٣). ل سنوورێ (ئەڕان) ژی باژێرێن مەزن، وەكی (بەردەعە، باب و تفلیس) هەبوون، كو كورد تێدا دژییان، بۆ نموونە: ناڤێ دەرگەهەكێ (بەردەعە)یێ (باب ئەلئەكراد: دەرگەهێ كوردان) بوو^(١٤). د پترییا چاڤكانییان دا، بەحس ل هەبوونا كوردان ل ئەرمینیا هاتییە كرن، و ئەوان ل (دڤین) بۆ خوە كەلهەك چێكربوو^(١٥)، ل رەخێ ڤی باژێری ژی، رووبارێ (نەهر ئەلئەكراد: رووباردێ كوردان) هەبوو^(١٦).

ئەڤ ڤەگێڕانە ئاخفتنا وان كەسێن دگۆتن (كورد) كۆچبەر یان هێرشكەر بوون ل ئازەربایجانێ، ماندەل دكەت، دیار دكەت؛ كو ب كێمانی كورد سێ سەدەیان بەری دیاربوونا ئێكەمین زنجیرەیا فەرمانرەواییا كوردی ل سەردەمێ (دەیسەمێ رەوادی) ل ڤێ دەڤەرێ ئاكنجی بوون و هند ب هێز بوون كو ب ئاشكرایی ناڤێ وان د سۆزنامەیا ئاشتیێ د نێڤبەرا (حوزەیفە بن یەمان)، كو فاتحێ ئازەربایجانێ بوو و والییێ ساسانییێ ڤێ دەڤەرێ دا یێ هاتی^(١٧).

وەسا دهێتە چاڤەرێكرن، كو كوردێن ئازەربایجانێ و ئەرمینیا ژ كوردێن (هەزەبانی/ رەوادی) بن^(١٨). ئبن ئەسیر و ئبن خەلەكان، كو هەردو د بنیات دا كورد بوون و نێزیكی كوردێن هەزەبانی بوون، گۆتینە: تاییفەیا رەوادی چەقەكێ مەزنێ هەزەبانییە^(١٩). ئبن ئەسیری ناسناڤێ (ئەشرەف ئەلئەكراد: باشترینێن كوردان) دانایە سەر كوردێن رەوادی، كو سەلاحەددین ئەیووبی ژی ژ وان بوو^(٢٠). گرێدانا ئەیووبییان ب كوردێن رەوادی ڤە هند دیار بوو، كو هندەك دیرۆكنڤیسان گۆتینە (سەلاحەدین ئەیووبی)یێ دامەزرێنەرێ ڤێ زنجیرێ (سەلاحەددین بن ئەیووب دڤینی)یە^(٢١). هەروەسا ئبن خەلەكانی گۆتییە گوندێ (ئەجدانقان) ژێگەهێ بنەمالا ئەیووبییان بوو، كو ب بۆچوونا مینۆرسكی جهێ وان نێزیكی (دڤین)ێ بوو^(٢٢). ئەجدانقان (كو شێوێ عەرەبییێ پەیڤا ئەژدانگانە) هەمان جهە یێ د راپۆرتا دیرۆكنڤیسێ ئەرمەنی (مووسا خورنی) دا ناڤێ وی ب ئێك ژ ئاكنجیگەهێن بنەمالا (ئاژیدەهاك: ئاستیاگ)ێ شاهێ میدی هاتی، كو پشتی ژناڤچوونا زنجیرا دەستهەلاتدارییا میدی، ئەو بنەمال ل وێرێ ئاكنجی ببوون^(٢٣). ل پەی نڤیسینا مینۆرسكی، مەبەست ژ (میدی) د نڤیسینێن مووسا خورنی دا، بێگومان كوردن، كو ئیرۆ ل دانگێن چیایێ ئارارات یێن ئاكنجی بووین^(٢٤).

ئێكەمین كەس ژ كوردێن رەوادی، كو ل (ئازەربایجان و ئەرمینیا و ئەڕان)ێ بوویە خودان دەستهەلات (دەیسەم شادلوویە) بوو^(٢٥). ل دووڤ نڤیسینا ئەبوو عەلی موسكەوەیهی و ئبن ئەسیری، دەیسەم كوڕێ ئیبراهیمی یە، و ئیبراهیم ئێك ژ هەڤالێن (هاروون شاری)یێ رێبەرێ (خەوارج)ان بوو، كو پشتی دیلبوونا هاروونی، ئەو بەر ب ئازەربایجانێ ڕەڤی و هەڤژینی ل گەل كچا ئێك ژ ئویجاخێن كوردان پێك ئینا و دەیسەم بەرێ وێ هەڤژینییێ بوو^(٢٦). (تونووخی) ژی د پەرتووكا خوە (ئەلفەرەجو بەعد ئەلشددە) دا، كو پاشی (زەكەرییا قەزوینی) ژی د پەرتووكا خوە (ئاسار ئەلبیلاد وە ئەخبار ئەلعیباد) دا هەمان گۆتن یا ڤەگوهاستی، دبێژت: فەرمانڕەوایێ ئازەربایجانێ دەیسەم كوڕێ ئیبراهیمێ شادلوویەی ل دەمێ هەڤدیتنێ دگەل (سەیفوددەولە هەمەدانی) ل شامێ گۆتە هەمەدانی: دەمێ ئەز ل سەر پرا رووبارێ ئاراس ڕا دەرباز دبووم، ژنەكێ، كوڕەكێ د ناڤ پێچۆلكێ ڕا ل گەل خوە هەلگرتبوو.. ژ نشكەكی ڤە بارێ دەوارەكێ ڤێكەت و ئەو زارۆك ژ دەستێن وێ ژنێ كەت و كەتە د رووباری دا و پشتی جارەكێ د ئاڤێ دا نوقوم بووی، دیسان ب سەر ئاڤێ كەتەڤە. ئەلهۆیەكی؛ كو هزر دكر ئەو نێچیرە، ئەو زارۆك ڕاكر و بر. دەمێ من ئەو دیمەن دیتی، ئەز و هندەك خزمەتكارێن خوە ب دووڤ ئەلهۆی دا چووین.. ئەلهۆی ئەو دانابوو سەر ئەردی و مژوولی دڕاندنا پێچۆلكا وی بوو، لێ ئەم گەهشتینێ و ئەلهۆ فڕی و مە زارۆك ب ساخلەمی ڤە دگەل خوە ئینا و ئەو رادەستی دایكا وی كرەڤە^(٢٧).

بەلێ! سەردەمەكی ل هەردو لایێن پرا (خودێدا) و رووبارێ (ئاراس) هندەك فەرمانڕەوا هەبوون، كو هزر د ئاشتی و هەڤالینی و خوەشگوزەرانییا خەلكی دا دكرن و هۆسا ژ سەر تەختێ خوە پەیا دبوون دا جانێ زارۆكەكی رزگار بكەن و كەیفا دایكەكێ بینن، به‌لێ ئیرۆكە بێی كو كەسەكی های ژ مرنا زارۆك و گەنجان و بەهیدارییا دایكان ل كنارێن (ئاراس و خودێدا)یێ هەبت، یێ فۆتۆیان بۆ بیرهاتن دكشینن و بۆ سوبەیا وان هەلبەستان دخوونن. دیرۆكێ چەند نهێنی د سینگێ خوە دا هەلگرتینە..! خوەزی، ڤان دەستهەلاتداران هەموو لاپەرێن دیرۆكا ڤان دەڤەران خواندبان، نە ب تەنێ وی تاكە لاپەری بخوونن یێ ئەو حەز ژێ دكەن..!!

پەڕاوێز:

 1) مەقدسی، ئەحسەن ئەلتەقاسیم، ٥٨، ٢٨٧.

2) هەمان؛ ئستەخری، ١٨٠-١٨١.

3) بەلازری، ٣١٧.

4) قدامە، چاپ ١٩٧٩، ١٢٦؛ ئبن هەوقەل، ٣٤٢؛ ئستەخری، ١٨٨، ١٩٢.

5) سەید، ٢٧.

6) قدامە، هەمان، ٣٢٢؛ ئستەخری، ١٨٨.

7) ئبن هەوقەل، ٣٤٣.

8) هەمان، ئستەخری؛ هەمان، مەقدسی، ٥٨.

9) هەمان، ٥٨.

10) ئبن هەوقەل، ٣٣٣-٣٣٧.

11) قدامە، ٣٧٨؛ بەلازری، ٣١٧؛ یاقووت ل شوونا (ساتروودان)، (میانروودان) ئینایە، كو دیارە ئەو ئاماژێ ب دەڤەرێن ناڤبەرا رووبارێن ئاراس و كور دكەت (١٢٩/١).

12) مەقدسی، ٢٨٩.

13) یاقووت، ١٣٦/3.

14) ستەخری، ١٨٣، ١٨٧؛ قەزوینی، ٥١٢.

15) مەقدسی، ٢٨٩.

16) بەلازری، ١٩٩؛ هندەك چاڤكانی رووبارێ رەس(ئاراس) ب (نەهر ئەلەكراد) ناڤ كرینە (مەرعی، ١٦٩). د بۆچوونا مینۆرسكی دا (نەهر ئەلەكراد) هەمان رووبارێ (گارنی) یە، كو گوندێ (دڤین) دكەتە پەراڤێن وییێن چەپێ، ل وێرێ ئەو دچوو سەر رووبارێ ئاراس (مینۆرسكی، ستیودیەس…، ١٢٥-١٢٧). هەروەسا ل پەی نڤیسینا (شەرەفخانێ بدلیسی) ل سەردەمێ وی كرنی (گارنی)، كو ب گوندێ (ئەیووبییان) ناڤدار بوو، وێران ببوو و ئەو گوند ب (كرنییا چوخۆر سەعد) دهاتە ناسین (بدلیسی، ٨٣).

17) بەلازری، ٣١٧؛ قدامە، ٣٧٨.

18) ئبن هەوقەل، ٣٣٦/2.

19) ئبن خەلەكان، ١٣٩/٧؛ ئبن ئەسیر، ٥٩٨/٩.

20) هەمان، ٣٤١/١١.

21) ئبن دوقماق، ٢٢٠.

22) ئبن خەلەكان، ١٣٩/٧؛ مینۆرسكی، ١٢٧.

23) موسا خورنی، ٧١-٧٣.

24) مینۆرسكی، ١٢٥-١٢٧.

25) ئبن هەوقەل، ٨٣؛ د هندەك چاڤكانییان دا ل شوونا (شادلوویە)، (شادكوویە) هاتییە (باخەرزی، 689/1).

26) ئەبوو ئەلی موسكەوەیهی، ٦٤/٦؛ ئبن ئەسیر، ٣٨٥/٨.

27) تونووخی، ١٦٧-١٦٦/٤.

 

ژێدەر:

1) ئبن ئەسیر، عەلی، ئەلكامل فی ئەلتاریخ، بەیرووت، ١٤٠٢ك/١٩٨٢ز.

2) ئبن هەوقەل، موهەممەد، سوورەت ئەلەرز، بەیرووت، ١٩٩٢ز.

3) ئبن خەلەكان، ئەهمەد، وەفییات ئەلەعیان…، بەرهەڤكرن: ئێحسان عەباس، قوم، ١٣٦٤ش/١٩٨٥ز.

4) ئبن دوقماق، ئیبراهیم، ئەلجەوهەر ئەلسسەمین فی سیر ئەلخولەفا وەلمولووك وەلسەلاتین، مەككە، ساڵ نەدیار.

5) ئەبوو ئەلی موسكەوەیهی، تەجاروب ئەلئومەم، بەرهەڤكرن: ئەبولقاسم ئیمامی، تەهران، ١٣٧٩ش/٢٠٠٠ز.

6) ئستەخری، ئبراهیم، مەساڵك ئەلمەمالك، بەرهەڤكرن: دەخویە، بریل، ١٨٧٠ز.

7) باخەرزی، عەلی، دومیەت ئەلقەسر وە عوسرەت ئەهل ئەلعەسر، بەیرووت، ١٩٩٣ز.

8) بدلیسی، شەرەفخان، شەرەفنامە، بەرهەڤكرن: موهەممەد عەباسی، تەهران، ١٣٤٣ش/١٩٦٤ز.

9) بەلازری، ئەهمەد، فتوح ئەلبولدان، بەیرووت، ٢٠٠٠ز.

10) تونووخی، ئەبوو عەلی موحسن، ئەلفەرەجو بەعد ئەلشددە، بەیرووت.

11) سەید، ئەدیب، ئەرمینیا فی ئەلتاریخ ئەلعەرەبی، حەلەب، ١٩٧٢ز.

12) قودامە بن جەعفەر، ئەلخەراج وە سیناعەت ئەلكیتاب، بەرهەڤكرن: موهەممەد حوسێین زوبەیدی، بەغداد، ١٩٧٩ز.

13) قەزوینی، موهەممەد، یادداشتها، تەهران، ١٣٦٣ش/١٩٨٤ز.

14) مەرعی، فەرسەت، ئەلفەتح ئەلئیسلامی لیكوردستان، دیمەشق، ٢٠١١ز.

15) مەقدسی، موهەممەد، ئەحسەن ئەلتەقاسیم فی مەعارف ئەلئەقالیم، بەرهەڤكرن: موهەممەد مەخزووم، بەیرووت، ١٤٠٨ك/١٩٨٧ز.

16) مووسا خورنی، تاریخ ئەرمەنستان، وەرگێران: گعورگینە علبەندییان، ئیراوان، ١٩٨٤ز.

17) یاقووت حەمەوی، موعجەم ئەلبولدان، بەیرووت، ١٩٥٦ز.

18) مینۆرسكی، ڤلادیمیر، ((Studies in Caucasian history)، لەندەن، ١٩٥٣ز.