گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
خواندن كلیلا ڤهكرنا گهنجینهیا ههموو رهنگێن پهروهرده و فێركرنێیه، ئهگهر مرۆڤ ههر ژ زارۆكینى فێرى خواندنێ نهبن، دهرگههێن زانینێ ل بهر زارۆكى ناهێنهڤهكرن. بۆ ههر پرۆسهیهكا پهروهرده و فێركرنێ پێدڤى ب دو هۆكارێن سهرهكی یه: جهێ فێركرنێ و زمانێ خواندنێ. هندى پهیوهندى ب جهێن خواندنێ ڤه ههى ژ دهستپێكا هاتنا ئایینێ ئیسلامێ و ههتا سهردهمێن ههڤچهرخ ئهڤ جهه ب ناڤێن جودا جودا هاتینهناڤكرن، وهك حوجره، سوختهخانه، قوتابخانه، مهدرهسه، ژ جههكى بۆ جههكى ژ قووناغهكا خواندنێ بۆ قووناغهکا دیتر ئهڤ ناڤه هاتینهگوهارتن. هندى پهیوهندى ب پرانییا كوردستانێ و ب تایبهت دهڤهرێن كرمانجیئاخێڤان ڤه ههى پهیڤا مهدرهسه پتر ژ ههر پهیڤا دیتر هاتییهبكارئینان.
گومان تێدا نینه ژ وێ دهستپێكێ ڤه ل تهڤایى جهێن خواندنێ یێن جیهانا ئیسلامى زمانێ خواندنێ عهرهبى بوویه، ههرچهنده سهیدا و مهلایێن كورد ههردهم وانهیێن خوه ب زمانێ كوردى شرۆڤهدكرن، ئانكو ب كوردى فێردكرن، ئهڤه ژى پێدڤیاتییهكا گوماننهبر بوویه، ژ بهر كو د شیان دا نهبوویه زارۆكێ 7 – 10سالیێ چ ژ عهرهبیێ نزانیت، فێرى ئهلیفبێتكێن عهرهبى یان ب ساناهیترین ئایهت و سورهتێن قورئانێ بكهى ئهگهر پێشدهم ب زمانێ وى رێخوشكرنێ بۆ نهكهى.. ئانكو زمانێ عهرهبى ئاستهنگ بوویه د رێكا فێركرنێ دا.
پشكا ئێكێ: جهێن فێركرنێ
گومان تێدا نینه كو دهستپێكا پهروهرده و فێركرنێ ل ههر جههكى و ههردهمهكى بیت دهستپێكهك ساده و ئاسایى و ل دووڤ ئاستێ وى جهى و وى جڤاكى بوویه، ئهڤ دهستپێكه ژى بهرى ههر جههكى ل جهێن پهرستنێ ئانكو پهرستگههان بوویه، ئانكو ئایین پالنهرێ سهرهكیێ ڤان جهان بوویه ژ بهر ڤێ چهندێ پرانییا گهل و نهتهوه و ئایینێن جیهانێ پهرستگههـ كرینه جهێ فێركرنا شاگردان و پهروهردهكرنا وان. دهمێ پهرستگههان تێرا شاگردان نهدكرن ژۆرهك یان چهند ژۆرهك بۆ كریارا فێركرنێ ل پهرستگههێ زێدهدكرن، ب بۆرینا دهمى دبوونه رێزێن خواندنێ و دبستان و كولیژێن سهردهمێ خوه و بهرنامهیێن زانستى یێن وى سهردهمى تێدا دخواندن.(1)
ل دووڤ پشكنینێن شوونهواریێن ل وهلاتێن دكهڤنه د سنوورێ جوگرافیا بهرى هزاران سالان ب میزۆپۆتامیا دهاتهناڤكرن و ب لاندكا چهند شارستانییهتان دهێتهنیاسین خواندن و نڤیسین ههڤالجێمكێن ڤان شارستانییهتان بوونه و ئهڤ شارستانییهته ژى: سۆمهرى، ئهكهدى و بابلى ل دووڤ یهك هاتینه و ههر یهك ژ وان ژى د وارێ فێركرنێ دا پێنگاڤهك بهرهف پێش هاڤێتییه.(2)
سۆمهرى د ڤى واری دا پێشهنگ بوونه و پشكنینێن شوونهوارى گهلهك كهرهسته دیتینهڤه كو پهیوهندى ب وارێ فێركرنێ ڤه ههیى و نیشانا وێ چهندێنه كو سۆمهرییان د وارێ شارستانی دا ب تایبهت د وارێ فێركرنێ دا پێنگاڤێن باش هاڤێتینه و ب سهدان كهرپویچێن سۆركرى كو ب خهتێ بزماری هاتینهنڤیسین ل وان جهان دیتینه، نڤیسنێن سهر وان كهرپویچان دیاردكهن كو قوتابخانه بۆ نڤیسین و خواندنێ ب وى خهتى ههبوونه. ئهڤ چهنده بووینه هۆكار فێربوون یان فێركرن كو ههتا وى دهمى زارهكى بوویه كهتییه د ناڤ چارچووڤهیێ نڤیسینێ دا و بۆ ڤێ مهرهمێ و پاراستنا زانیاریێن وى سهردهمى دبستان هاتینهڤهكرن.(3) ژێدهر ئاماژە پێدكهن كو بۆ یهكهمین جار ل سهردهمێ سۆمهرییان دبستان هاتینهڤهكرن و ب (اى – دیبا) ئانكو مالا دهپا هاتینهناڤكرن و خواندكارێن وى سهردهمى ژى ب (دۆمۆ اى – دیبا) ئانكو كوڕێ مالا دهپا دهاتنه ناڤكرن.(4)
ئهكهدییان پشتى سۆمهرییان دهستهلاتا تهبایى وهلاتێن میزۆپۆتامیا گرتهدهست و بوونه میراتگرێن سۆمهرییان د وارێ فێركرنێ دا. د سهردهمێ وان دا پتر گرنگى ب زمان و نڤیسین و خواندنێ هاتهدان.(5)
دهمێ بابلییان (2015 – 1595ب.ز) شوونا ئهكهدییان گرتى، د دهمهكێ كورت دا ل شوونا سۆمهرى و ئهكهدییان دهولهتهكا ب هێز ل نهالا میزۆپۆتامیا ئاڤاكر و باژێرێ بابل كره پایتهختێ خوه و گرنگییهكا مهزن ب خواندنێ و فێركرنێ دا. سهردهمێ نهبوخەتنهسر 605 – 562 ب.ز گرنگییهكا تایبهت ب دبستان و رهوشا رهوشهنبیرى ددا، د شوونهوارێن پهرستهگهها حهفت تهبهقییا سهردهمێ وى دا د تهبهقا سهری دا چهند كهرپویچ هاتینهدیتن و نڤیسینا سهر وان كهرپویچان دیاردكهن كو سهردهمێ نهبوخەتنهسرى سهردهمێ گرنگیدانێ بوو ب زانست و زانیارى و خواندنی، ههتا گههشتییه سهردهمێ حەمۆرابى (1792 – 1650ب.ز) خواندن و نڤیسین و قوتابخانهیان جهێ خوه گرت و حەمۆرابى باوهرى ئینا كو جڤاكێ نهخواندهوار كۆمهلهكا سهربهردایە و چ ژ سهروبهرێ خوه نزانیت، لهوما گرنگییهك باش ددا خواندنێ.(6)
وە نەبیت کو تنێ ڤان سێ دهسهلاتێن ئاماژەپێكرى گرنگى ب فێركرنێ دایه، بهلكى یێن پشتى وان هاتین ل دووڤ كاودان و سهردهمێ خوه رهنگه گرنگییهك ب فێربوونێ دایه، بۆ نموونه سهردهمێ ئاشوورییان ئهو گرنگییا ب شهر و هێرشان بۆ سهر وهلاتێن دى ددا ب فێركرنێ نههاتییهدان، بهلێ دگهل وێ چهندێ چار جوینێن ناڤا جڤاكێ ئاشوورى خوه ژ خواندنێ و نڤیسینێ بێ بهش نهكریه ئهو ژى: مالباتێن شاهان، تهخا دهستهلاتدار، ئهوێن كارێ نڤیسین و ژبهرنڤیسینێ(لهبهرگرتنهوه) دكر و ئهوێن كارێ باج و خویك وهرگرتنێ و نڤیسینێ ل كۆچكێن شاهى دكرن.(7)
ل رۆژههلاتێ وهلاتێن میزۆپۆتامیا پشتى ههرفتنا دهولهتا پارسى، ل سالا 22٤ز دهولهتا ساسانى هاتهدامهزراندن، دامهزرێنهرێ ڤێ دهولهتێ ئهردهشێر بابهك كوڕێ ساسان، نهڤیێ ساسانى بوو، ساسان مۆغهكێ مهزنێ سهردهمێ خوه بوو، ههر ژ دهستپێكێ پایتهختێ دهولهتا خوه كریه مهلبهندهكێ بههڤگههشتنا هزر و فهلسهفه و كولتوورێ مللهتێن دهوروبهرێن خوه. د سهردهمێ ڤێ دهولتێ دا ئایینێ زهردهشتی ل لوتكا پێشكهتن و بهلاڤبوونێ دا بوو، دهێتهگۆتن ئهردهشێرێ دامهزرێنهرێ دهولهتا ساسانى ههر ژ بچووكیێ ڤه چوویه دبستانێ و پشکێن جودایێن ئاڤێستایا زهردهشتى ژ بهركرینه و زانستێن دى ژ ئهدهب و رهوانبێژى و لۆجیكێ ئهرستوتالیسى خواندینه.
د سهردهمێ ساسانییان دا ئایینێ زهردهشتى بوویه ئایینێ فەرمییێ دهولهتێ، لهوما ژى ههر جههكێ دكهته ژێر دهستهلاتێ وان پهرستگهههك بۆ یهزدان (ئههۆرمهزدا پهرستیێ) لێ دهاتهدانان، ئهو پهرستگههـ بۆ فێركرنا ئایینێ زهردهشتى و رێڤهبهرنا كاروبارێن دهولهتێ بوو، ب ڤى رهنگى ساسانییان مینا دهولهتێن پێش خوه (سۆمهرى، ئهكهدى، بابلى، ئاشووری)یان پهرستگههێن خوه كربوونه جهێن خودێ پهرستیێ و دبستان و مهلبهندێن رێڤهبهرنا دهولهتێ و ئهڤ جهه ژ ئالیێ مۆغان ڤه دهاتنه رێڤهبرن، ئهو مۆغ ل شوونا موفتى یێن ڤى سهردهمی بوون، گومان تێده نینه مۆغ ژى د چهند قووناغهكان را دبۆرین ههتا دگههشتنه وێ پلهیا ئایینى كو پهرستگههێ ب رێڤه ببهن و خهلكهكى ل وێرێ فێربكهن.(8) د كورتییا پێداچوونا چوویی دا دگههینه وێ باوهرێ، خواندنێ ژ پهرستگههان ڤه دهستپێكرییه و دبستان قووناغهكا پێشكهتییا فێركرنا پهرستگههان بوو.
دهولهتا ساسانى (22٤ – 6٥١ز) ژ ئهنجامێ هێرشێن موسلمانان یێن کو ب فتوحات دهاتنهناڤكرن ب دووماهى هاتییه و قووناغا دهستهلاتدارییا موسلمانان و دهولهتا ئیسلامى ل ڤان وهلاتان دهستپێكرییه كو كوردستانا مه ژى پشكهك بوویه ژ ڤان وهلاتان.(9)
د قووناغێن بهراهیێ یێن دهولهتا ئیسلامێ و سهردهمێ پێغهمبهرى دا، سهردهمێ ههرچار خهلیفهیان و سهردهمێ ئهمهوییان نیشانێن وێ چهندێ ههنه كو د هندهك دهمان و هندهك جهان گرنگییهك ب پرۆسهیا خواندنێ و فێركرنێ هاتییهدان. بۆ نموونه ل دهستپێكا بنهجهبوونا موسلمانان ل باژێرێ مهدینه جڤاتهكا یاوهران(صهحابییان) ل سهردهمێ پێغهمبهرى(س) ل مزگهفتا (قباء) خوه فێردكر، ئهڤ مزگهفته یهكهمین مزگهفته د ئیسلامێ دا هاتییهئاڤاكرن.(10)
بهلێ ئهو گرنگییه نه ل ئاستێ وێ گۆڕانكاریێ بوو یا ئیسلامێ دگهل خوه ئیناى كو پێدڤى بوو پهیاما خوه ب رێكا خواندن و فێركرنێ بگههینیت. د قووناغا ئهمهوییان دا رهوشهك هاتهپێش دهستهلاتدارێن وى سهردهمى یان ئهوێن بهرههڤى دكرن پاشتر دهستهلاتى بگرنهدهست بۆ خوه و كوڕێن خوه مامۆستایێن تایبهت كو ب (مؤدب) دهاتنهناڤكرن بگرن داكو وان ل كۆچكێن وان فێرى خواندن و نڤیسین و زانستێن دى یێن پێویست بكهن، كهسێن تهخێن نزمتر زارۆكێن خوه دهنارتنه مزگهفتان و ل وێرێ فێرى خواندنا قورئانێ دكرن.(11) ئهڤ خواندنا ل مزگهفتان دهستپێكا دروستا خواندن فێركرنێ بوو ل جیهانا ئیسلامى.
ب دامهزراندنا دهولهتا عهباسی ل سالا (750ز) و مهزنتربوونا سنوورێن ژێردهستێ وێ و تێكهلبوونا گهل و پێكهاتێن ئایینى و هزریێن نوو چهندین بزاڤێن هزرى ل ناڤا جیهانا ئیسلامى پهیدابوون و ههموو ئهڤ بزاڤه ژى پێدڤى ب خواندن و فێركرنێ و جهێن فێركرنێ بوون، ب تێكهلییا عهرهبان دگهل مللهتێن دیتر دیتن وان مللهتان پهرستگههێن خوه كرینه جهێن فێركرنێ وان ژى چ ژ بهر چاڤلێكرنێ بیت یان ژ پێدڤیاتییا فێركرنێ بیت، مفا ژ مزگهفتان وهرگرت و مزگهفت كرنه جهێن خواندن و فێركرنا قورئانێ و ژ وى چهرخی ڤه بێى كو ب بریارهكا دهستهلاتدارهكى بیت دبستانێن ئیسلامى جهێ خوه ل ناڤا مزگهفتان گرت.(12)
ب بنهجهبوونا دهولهتا عهباسى، ئاستێ زانست و فێركرنێ گههشته ئاستێن ههرهبلندێن وى سهردهمى و پشتى كو بهغدا بوویه پایتهختێ دهولهتا عهباسى، عهباسییان دگهل موكمكرنا بنهمایێن دهولهتێ گرنگییهك مهزن ددا پێشڤهبرنا زانست و زانینان و خوەشكرنا رێكێ ل بهر بهلاڤكرنا وێ و سالا 160مش هژمارهك ژ زانایان ژ مهدینێ و باژێرێن دى ئینانه بهغدا جهێن ههژى و نێزیكى خوه دانێ و وان ژى رۆلهك گرنگ د وارێ فێركرنێ و بهلاڤكرنا زانستێن قورئانێ و فهرموودهیان و سونهتی و شهریعهتى گێرا.(13) ب ڤێ چهندێ ل بهغدا و باژێرێن دى یێن موسلمانان دهزگههێن فێركرنێ یێن جودا و ل ئاستێن جودا بهلاڤهبوون و ههتا سالا 459مش جهێ سهرهكى و ئێكانهیێ ڤان دهزگههێن فێركرنێ تنێ مزگهفت بوون. ل ڤێ سالێ یهكهمین دبستانا سهربهخوه و دهرڤهى مزگهفتێ ل بهغدا هاتهدامهزراندن.(14)
بهلێ ژێدهر داكۆكیێ دكهن كو بهرى ڤێ سالێ هندهك دبستانێن دی یێن دهرڤهى مزگهفتان ل جهێن دى هاتینهڤهكرن وهك (دبستانا دار الحكمة) سهردهمێ هارون رهشید و كوڕێ وى چهند رهنگێن زانستان لێ دهاتنهخواندن. ههروهسان ل نهخۆشخانهیێن وى سهردهمى كو ب بیمارستان دهاتنهناڤكرن زانستێن نۆشدارى و دهرمانسازى دهاتنهخواندن وهك بیمارستان الكبیر ل دیمهشقێ و بیمارستانا مهنسوور ل قاهیره، ههروهسان زانكۆیا (الازهر) یا قاهیره سالا 361مش (972ز) هاتییهڤهكرن، ل پێشییا هندێ كو جههكێ پهرستنێ بیت وهك جهێ فێركرنێ هاتبوو دامهزراندن.(15)
سهردهمێ سهلجووقییان وهزیرێ مهلكێ سهلجووقى نظام الملك کو ل سالا (681مش/1282ز) مرییه، چهند دبستان دامهزراندن یا بهراهیێ ل بهغدا و پاشتر ل چهند باژێرێن دى مهدرهسه دامهزراندن و یهك ژ وان مهدرهسهیان ل باژێرێ جزیرێ یێ كوردستانێ دامهزراند.(16)
ب ڤى رهنگى ههتا نیڤا دویێ ژ سهدسالییا پێنجێ مشهختى زێدهبارى حوجره و مهدرهسهیێن ناڤا مزگهفتان كۆمهكا دبستانێن سهربهخوه و دهرڤهى مزگهفتان ل جهێن جودایێن جیهانا ئیسلامى هاتنهدامهزراندن و دهستپێكهك موكم و ب هێز بۆ دبستانێن دهرڤهى مزگهفتان هاتهدانان. بهلێ پێدڤییه بێژین خواندنا سهر ب مزگهفتان وهك قووناغێن دهستپێكى یێن فێركرنێ ههر یا بهردهوام بوو، ئهڤ دبستانه بهردهوامییا وان دبستانان بوون یێن دهستپێكا چهرخێن پهیدابوونا ئایینێ ئیسلامێ بوون.(17)
فێركرن ل كوردستانێ
پێدڤییه بێژین كوردستان ژ قووناغێن بهراهیێ یێن پهیدابوونا ئیسلامێ بوویه پشكهك ژ جیهانا ئیسلامێ و خهلكێ وێ بووینه دووڤكهتیێن ئایینێ ئیسلامێ، فێربوونا بنهما و میتودێن ڤى ئایینى بوویه گرنگییهك ههره پێدڤى بۆ موسلمانێن كورد. كوردان ژى وهك مللهتێن دى یێن دهڤهرێ ب دهستپێكهك ئاسایى دهست ب فێربوونا ئایینى كریه.
ههروهك ل بهراهیێ مه ئاماژە پێكرى دهستپێكا فێركرنێ ل ههر جههكى بیت ل پهرستگههان دهستپێكرییه، ل كوردستانێ ژى ههمان سهروبهر بوویه و پشتى بهلاڤبوونا ئیسلامێ ژى ههر ب ڤى رهنگى ل مزگهفتان بوویه. بهلێ پێویسته بیژین وهك ژێدهرێن مێژوویى ئاماژە پێدكهن، ههر جههكێ دكهفته ژێر دهستێ موسلمانان چ ب شهر بیت یان ب پێكهاتن سهركردێ لهشكهرێ موسلمانان هندهك كهس ل وى جهى دهێلان دا وى خهلكى فێرى بنهمایێن ئایینێ ئیسلامێ بكهن.(18) ئهڤه قووناغا بهرى ئاڤاكرنا مزگهفتان بوویه، پشتى ئاڤاكرنا مزگهفتان وهك ههموو وهلاتێن دى یێن موسلمان خواندن ل مزگهفتان بوویه، جهێن بۆ خواندنێ ل مزگهفتان دهاتنهتهرخانكرن ب حوجره دهاتنهناڤكرن. ل دهستپێكێ حوجره تاكه جهێ خواندن و فێركرن و رهوشهنبیریێ بوو ل كوردستانێ و مهلا و زانا و خواندهڤان پێگههاندینه، بنیاتێ حوجرهیان دزڤریتهڤه سهر وان (كتاب – الكتاتیب) یێن سهدسالییا دویێ مشهختى ل كوژییهكێ مزگهفتان ل مهلبهندێن جیهانا ئیسلامى پهیدابووین و ب مهرهما خواندنا قورئانێ و فهرموودهیان و فێربوونا عهرهبى هاتینه دامهزراندن.(19) ژ سهدسالییا دویێ مشهختى و سهدسالیێن پشتى وێ حوجره ب رهنگهكێ وهسان بهرفرههـ ل جیهانا ئیسلامى بهلاڤهبوون ههر گوندهكى ژ گوندێن موسلمانان حوجرهك یان پتر لێ ههبوو.(20) ب ڤى رهنگى حوجره ل كوردستانێ ژى بهلاڤهبوون، گوندهك نهبوو ژ پێنج مالان پێكهاتبیت مزگهفتهك و دبستانهك تێدا نهبیت، ل ههر تاخهكى یان گوندهكى مزگهفت ههبوایه مهلایێ مزگهفتێ ژۆرهك بۆ زارۆكێن تاخى یان گوندى تهرخانكرییه.(21)
ل كوردستانێ نهتنێ حوجره (الكتاتیب) بهلكى سوختهخانه و مهدرهسه ژى ههبوون، هندى پهیوهندى ب سوختهخانهیان ڤه ههى عهلائهدین سجادى دبێژیت: له ناو شارهكانى كوردستان یان لهو دێهات و گوندانهى كه گهورهن و ژمارهى دانیشتوانییان زۆره له تهك حوجرهش دا سوختهخانهى فێركردنى منداڵان ههبووه، جارى واش ههبووه ههر یهكێكیان ههبووه، منداڵ لاى فهقێكان یان لاى مهلاى سوختهخانهكه فێرى قورئان و خوێندن دەبوو.(22) جۆرێ دى ژ جهێن فێركرنێ ل كوردستانێ ب مهدرهسه دهاتنه ناڤكرن، ئهڤه ئهو جهێن فێركرنێ بوون یێن ل دهرڤهى مزگهفتان یان سوختهخانهیان ژ ئالیێ سولتان میر و والى و دهولهمهندان ڤە ب مهرهما دلسۆژیێ بۆ ئایینى دهاتنهڤهكرن. بهلێ ئهو بابهتێن تێدا دهاتنهخواندن خودان د ژیانا خوه یا رۆژانه دا مفاى ژێ وهرگریت و نه ل ئاستێ سهردهمێ خوه بوون، د سهردهمێن داویێ یێن دهستهلاتا ئوسمانى دا ئهڤ مهدرهسهیه ژ زانستێن عهقلى دووركهتبوون و گرنگى ددا زانستێن نهقلى و ژ ئالیێ كارگێرى و شیانان ڤه د سهروبهرهكێ خراب دا بوون.(23)
ل ڤێرێ پێویسته پرسیار كهین گهلۆ ئهڤ رهنگه دبستانه كهنگى ل كوردستانێ هاتینهڤهكرن؟ د ژێدهران دا هاتییه كهڤنترین دبستانێن ل كوردستانێ هاتینه نیاسین كو ب رهنگهكێ بهرچاڤ و رێكوپێك هاتبیتهئاڤاكرن و ببیته جهێ خودێ پهرستیێ و فێركرنا شاگردان ل سهردهمێ مهلكێ سهلجووقى ئهلب ئهرسهلان بوویه، ئهڤى مهلكى كۆمهكا مهدرهسهیان ل جهێن جودایێن ژێر دهستهلاتا خوه ئاڤاكرینه یهك ژ وان مهدرهسهیان ل باژێرێ جزیرێ بوویه و دبیت ئهڤ مهدرهسهیه ل سالا 463مش/ 1073ز بیت دهمێ ئهلب ئهرسهلان دهستهلاتا دهڤهرێن دوستهكیێ گرتییه دهست.(24) ههروهسان ل نیڤا ئێكێ ژ سهدسالییا شهشێ مشهختى ل سهر دهستێ میرێ ئهتابهکى (ئهبا مهنسور سهرفهتهگین) مهدرهسهیهك ل ههولێرێ – ئهربیلێ ب ناڤێ (مدرسه القلعة) و ب دبستانا عوقهیلى ژى هاتییه ناڤكرن ڤهكرییه، ههروهك ژێدهر دبێژیت: خدر كوڕێ نهسرێ كوڕێ عوقهیلى سالا (567مش/1171ز) ل سهر دهستێ زانایێن شافعى ل بهغدا خواندییه، دهمێ زڤریهڤه ههولێرێ میرێ ناڤبرى مزگهفتهك بۆ وى ئاڤاكرییه كو دهرسان تێدا بێژیت و مزگهفت ژى ب ناڤێ باپیرێ وى ئاڤاكرییه. پشتى وى ژى سولتان موزهفهردهین گۆكبۆرى (563 – 630مش) ب چاڤلێكرنا مزگهفتێن بهغدا كو خواندن لێ دهاتهگۆتن ههر بۆ ڤێ مهرهمێ مزگهفت ل ههولێرێ ئاڤاكرییه.(25)
ل سهدسالییا پێنجێ مشهختى مهدرهسه ل وهلاتێ ههكارێ بهلاڤهبوون، دهركهتنا ڤان رهنگه مهدرهسهیان یهك ژ دیاردهیێن پهوهردهیى و زانستى بوون ل جیهانا ئیسلامى. د ڤى واری دا ئاماژە ب مهدرهسهیا (ئهلسیورى) ل دهڤهرا باعهزرا هاتییهكرن. و ئاماژە ب میر موبارزهدین كهكێ حهمیدى دهێتهكرن، وى ل ئاكرێ مهدرهسهیهكا مهزن و بلند ئاڤاكربوو و گهلهك مولك بۆ كربوونه وهقف.(26)
ژ دبستانێن دى یێن ههرهكهڤن ل كوردستانێ ئاماژە ب مهدرهسهیا كو میرزادهیا عهباسى زاهیده (یا ل سالا 729مش/1326ز مری) ل ئامێدیێ ئاڤاكرى و پاشتر ناڤێ وێ هاتییهگوهارتن. (27)
ئاماژەكرن ب ناڤێ چهند مهدرهسهیهكان وێ چهندێ ناگههینیت كو بهرى ئاڤاكرنا وان جهێن فێركرنێ ل كوردستانێ نهبوونه، بهلكى ژ دهستپێكا هاتنا ئیسلامێ بۆ كوردستانێ فێركرنا ئایینى ل دووڤ دهم و جهـ و رهوشا وى سهردهمى ل حوجرهیان، سوختهخانهیان، قولاچكێن مزگهفتان، مهدرهسهیێن مزگهفتان و مهدرهسهیێن دهرڤهى مزگهفتان زێدهبارى كوژیێن شێخێن تهریقهتێ و تهكیایێن شێخان و كۆچكێن هندهك ژ میران ههبوونه.
پشكا دویێ: زمانێ خواندنێ
مه ئاماژە ب دهستپێكا درووستبوونا حوجره و سوختهخانه و مهدرهسهیان كر، دیار بوو دهستپێك و وهرارا وان دگهل پهیدابوونا ئیسلامێ و وهرارا وێ بوویه و مهرهم ژێ بهلاڤكرنا ئایینێ ئیسلامێ بوویه، ژێدهرێن سهرهكیێن باوهریێن ئیسلامێ ژى قورئانا پیرۆز و فهرموودهیێن پێغهمبهرى(س) ب زمانێ عهرهبى بوون و روكنێن ئیسلامێ و رێنمایێن جێبهجێكرنا وان روكنان ژى ههر ب زمانێ عهرهبی بوونه و كهسێن ل دهستپێكێ ژى ب ئهركێ گههاندن و بهلاڤكرنا پهیاما ئیسلامێ رادبوون عهرهب و ژ نیمچەگزیرتا عهرهبى دهركهتینه، د ئهنجام دا دێ زمانێ خواندنێ و فێركرنێ زمانێ عهرهبى بیت.
ب ڤى رهنگى دگهل بنهجهبوونا ئایینێ ئیسلامێ و دامهزراندنا دهولهتێن ئیسلامى و بهرفرههبوونا سنوورێن جیهانا ئیسلامى زمانێ عهرهبى نه تنێ وهك زمانێ سهرهكى بهلكى زمانێ ئێكانه د وارێ فێركرنێ و كارگێرى و رێڤهبرنێ و مژارێن دى دا جهێ خوه گرت و چهند سهدسالییهكان زمانێ عهرهبى ئهڤ ئێكانهتییا خوه پاراست. ڤێ چهندێ ژى چهند ئهگهرهك ههنه، ئهگهرێ سهرهكى ژى پهیاما ئیسلامێ ب عهرهبى بوو و عهرهب د قووناغێن بهراهیێ دا ب گههاندنا وێ رادبوون.
د ههمان دهم دا دهمارگیرییا عهرهبییا دهستهلاتدار د قووناغێن بهراهیێ یێن دهستهلاتداریێن ئیسلامی دا ب ههموو شێوهیان كار بۆ سهپاندنا زمانێ عهرهبى ل سهر نهتهوهیێن نه عهرهبێن موسلمانبووی دكر، د سهدسالییا بهراهیێ یا دامهزراندنا دهستهلاتدارییا ئیسلامى دا بزاڤێن ب عهرهبیكرنا ههر تشتهكى هاتنهكرن، د وێ قووناغێ دا ب عهرهبیكرنێ دو ئالیێن ئهرینى و نهرێنى ههبوون، ئالیێ ئهرێنى خوه د ئالیێ وهرگێرانا زانست و مهعریفه و فهلسهفه و رهوشهنبیرییێن دی بۆ سهر زمانێ عهربى ددیت. ئالیێ نهرێنى ژى د ڤى پرۆسهیێ دا ئارمانجێن سیاسی ل پشت بوون كو سهپاندنا شارستانییهكا دیاركرییه ل سهر نهتهوه و گهلێن دیتر دا، كو سهپاندنا شارستانییا عهرهبى بوو ل سهر گهل و نهتهوهیێن دیتر دا. نه ئهوهیه كو بۆ دهستڤهئینانا ڤى ئارمانجى تنێ ب زۆرى سهپاندن و ناچاركرن سهپاندبیت؛ چنكو یێ ب ڤێ رێكێ ب دهستڤه بهێت گرهنتییا مانێ نینه، بهلكى بۆ ڤێ مهرهمێ پهنابرییه بهر ئایینى؛ ژ بهر كو ئایین چاكترین رێكه قهناعهتێ ب كهسێ بهرامبهر بینى كو ئهو ژى كهسێ موسلمانه، یا ب ساناهى نینه كهسهكێ موسلمان نهرازیبوونێ ل سهر تشتهكى دیاركهت پهیوهندى ب دینی ڤه ههبیت. ئهڤه رێكهكا سهركهتى بوو بۆ ب عهرهبكرنا شارستانی و رهوشهنبیرییا وى كهسى بێى كو ئهو ب خوه ههست پێ بكهت، دهمێ شارستانى و رهوشهنبیرییا وى دبیته عهرهبى وى دهمى ب ساناهى دێ خوه چهمینیت.(28)
ههر ب ڤى رهنگى د سهدسالێن بهراهیێ یێن دهستهلاتداریێن ئیسلامى دا، بیرۆكهیا ب باشتر دانانا نهتهوهیێ عهرهب و زمانێ عهرهبى كریه د چارچۆڤهیێ رهوشهنبیرییا وهلاتێن ژێر دهستهلاتێ عهرهبى دا و بۆ ڤێ مهرهمێ چهندین فهرمووده دهێنهدیتن كو راستى بۆ ڤان فهرموودهیان نینه و ڤهرێژا شهرهنیخا تهخایهتییا ناڤبهرا عهرهب و فارسانن د وێ قووناغێ دا.(29)
بیرۆكهیا ب عهرهبكرنێ ب مفا وهرگرتن ژ ئایینێ ئیسلامێ و دهستهلاتدارییا ئیسلامێ كاریگهرییا خوه ل سهر جڤاكێن موسلمان و ب تایبهت جڤاكێ كوردى كریه و زمانێ عهرهبى رهوریشالێن خوه د ناڤا تهخا وى سهردهمی یا خواندهڤان و رهوشهنبیرێن كوردان دا گرتییه.
ههروهسان شكهستێن مللهتێن دى یێن ژ ئهنجامێ هێرشێن عهرهبان موسلمان بووین، شكهستن و ژ ناڤچوونا دهستهلات و شارستانییێن وان هۆكارهكێ دى بوو كو ئهو ژ رابردوویێ خوه دووركهڤن و ب ناچارى بیت یان ژ بهر چهند فشارهكێن داگیركهرێن وهلاتێن وان بن یان ب باوهریئینان ب رهوشا نوو بت، دهست ژ زمان و شارستانییهت و رهوشهنبیرییا خوه بهردان و كهتنه د ناڤا یا عهرهبی دا كو ب رێكا بنهجهببوونا ئیسلامێ ببوو زمان و رهوشهنبیرییا دهستهلاتدار.
دهستپێكا ب كوردیكرنا هندهك ژ بهرنامهیێن خواندنێ
ڤێ رهوشێ چهند سهدسالهكان ل سهرانسهرى جیهانا ئیسلامى ڤهكێشا.. فێربوون و جهێن فێركرنێ عهرهبى بوون، پهرتووك و ژێدهر عهرهبى بوون، یێن نهیى ژى هاتنهوهرگێران بۆ عهرهبى، فێركار و مامۆستا ژى ههرچهند پرانییا وان د بنیات دا نهعهرهب بوون بهلێ زمانێ وان یێ فێركرنێ عهرهبى بوو، گهلهك جاران نڤیسكارێن كتێبێن دهاتنهخواندن نهعهرهب بوون بهلێ ب عهرهبى دانابوون.
كوردستان ژى د ههمان رهوشێ دا بوو، زمانێ عهرهبى تاكه زمانێ فێركرنێ بوو ل جهێن فێركرنێ یێن كوردستانێ، بهلێ سهیدایێن ڤان جهان كورد بوونه و ژ زارۆكینى ههتا پێگههشتین ههرچهند ب عهرهبى خواندبیت بهلێ تنێ ل جهێن فێركرنێ پهیڤێن عهرهبى بهر گوهێن وى كهتینه و وهكو دی تنێ گوهدارییا پهیڤێن كوردى كرییه. دووراتییا كوردان ژ باژێرێن مهزن و ژێر دهستهلاتێ راستهوخوهیێ دهستهلاتدارییا عهرهبى یان بیانى هاریكار بووینه زمانێ وانێ كوردى پتر خوه رابگریت و رهسهنییا خوه بپارێزیت، ئهڤێ چهندێ كاریگهرییا خوه ل جهێن فێركرنێ كرییه و وهك ههموو مللهتێن موسلمان ههرچهنده زمانى فهرمیێ فێركرنێ زمانێ عهرهبى بوو بهلێ زانایێن ههر مللهتهكى ب زمانێ خوه دهقێن عهرهبى بۆ شاگردان شرۆڤهدكرن.(30) ههر ب ڤى رهنگى ل مهدرهسهیێن كوردستانێ سهیداى تشت ب عهرهبى بۆ شاگردان دخواندن پاشی ب كوردى شرۆڤهدكرن.(31) ئهڤه كارهكێ زانستیێ ب زهحمهت و گران بوو، بهرههمێ وى كارى ب تنێ ب بێهنفرههیێ و خوه ل بهر راگرتنا ئێش و ژانان تێتهدیتن، زمانێ عهرهبى یێ ب زهحمهته و فێربوونا وى ب ڤێ رێكێ هێشتا ب زهحمهتتر دئێخیت، چ رێك و ئالاڤێن وهسان نینن كو نیشادانێ ب ساناهیتر لێبكهن.(32)
چهند سهدسالهكان خواندن و فێركرن ل كوردستانێ د ڤێ رهوشێ دا بوویه، بهلێ ب بۆرینا دهم و چهرخان و ژ ئهنجامێ گهلهك پێدڤیاتییان و ب مهرهما هندێ رێك ل بهر شاگردى ب تایبهت د قووناغێن زارۆكینیێ و دهستپێكا خواندنێ دا خۆش بیت و باشتر د زانستێن ئیسلامی بگههیت و زووتر فێرى زمانێ عهرهبى ببیت، كو زانستێن ئیسلامییێن وى چاخى پێ هاتبوونه نڤیسین، هندهك ژ زانا و مهلایێن كورد ب تایبهت ئهوێن هزرهكا نهتهوهیى ل جهم ههى، هندهك ژ ڤان زانستان ب تایبهت ل قووناغێن دهستپێكى یێن ڤان زانستان ب كوردى نڤیسین و هندهك فهرههنگۆك و پهرتووكێن دى یێن فێربوونا زمان و رێزمانا عهرهبى و هندهك پهرتووكێن باوهرییێن ئایینى ئانكو عهقیدهیان و مهولوودنامهیان ب كوردى نڤیسن و ب فهقیێن خوه دانهخواندن.(33)
دهستوورا زمانێ عهرهبى ب كوردى
یهكهمین بهرههمه ههتا نها كهتییه بهردهست كو بۆ دبستانێن كوردستانێ هاتبیتهنڤیسین، ئهڤ بهرههمه ل سهدسالییا 10مش/16 – 17ز ژ ئالیێ عهلى تهرهماخى ڤه هاتییه نڤیسین.(34)
ئهڤ پهرتووكه پێكهاتییه ژ 1- اسم (ناڤ) شهش پشكه 2- فعل (كردار) حهفت پشكه 3- حرف (تیپ) 4- صرف فارسى. وهك ژ ناڤهرۆكى دیاردبیت ههتا پشكا (حرف) ههر ههموو تایبهته ب (صرف)ا عهرهبى. پشتى وێ پشكهك بۆ زمانێ فارسى تهرخانكرییه ئهو ژى دبیته 16 پشك و هندهك جهان بهلگه ژ زمانێ كوردى ئیناینه.
ههژییه ل ڤێرێ بێتهگۆتن ژ كهڤن ههتا نها د حوجرهیێن مزگهفتێن كوردستانێ دا نه تنێ زانستێ (صرف) بهلكى ههموو زانستێن ئیسلامى و عهرهبى ب زمانێ كوردى هاتینهگۆتن، بهلێ دلسۆزى و ههستا نهتهوهییا ڤى زانایێ كورد د وێ چهندێدایه كو زانستێ (صرف)ا عهرهبى ب كوردى ئێخستییه سهر كاغهزێ و دگهل زمانێن فارسى و كوردى ژى بهراوردكرینه، ئهڤه ژى بۆ وى دهمى ئهوپهرێ وهلاتپارێزى و ههستا نهتهوهیى بوویه.(35)
ههروهك ئاماژە پێهاتییهكرن؛ پێشتر ل مهدرهسهیێن كوردستانێ سهیداى تشت ب عهرهبى بۆ شاگردان دخواندن پاشی ب كوردى شرۆڤهدكرن، خالا گرنگا ڤى بهرههمێ عهلى تهرهماخى د وێ چهندێدایه یهكهمین پێنگاڤا نڤیسكى د وارێ ب كوردى كرنا بهرههمێن خواندنێ ب زمانێ كوردى هاڤێتییه.
د پێشهكییا کو مهلا مهحموودێ بایەزیدى بۆ پهرتووكا عهلى تهرهماخى نڤیسی ئاماژە ب دهستههلییا تهرهماخى و گەڕیانێن وى ل دووڤ وهرگرتنا زانستان كریه: «على مرۆڤكه خوى ذهن و ادراك و هش و فطانت بوو، طلبا علم و فنونێد بدیعه كرى، مدهیهككى مدیده ل بغدا و موصل و بهدینان و صوران گریایى و مایى و خوهندى و كسبا كمال و فنون و علوم كرى. د فنى علمى صرفیدا زیده مهارت و رسوخ پیدا كرى د زمانى خودانى قوى زێده مشهور و معروف بوویه و بلكو حتا نها ژى ناڤ و نیشانێد وى د كوردستانیدا هین».(36)
ئهڤ پێنگاڤا عهلى تهرهماخى پێنگاڤا كهسهكێ پهروهردهكار بوویه و ئهنجامێ ئهزموونا وى بوویه د وارێ پهروهردهیێ دا و گههشتییه وێ باوهرێ وهك بایەزیدى د پهسنا كارێ وى دا گۆتى: «علمێ (صرف) فنكێ زهحمهت و دژوار و ئاسێیه، و موثهتهدی زوو ب زوو صیغه و ئهعلالێد ژ كتێبێد عهرهبیه اخراج ناكن. ژبۆى هیسییا موبتهدییان ب زمانێ كرمانجى عیبارهتهكێ تهصریفێ تهصنیف كرییه كو ئهو عیبارهت د نیڤا طهلهبهیێد ئهكرادان قهوى مهقبول و ئهههم و لازمه«.(37)
ژ ڤێ چهندێ دیاردبیت ئهڤ پێنگاڤا دهستپێكییا عهلى تهرهماخى د وارێ كوردیكرنا بهرنامهیێ فێركرنا (صرف)ا عهرهبی دا هاڤێتى نه تنێ ئهنجامێ ئهزموونا وى بوویه د وارێ فێركرنێ دا بهلكى ئهنجامێ گەڕیانێن وى بوویه ل دووڤ وهرگرتنا زانستان و مفاوهرگرتنێ ژ سهربۆر و ئهزموونێن سهیدا و مهدرهسهیێن وان و جهێن دیتر.
دهمێ د (هزارسالییا دههێ مشهختى – سهدسالییا 16 – 17 زایینی دا) عهلى تهرهماخى ئهڤ پهرتووكه داناى یان نڤیسیى ئهو سهرێ هزار سالان بوو د بهرنامهیێن خواندنێ ل كوردستانێ و وهلاتێن دى یێن موسلمانان نه تنێ زانستێ (صرف)ا عهرهبى بهلكى ههموو زانستێن کو وى سهردهمى دهاتنه خواندن ب زمانێ عهرهبى بوون، بهلێ مهلایێن كورد ئهڤ دهرسه ب كوردى بۆ فهقیێن خوه دگۆتنهڤه و شرۆڤهدكرن ههرچهنده كهرهسته و ژێدهرێن بهر دهستێ وان عهرهبى بوون، عهلى تهرهماخى ب ڤێ پێنگاڤێ كو ژ ههستێ وى یێ نهتهوهیى بوو دهستپێكهك بۆ ب كوردیكرنا بهرنامێن خواندنێ دانایه.(38) د. مارف خهزنهدار د پهسنا ڤى كارێ عهلى تهرهماخى دا دبێژیت: ئهمه بۆ ئهو سهردهمه ئهو پهڕى نیشتیمانپهروهرى و ههستى كوردایهتى بووه.(39)
وهك مهلا مهحموودێ بایەزیدى د پێشهكییا خوه دا گۆتى: «پاشى د تاریخا حزارێ بشوڤه…هتد عهلى تهرهماخى پهیدابوویه و ئهڤ بهرههمه دانایه«. دكتۆر مارف خهزنهدار ژى كو ب ئهركێ ڤهكۆلین و ل سهر نڤیسین و ئامادهكرنا پهرتووكێ بۆ چاپێ رابوویه داكۆكى كرییه كو: ل ڤێ سالێ یان پشتى وێ ئهڤه بهرههمه نڤیسییه.(40) دیاره ئهڤ دهستپێكا عهلى تهرهماخى دهستپێكهك بهرههمدار بوویه، پشتى تهرهماخى كهسانێن دى بهردهوامى ب دهولهمهندكرنا ڤێ دهستپێكێ دایه و بزاڤێن دى د وارێ كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ دا ئهنجامداینه، ئهڤ دهستپێكه (1000مش بهرامبهرى 1591 – 1592 زایینى)(41) ژى ههڤدهم بوویه دگهل دهستپێكا سهرهلدانا ئهدهبیاتا كلاسیكییا كوردى كو ب قووناغا عهلى حهریرى (سهدسالییا دههێ مشهختى/ شازدێ زایینى ژیایه)، مهلایێ جزیرى (1560 – 1640ز)، فهقێ تهیران (971مش/1563 – 1564ز هاتییهسهردنیایێ) و ئهحمهدێ خانى (1650 – 1707) دهێته نیاسین.(42)
فهرههنگا نووبهار
ئهحمهدێ خانى پێنگاڤا دویێ د وارێ ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ دا هاڤێت دهمێ ل سالا 1683 فهرههنگا نووبهار ب ههلبهست ڤههاندى دا كو زارۆكێ كورد د رێكا ڤێ فهرههنگهههلبهستێ را باشتر فێرى زمانێ عهربى ببیت و باشتر د قورئانێ و ژێدهرێن دى یێن ئیسلامى شارهزا ببیت ههروهك ئهو ب خوه دبێژیت:
ژ پاش حهمد و صهلهواتان، ئهڤ چهند كهلیمهنه ژ لوغاتان
ڤێكئێخستن ئهحمهدێ خانى، ناڤ نووبهارا بچووكان دانى
نه ژ بۆ صاحیب رهواجان، بهلكى ژ بۆ بچووكێد كرمانجان
وهك ژ قورئانێ خلاس بن، لازمه ل سهوادێ چاڤناس بن
دا ب ڤان چهند رهشبهلهكان، ل وان طهبیعهت مهلهكان
دهرێ زهنێ ڤهبیتن، ههرچى د خونن زهحمهت نهبیتن(43)
ل ڤێرێ شرۆڤهیا ڤان مالكێن نووبهارێ ناكهین، بهلێ پێدڤییه ههلسهنگاندنهكێ د شرۆڤهیا هندهك مالكان دا بكهین، خانى دهمێ ئاماژەیێ ب مهرهم ژ دانانا (نووبهار)ێ دكهت دبێژیت: نه ژبۆ صاحیب رهواجانه بهلكى ژ بۆ بچویكێن كرمانجانه، ئانكو نه ژ بۆ كهسێن شههرهزا د خواندن و نڤیسینێ دا (كو وى دهمى عهرهبى بوویه) بهلكى بۆ بچویكێن كرمانجانه. ل ڤێرێ ههكه كرمانج ب رامانا كورد بیت، یان رامانا كهسێ جۆتیار كهسێ خوهجهییێ گوند و باژێران و كاركهر بیت، یهك رامانێ ددهت ئهو ژى بۆ زارۆكێن وانه یێن ل قووناغهكێ ژ قووناغێن بهراهیێ یێن فێربوونێ، یێ فێرى تشتهكى بووى كو خواندنا قورئانێ یه بهلێ نهبوویه كهسهكێ خواندهڤان كو ههرتشتهكى بخوینیت. دهمێ دبێژیت وهك ژ قورئانێ خلاس بن، ئانكو ژ خواندنا قورئانێ تهواو بوویه… لازمه ل سهوادێ چاڤناس بن ئانكو ببنه كهسێن خواندهڤان، خواندهڤان ب رامانا خواندن و نڤیسینا ههر زانیارى و زانستهكى و پویتهى ب خهت و نڤیسین و خۆشنڤیسیێ بدهن.
دا ب ڤان رهشبهلهكان، ل وان طهبیعهت مهلهكان
دهرێ زهنێ ڤهبیتن، ههرچى دخونن زهحمهت نهبیتن، ئانكو ئهو پهیڤێن خانى بۆ وان زارۆكێن پاكیزه و بێ گوناهـ بهرههڤكرین دهرۆكێ هش و بیرا وان ڤهكهن ههرتشتهكێ دخوینن بێى ئاستهنگ و ئاریشه جهێ خوه د مەژیێ وان دا بكهت.(44)
ب كورتى د ئهنجامێ پێداچوونا ڤان مالكان دێ بێژین خانى نووبهار بۆ وان زارۆكانه یێن ژ قووناغا ئهلیفبێتك و ڤهحهجاندنا تیپان دهرباس بووین و دشێن ئهلحهمدێ و جزیك و هندهك سورهتێن دى یێن قورئانێ بخوینن و دبیت ههموو قورئانێ ژى بخوینن بهلێ نه مهرجه تێبگههیت و بزانیت چ دبێژیت و چ تێدا ههیه..!! ئانكو فێربوونا (نووبهار)ێ دهرگههه بۆ فێربوونا زانیاریێن پتر. ههر ئهڤه هۆكار بوویه د قووناغا دهستپێكییا خواندنێ دا د تهمهنێ ژێر دههسالیێ دا كو زارۆك ب موبتهدى یان سوخته دهاتهناڤكرن، ئێكهمین تشتێ سوختهى ل دهڤهرا بههدینان دهستپێدكر پشتى ختمكرنا قورئانێ ئهو بوو وى دهست ددا خواندنا نووبهارا ئهحمهدێ خانى، داكو ئهو فێرى زمانێ عهرهبى ببیت… و لازم بوو نووبارێ ژبهركهت.
ل ڤێری ههكه ل دهستوورا تهرهماخى بزڤرینه ڤه ئهو ژى ل دهستپێكێ دبێژیت: «ژبۆ طایفا اكرادان را ژى لازمه كو ب زمانێ كورمانجى ئهو ژى علمێ (صرف)ێ بزان، لورا بنا و اساسا حهمو علمان لسهر علمێ (صرف)ێ یه».(45)
ب خواندنا منم، خانى پێنگاڤهكێ بهرى تهرهماخى كهتییه، خانى ب (نووبهار)ێ ڤیایه زارۆكێن كوردى ببنه خواندهڤانێن باش، خواندهڤانێ باش بۆ ههرتشتهكى فێربوونا ههرتشتهكى و كووربوون د ههر زانستهكی دا دێ پێدڤى علمێ (صرف)ێ ییت. بهرههمێ تهرهماخى د رێزبهندییا فێركرنێ دا كهتییه د قووناغا پشتى مفاوهرگرتنێ ژ (نووبهار)ا خانى علمێ (صرف) ب كوردى ب ساناهى دانایه بهر دهستێ طایفا كوردان یێن ژ (نووبهار)ێ دهرباز بووین و بووینه خواندهڤانێن باش.
(نووبهار)ا خانى نه تنێ فهرههنگهههلبهستهكه و ئارمانج ژێ فێركرن یان ساناهیكرنا زمانێ عهرهبییه بۆ زارۆكێن كورد، بهلكى د ههمان دهم دا ب تایبهت د پێشهكییا وێ دا دیاردبیت: نڤشتهكا پهروهردهییه یا هویبوون و سنجى (ئهخلاقى) ئۆلى و ئایینى ژى بوو.(46) بهرنامهیێ پهروهردهییێ (نووبهار)ێ ژ بهیتا:
خودێ ئهللاهه قاصد رهسول ئهى خودێ زان
خهلیفه چارن دوانزه ئیمامن ئهى موسلمان
ههتا بهیتا:
ههتا ئهو شههسوار بت وه گۆیا ئوممهتا خۆ
ژ مهیدانا حسابێ هلینیت شوبهێ چۆگان
ئهڤه دهرسێن بهراهیێ نه بچویكێن كورد ل حوجرهیان پێ دهێنه پهروهردهكرن، نه تنێ ل حوجره و مهدرهسهیان بهلكى دایك و بابێن كورد ل مال ژى د سالێن بهراهیێ یێن تهمهنی دا زارۆكى فێرى ڤان دهرسان دكهن.(47)
ههژییه بێتهگۆتن چهند زانا و سهیدایێن دى پشتى خانى بهردهوامى ب نڤیسینا فهرههنگهههلبهستان دایه و ئهو فهرههنگهههلبهسته بووینه هاریكار بۆ زارۆكێن كورد كو پتر ل دهرسێن خوه رهوان ببن و باشتر بچنه د ناڤا زانستێن ئیسلامی دا ژ وان:
– گولزار، ئیسماعیلێ بایەزیدى 1065 – 1121ز .
– ئهحمهدى، شێخ مارفى نودهێى، دیالێكتا كرمانجییا ژێرى، 1753 – 1838.
– مرصاد الاطفال، بهرههمێ مهلا محهمهدێ كهربهلائی (1885 – 1935)، ئهڤ فهرههنگهههلبهسته ب كوردى – فارسى یه، 1350 پهیڤان ب خوه ڤه دگریت.
– دو رشته، بهرههمێ مهلا عهبدولكهریمی مودهریس (1901 – 30/8/2005)، 1970 چاپ بوویه.
ب (نووبهار) و پهرتووكا تهرهماخى فهقیێن كورد كهتنه د قووناغێن مهزنتر یێن خواندنێ دا و پێدڤیی دكر پتر بهردهوامى ب پرۆسهیا كوردیكرنا بهرنامێن خواندنێ بێتهدان، خانى بهردهوامى پێ دا و (عهقیدهنامه)یا خوه نڤیسیى، باوهریێن ئانكو (عهقیدهیێن) ئیسلامى ب كوردى بۆ فهقیێن كورد نڤیسی و ب وانه دهاتەگۆتن.
وهسا دیاره ههستا نهتهوهییا خانى ل ئاستهكێ ههرهپێشكهتى و پێگههشتنا هزرى بوویه و د ههمان دهم دا سهربۆرا وى د وارێ فێركرنێ دا هاندهر بووینه نه تنێ زارۆكێن كورد د رێكا (نووبهار)ێ را فێرى عهرهبى ببن و ب فێربوونا عهرهبى فێرى بنهمایێن ئایینێ ئیسلامێ ببن، بهلكى بزاڤكرییه زارۆكێ كورد ب كوردى فێرى باوهرییا (عهقیدا) ئیمانێ و بنهمایێن (ركنێن) ئیمانێ و بنهمایێن ئیسلامێ ببیت. بۆ ڤێ مهرهمێ (عهقیدا ئیمانێ) كو هندهك جاران ب (عهقیدا خانى) هاتییهناڤكرن بۆ فێربوونا روكنێن ئیسلامێ و ستوونێن ئیمانێ دانایه و ئهڤ بهرههمه بوویه یهك ژ بهرنامهیێن خواندنێ ل حوجره و مهدرهسهیێن كوردستانێ وهك سهیدا سادق بههائهدین دبێژیت: ئهڤ باوهرینامهیا سهیدایێ خانى دگهل (نووبهار)اوى ههتا كو ڤان سالێن دویماهیێ د خواندنگههێن ئۆلى یێن كوردى ل دهڤهرا بههدینان، ههكارى، مۆشێ، وانێ، دیاربهكر و بۆتان ب وانه دهاتنه خواندن و شاگردێن كورد ژبهردكرن.(48)
ب كورتى و ب واتهیا خوه یا تایبهت؛ عهقیده ئهو زانسته یێ كو ب كورتى و بێ نیقاش مژارێن بیر و باوهریێن دینێ ئیسلامێ بهرچاڤ دكهن، ل گۆرى ڤێ پێناسهیێ مژارێن سهرهكى یێن زانستێن عهقیدهیێ ئهڤهنه: (باوهرى ب خودێ – باوهرى ب فریشتهیان – باوهرى ب پهرتووكێن پیرۆز – باوهرى ب پێغهمبهران – باوهرى ب ئاخرهتێ – باوهرى ب قهدهرێ). ئانكو عهقیده كاكلكا بیر و باوهرێن مرۆڤێ موسلمانه. لهوما ههر ژ سهردهمێ ئهحمهدێ خانى و ههتا نها ههر د ڤى واری دا زانایێن كورد گرنگییهك مهزن دایه نڤیسینا عهقیدهنامهیان د پهرتووكا (ئاناتۆلۆژییا عەقیدەنامەیێن کوردی) دا ئاماژە ب 42 زانایێن كورد كریه كو 55 عهقیدهنامه ب كوردى نڤیسینه، مهلا زاهدێ زهههرى شهش عهقیدهنامه و مهلا نهزیرێ ههرگهمۆ (باتمانى) پێنج عهقیدهنامه و عهبدولرهحیمێ ههكارى دو عهقیدهنامه نڤیسینه، ژ ڤان 55 عهقیدهنامهیان 9 ب پهخشان نڤیسینه یێن دى ههلبهستن، نڤیسینا وان د ناڤبهرا سهردهمێ ئهحمهدێ خانى دهسپێدكهت ههتا سهردهمێ مهلا رهمهزانێ سێوى یێ ل سالا 1987 هاتییه سهر دنیایێ، دو ژ وان زانایان سالا بوونا وان نههاتییه زانین.(49)
ئهگهر بێژین پشتى عهلیێ تهرهماخى ئهحمهدێ خانى كهسێ دویێ بوویه یێ مژارێن فێركرنێ ب كوردى نڤیسین ژ راستیێ دوورناكهڤین. بهلێ ڤهكۆلهرهك دبێژیت: بهرییا ئهحمهدێ خانى بهرههمێن دهربارێ زانستێن ئۆلى نههاتنه نڤیسین. نڤیساندنا بهرههمێن ئۆلى ب زمانێ نهتهوهیى ب شێخ ئهحمهدێ خانى دهست پێكرییه. شێخ ئهحمهدێ خانى د وارێ نڤیساندنا بهرههمێن زانستى/ئۆلى ب زمانێ زكماكى یهكهم كهسه و پێشهنگه.(50)
د بهردهوامییا ڤهكۆلینا خوه دا دێ ئاماژە ب چهند بهرههمهكێن دى یێن زانایێن كورد د وارێ ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ ل مهدرهسهیێن كوردستانێ كهین:
– مهولود نامه: پشتى فهرههنگهههلبهستان و عهقیدهنامهیان دهست ب نڤیسینا مهولوودنامهیان ب زمانێ كوردى هاتییهکرن. مهولوودنامه ژیاننامهیا پێغهمبهرێ موسلمانانه، ل قورنهتێن مزگهفتان دهاتنهنڤیسین و كهرستهیێ خواندنا ناڤ مزگهفتان و ههلكهتێن ئایینى و جڤاكى ل دهرڤهى مزگهفتان ژى بوون و ههتا نها ژى دهێنهخواندن. مهولوودا مهلایێ باتهیى (ل نیڤا سهدسالییا دوازدێ مشهختى/ سهدسالییا ههژدێ زایینى ژیایه) یهكهمین مهولوودنامهیه هاتییه نڤیسین، ئێكه ژ بهرههم و شوونوارێن زێده ژێهاتییه د دیرۆكا ئهدهبێ كوردى دا، ههر د كهڤن دا ناڤودهنگێن ڤێ ڤههینۆكێ نه تنێ ل كوردستانێ بهلكى ل وهلاتێن بیانییان ژى بهلاڤبووینه؛ چنكو ئهو ئێكهمین مهولوودنامهیه ب كوردى هاتییهنڤیسین. بهرى مهلا حسێنێ باتهیى مهولوودنامهیا خوه ب كرمانجییهكا رهوان ڤههینیت، مهولوود ب زمانێ عهرهبى ل ههموو كوردستانێ دهاتنهخواندن، مهلایێن كورد دهقا عهرهبى بۆ ڤهخواندییان ڤهدگوهاستنه سهر زمانێ كوردى، باتهیى دیت ڤێ چهندێ زهحمهت پێدڤێت ئهو رابوو ئهڤ ڤههینۆكه دانا و ئێخسته ژێردهستێ خواندهڤانێ كورد، كارێ وى ئهڤه دبیته پشكدارییهكا باش د دهولهمهندكرنا تۆڕه و زمانێ كوردى دا و یهكهمین چاپا وێ ل (مصر)ێ ل سالا 1907 و ههتا نها پتر ژ دههـ جاران هاتییهچاپكرن.(51) باتهیى ب مهولوودنامهیا خوه ههموو كوژى و قورنهتێن دهڤهرێن ههكارى، بههدینان، بۆتان، دیاربهكر، مۆش و سهرحهدان ب ناڤودهنگ بوویه.(52)
ئهز دكارم بێژم نڤیسینا مهولوودنامهیا باتهیى د دهمێ خوه دا نه تنێ بهردهوامییا پرۆسهیا ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ بوویه بهلكى بۆ وى دهمى پێنگاڤهكا مهزن بوویه د پرۆسهیا رهوشهنبیركرنا خهلكى ب رهوشهنبیرییا بهربهلاڤ د وى سهردهمی دا، لهوما ژ وى دهمى ههتا نها كوردان گرنگییهك مهزن ب نڤیسینا مهولوودنامهیان دایه، ژێدهرهكی کو ل سالا 2017 هاتییهچاپكرن 49 مهولوودنامهیێن كوردى هژمارتینه (32 ب كرمانجى، 7 زازاكى 10سۆرانى و ههورامى)(53)، پشتى ڤێ سالێ چهند مهولوودنامهیێن دیتر هاتینهدیتن و چاپكرن.
– د بهردهوامییا ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ مهلا یونسێ ههلكهتینى ل سالا 1875 مرییه، سێ نامیلكهیێن (تصریف) و (ظروف) و (تركیب) د زانستێن (صرف)ێ دا ب زمانێ كوردى دانایه و ل دووڤ گۆتنا مهلا مهحموودێ بایەزیدى ل مهدرهسهیێن وى سهردهمى دهاتنه خواندن.(54)
– پهرتووكا (نههجولئانام)ا مهلا خهلیلێ سێرتى: یهك ژ ناڤدارترین بهرههمێن وى یه، دو دانه ژ ڤى بهرههمى یهك ب عهرهبى یهك ب كوردى داناینه، ههرچهنده ههردو ڤههینۆك ب ئێك ناڤینه و بابهتێ وان ژى ئێكه، بهلێ ئێك ژ وان نه وهرگێرانه بۆ یا دى، بهلكى هندهك كێم و زێدههى د ناڤبهرا ههردو دانهیان دا ههنه. ههروهك مهلا خهلیل ب خوه گۆتى: وى ئهڤ ڤههینۆكه ل سهر داخوازا برایهكێ خوه یا نڤیسی دا بۆ خوه مفاى ژێ وهرگرن. ڤههینۆكا (نهج الآنام) بابهتێن عهقیدێ، سیرهتێ (ژیاننامهیا پێغهمبهرى س) و ئهخلاق و ئادابان ڤهدگریت، ئهڤ پهرتووكه ب درێژییا سهد سالان و پتر ل مزگهفتێن كوردستانێ ب وانهیینى دهاتهخواندن.(55) نڤیسكار و سهیدا ئهبوزهید سندى د نڤیسینهكێ دا ل ژێر ناڤێ مێژووا خواندنێ ل پاییزا 1971ێ ئاماژە ب ڤى بهرههمى دكهت و دبێژیت یهك ژ وان پهرتووكێن كوردى بوو یێن ل دبستانێن ئایینى یێن كوردستانێ دهاتنهخواندن.(56)
ب ڤى رهنگى مهلا خهلیلێ سێرتى ل دووڤ رێبازا عهلى تهرهماخى و ئهحمهدێ خانى بزاڤێن ب كوردیكرنا هندهك ژ بهرنامێن خواندنا وى سهردهمى كرییه و هندهكێن دیتر ژى پاشتر رێكا وان گرتینهبهر.
– هندهك زانایێن دیتر بهردهوامى ب بزاڤێن ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ دایه، وهك ڤههینۆكا (سر المحشر) یا فهق رهشیدێ ههكارى (سهدسالییا 18 – 19ز) ژیایه، ئهڤ ڤههینۆكه یهك ژ وان ڤههینۆكێن كرمانجییه كو مهلا و فهقییان ل مزگهفت و دبستانێن دینى یێن هندهك دهڤهرێن كوردستانێ دخواندن.(57) ههروهسان ڤههینۆكا مهلا خهلیلێ سێرتى د علمێ تهجویدێ دا زێدهباری ڤههینۆكا وى یا ئاماژەپێكرى (نهج الآنام). ههروهسان ڤههینۆكا مهلا هادیێ لجهیى (1860 – 1912) كو ئهو ژى د علمێ تهجویدی دایه.(58)
– پهرتووكا (طب)ێ یا مهلا محهمهدێ ئهرواسى کو د ناڤبهرا سهدسالییا 11و 12 مش/ 17 و 18 زایینى) ژیایه. ئهڤ پهرتووكا تایبهته ب زانستێن نۆشدارى یە و د بنیات دا ژ نڤیسینا (جالینوس الحكیم)ه، شێخ محهمهد یێ کو ب (القطب) دهاتهناڤكرن ب پهخشانى وهرگێرایه سهر زمانێ كوردى. ئهڤ پهرتووكه دهێتههژمارتن یهك ژ بهرههمێن بهراهیێ یێن ب كرمانجى و ب رهنگێ پهخشانكى هاتینه نڤیسین. ههروهها ژ بهرههمێن دهگمهن و دهستپێكێ یه ب كوردى د وارێ نۆشدارى دا هاتبتهنڤیسین.(59)
– نڤیسكار تهحسین ئیبراهیم دۆسكى یێ ب ئهركێ ناساندنا مهلا محهمهدێ ئهرواسى و ئامادهكرن و چاپكرنهڤا پهرتووكا وى د علمێ (طب)ێ دا رابووی، پشتى ههلسهنگاندن و ڤهكۆلینا پهرتووكێ دبێژیت: ب بهرێخودانهكا سڤك بۆ كتێبێ و ههڤبهركرنهكا ب لهز د گهل كتێبا جالینۆسى بۆ مه ئاشكرا دبیت كارێ ئهرواسى د ڤێ كتێبێ دا نه تنێ وهرگێرانه، بهلكى مفا وهرگرتنهكه ژ گۆتن و بۆچوونێن جالینۆسێ حهكیم.(60) ئهڤ پهرتووكا مهلا محهمهدێ ئهرواسى پێنگاڤهكا دیتره د واری كوردیكرنێ دا ژ بۆ مهدرهسهیان، چ ژى بۆ دهولهمهندكرنا پهرتووكخانهیا كوردى.
– پهرتووكێن ئاماژەپێكرى د وارێ ب كوردیكرنا بهرنامهیێن خواندنێ دا ل مهدرهسهیان ل دهڤهرێن ب كرمانجییا ژۆرى دپهیڤن د هاتنهخواندن، ئانكو سنوورێ مفا ژێوهرگرتنا وان گرێدایى دیالێكتا وانه و چ ژێدهر و دێكیۆمێنت ل بهر دهست نینن، ئهڤ بهرههمێ ل دهرڤهى ڤان سنووران هاتبنه خواندن. بهلێ ل دهڤهرێن دی یێن كوردستانێ ئاماژە پێ دهێتهكرن ل دهڤهرێن ههورامان و ئهردهلان پهرتووكێن (رۆڵه بزانى) و (ئاسمان و زهمین) دگهل هندهك ورده كتێبێن دیتر ب زارێ ههورامى ل قووناغێن دهستپێكى یێن خواندنا حوجره و مهدرهسهیان دهاتنهخواندن. ل دهڤهرێن دیتر یێن ب كرمانجییا ژێرى (سۆرانى) فهرههنگهههلبهستا (ئهحمهدى) ژ نڤیسینا شێخ مارفێ نودهیى(1753 – 1838 ) دگهل وردهكتێبێن دیتر وهك 1- ئیسماعیل نامه. 2- باغهبان. 3- سهنگتراش. 4- نان و ماست. 5- ناگههان. 6- بیا داود (وهرهداود) سوختهیان د خواندن بهرى ببنه فهقى، ههر ئهڤ شهش ورده كتێبه چیرۆكێن ئایینى نه و ژێدهرێن وان قورئان و پهرتووكێن ئاسمانی یێن دیتر و كولتوورێن گهلێن جیهانا ئیسلامێنه.(61)
رهوشا خواندنێ ل حوجره و مهدرهسهیێن كوردستانى ب ڤى رهنگى بوویه: وهك ههموو ملهتێن موسلمان زمانێ بنگههى یێ فێركرنێ عهرهبى بوو و زانایێن ههر مللهتهكى ب زمانێ خوه دهقێن عهرهبى بۆ شاگردان شرۆڤهدكرن.(62) ڤێ رهوشێ ژ كوردستانێ ژى دگرت، بهلێ زانایێن كورد ژ سهدسالییا دههێ مشهختى/ 16 و 17زایینى ڤه ژ بۆ ساناهیكرنا فێربوونێ ل بهر زارۆكێن كورد پهرتووكێن ئاماژەپێكرى ژ فهرههنگهههلبهست و عهقیدهنامه و مهولوودنامهیان و یێن دى دانان، ب ڤى رهنگى د قووناغێن دهستپێكى یێن خواندنێ دا كوردى و عهرهبى زمانێن خواندنێ بوون، بهلێ تشتێ بهرچاڤ ئهوبوو كو خواندنا كوردى (ژبلى ژبهركرنا نووبهارا خانى) یا ئیلزامى نهبوو، ب ڤێ چهندێ مهدرهسه جهێ ئێكانه بوو یێ زمانێ كوردى لێ دهاتهخواندن. ئهڤ خواندنه بۆ گهلهك جاران فهقى پالددان كو ب ئهدهبیاتا كوردى ئاگههدار بین و پاشهرۆژێ گرنگیێ بدهنه بهرههمێن كوردى.(63) دیاره بهرههمێ ڤێ گرنگیپێدانێ دههان شاكارێن مهزنێن ئهدهبیاتا كلاسیكییا كوردینه.
شهرێ جیهانیێ ئێكێ ب سهرداهات، كوردستان ل سهر چار دهولهتێن نهتهوهیێن رهگهزپهرست هاتهدابهشكرن، ل ههر سێ دهولهتێن ئیران، تركیا و سوریێ ب رهنگهكێ فەرمی زمانێ كوردى ل دبستانێن فەرمی هاتهقهدهغهكرن، تنێ ل ئیراقێ زمانێ كوردى ل پشكهك ژ دهڤهرێن باشوورێ كوردستانێ د قووناغا سهرهتایی دا رێپێدای بوو و ل هندهكان ژى قهدهغه. هندى پهیوهندى ب حوجره و مهدرهسهییێن ئایینی ڤه ههى، ل ئادارا 1924 ب مهرسوومهكێ زمانێ تركى كره تاكه زمانێ رێپێداى ل دادگههان و جڤاتێن دادگههان و سازییێن فێركرنێ و د مادهیێ دویێ ژ دهستوورێ سالا 1924 دهق و دهق دبێژیت: زمانێ دهولهتێ تركییه. ڤێ بریارێ ژ حوجره و مهدرهسهیێن كوردستانێ ژى گرت و تهڤایى ئهو مهدرهسهیێن ئایینى یێن ئهدهبێ كوردیێ كهڤن لێ دهاتهخواندن و پشكهك ژ فێركرنێ ب زمانێ كوردى بوو هاتنهگرتن.(64) ڤێ بریارا زربههركرنا (تحریم)ا زمانێ كوردى باندۆرهكا كوور ل سهر رێڤهچوونا فێركرنێ ل كوردستانێ ههبوو، ههتا سالا 1925 ژ كۆما 4875 دبستانان تنێ 215 مان.(65)
گرتنا حوجره و مهدرهسهیێن باكوورێ كوردستانێ نه تنێ ژ ئالیێ ئایینی ڤه زیان گههاندنه جڤاكێ كوردى بهلكى جهێن ئێكانهیێن كێمهك زمان و رهوشهنبیرییا كوردى لێ دهاتهخواندن هاتنهگرتن، ئهڤ چهنده ههڤدهم بوو دگهل قهدهغهكرنا زمانێ كوردى د ههموو وارێن ژیانێ دا ل تركیا و باكوورێ كوردستانێ. ڤێ رهوشێ ژ تهبایى باژێرێن مهزن گرت، بهلێ هندیكه گوندێن دوور ژ باژێران و رهوشا ناڤباژێران خواندنا ئایینى ب نهێنى و دوور ژ زێرهڤانییا لهشكرر و پۆلیسان و سیاسهتمهدارێن راسترهو و چهپرهوێن علمانى ل هندهك گوندان دهاتهكرن، هندهك ژ ماقویل و مهزنێن كوردان و ب پشتهڤانییا گوندییان ب خوه پشتهڤانى لێدكر و د ڤێ رهوشێ دا پێگههشتنا زانایان وهك گهشبوونا گولهكێ بوو د كهڤرهكی را. د ڤى سهروبهری دا ئهو سهیدایێن ل ڤان مهدرهسهیێن سهیدایى دكر دڤهدهربوون ژ ژیانا جڤاكى و سیاسیى و ئابوورى و ل دووڤ سیستهمێن كهڤنێن خواندنێ دچوون د دهمهكی دا ئهو پتر پێدڤى سیستهمێن نوویێن بهرنامهیێن ههڤچهرخ بوون.(66)
د ڤێ رهوشا بهرتهنگا دژوارا مه ئاماژەپێكرى دا كتهكا مهدرهسهیێن باكورێ كوردستانێ ب ههررهنگهكێ ههبیت بهردهوامى ب كارێ خوه یێ فێركرنا ئایینی دا، د ناڤا بهرنامهیێ فیركرنێ دا ههتا ئاستهكى و ل سهر رێبازا مهدرهسهیێن بهرى خوه گرنگییهك ب فێركرنا كوردى و پهرتووكێن پێشتر ب كوردى دهاتنهخواندن دا و سهیدایێن وان خواندنگههان كۆمهكا دى یا پهرتووكێن كوردى د وارێ فێركرنێ و ئهدهبیاتا كلاسیكا كوردى بهرههمئینان و د ڤان سالێن داویێ یێن ههتا ئاستهكى بهربهندكرن ل سهر زمانێ كوردى هاتییهراكرن چاڤێن مه یێن ب بهرههمێن وان دكهڤن و ل ئاستهكی ئهم دكارین بێژین: د ناڤبهرا سالێن بیستێ ههتا دهستپێكا نۆتان ژ سهدسالییا چوویى تنێ وان مهدرهسهیان زمان و ئهدهبیاتا كوردى ل باكورێ كوردستانێ پاراستییه.
پەراوێز:
١- عزیز یاور، التعلیم و فصول من تاریخ مدارس خانقین 1887 – 2007، (السلیمانیه – 2009)، ص 19.
٢- حهمه كهریم ههورامى، مێژووى پهروهرده و خوێندن له حوجرهكانى كوردستاندا، بهرگى یهكهم، (ههولێر – 2008)، بپ 19 – 20.
٣- حهمهكهریم ههورامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 20 – 22.
٤- الدكتور جمال اسعد مزعل، نظام التعلیم فی العراق، (الموصل – 1990). ص 16
٥- حهمهكهریم ههورامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 28 – 29.
٦- ههمان ژێدهر، بپ 31.
٧- ههمان ژێدهر، بپ 49 – 50.
٨- ههمان ژێدهر، بپ 50 – 55.
٩- صالح قهفتان، مێژووى گهله كورد له كۆنهوه تا ئهمرۆ، بهغدا – 1969)، بپ 167 – 168.
١٠- سهعید دێرهشى، بهرپهرهك ژ دیرۆكێ، (دهۆك – 2011)، بپ 39.
١١- حهمهكهریم ههورامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 245.
١٢- ههمان ژێدهر، بپ 246.
١٣- الدكتور جمال اسعد مزعل، ژێدهرێ بهرێ، بپ 17.
١٤- ههمان ژێدهر، بپ 17.
١٥- عماد عبدالسلام رؤوف، مدارس بغداد فى العصر العباسى، (بغداد – 1966)، ص8؛ الدكتور سغید مرسى احمد و الدكتور سعید اسماعیل علی، تاریخ التربیه و التعلیم، (القاهره – 1974)، ص 153.
١٦- سەعيد دێرەشى، ژێدەرێ بەرێ، بپ 42 – 43.
١٧- زبیر بلال اسماعیل، علماء و مدارس فی اربیل، (موصل – 1984)، ص 9.
١٨- موسهدهق تۆڤى، دیرۆكا پهروهرده و فێركرنێ ل پارێزگهها دهۆكێ، بهرگێ ئێكێ، (تركیا – 2022)، بپ 76 – 77.
١٩- حهمهكهریم ههورامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 78.
٢٠- الدكتور جمیل موسی النجار، التعلیم فی العهد العثمانی الاخیر 1869 – 1918، ( – )، ص72 پهراوێز
٢١- عهلائهدین سجادى، كوردهوارى، (بهغدا – 1974)، بپ 81.
٢٢- ههمان ژێدهر، بپ85.
٢٣- الدكتور ابراهیم خلیل احمد، تطور التعلیم الوطنی فی العراق، (البصره – 1982)، ص 28.
٢٤- سهعید دێرهشى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 44.
٢٥- پڕۆفیسۆر دكتۆر موحسین موحهممهد حوسێن، ههولێر له سهردهمى ئهتابهگى، (ههولێر – 2010)، بپ 64؛ زبیر بلال اسماعیل، ژێدهرێ بهرێ، بپ 17.
٢٦- د. دهروێش یوسف حهسهن هرورى، وهلاتێ ههكار (٩٤٥-١٣٣٦ز) ، وهرگێران: موسهدهق تۆڤى، (دهۆك: 2010)، بپ ٣١٩-٣١٢.
٢٧- موسهدهق تۆڤى، ژێدهرێ بهرێ، تهحسین ئیبراهیم دوسكى، فهقى و مهلا و مهدرهسه،(دهۆك: ٢٠١٢)، بپ93.
٢٨- دكتۆر عهرهفات كهرهم مستهفا، مێژووى بهعهرهبكردنى ئاین، وهرگێران له عهرهبییهوه: مهلا ملحم محمد صالح، (ههولێر – 2012)، بپ 17 – 18.
٢٩- ههمان ژێدهر، بپ 27 – 28.
30- سهعید دێرهشى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 50 – 51.
٣١- عهبدولوههاب مهلا ئهحمهد، خواندن ل كوردستانێ، وهرگێران: دهولهت عهلى، كۆڤارا دیرۆك، هژمار 4 – بهارا 2014، بپ 113.
٣٢- ههمان ژێدهر، بپ 114.
٣٣- موسهدهق تۆڤى، دیرۆكا پهروهرده و فێركرنێ ل پارێزگهها دهۆكێ، بهرگێ دویێ، (تركیا – 2022)، بپ 5.
٣٤- عهلى تهرهماخى، دهستوورى زمانى عهرهبى به كوردى، لێكۆڵینهوه و لهسهرنووسین و ئامادهكردنى بۆ چاپ دكتۆر مارف خهنهدار (بهغدا – 1971)، بپ 6.
٣٥- ههمان ژێدهر، بپ 14 – 15.
٣٦- ههمان ژێدهر، پێشهكییا مهلا مهحموودێ بایەزیدى، بپ 25 – 26.
٣٧- ههمان ژێدهر، پێشهكییا مهلا مهحموودێ بایەزیدى، بپ 26.
٣٨- موسهدهق تۆڤى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 8.
٣٩- عهلى تهرهماخى، ههمان ژێدهر، بپ 15.
٤٠- ههمان ژێدهر، بپ 17.
٤١- فریمان – جرنفیل، التقویمان الهجرى و المیلادى، ترجمه عن الانكلیزیه الدكتور حسام الدین الآلوسی، (بغداد – 1970)، ص 60.
٤٢- رشید فندى، من ینابیع الشعر الكلاسیكى الکردی – الجزء الاول، (اربیل- 2004)، ص 9،23،38، 75 و 77.
٤٣- صادق بهاءالدین ئامێدى، نووبهارا سهیدایێ مهزن ئهحمهدێ خانى، (بهغدا – 1979)، بپ 19؛ سهعید دێرهشى، نووبهارا ئهحمهدێ خانى ڤهكۆلین و راڤهكرن و شرۆڤه، (دهۆك؛ 2022)، بپ 25 – 30..
٤٤- سهعید دێرهشى، ههمان ژێدهر، بپ 33.
٤٥- عهلى تهرهماخى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 19.
٤٦- صادق بهاءالدین ئامێدى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 19.
٤٧- ههمان ژێدهر، بپ 33 ؛ سهعید دێرهشى، ههمان ژێدهر، 52.
٤٨- صادق بهاءالدین ئامێدى، مهولوودا مهلایێ باتهیى، (بهغدا: 1982)، بپ 56.
٤٩- Doç. Dr.Ruhullah oz antolojiya ‘Eqîdenameyen kurdî, weşanxaneya Peywend, Wan; 2023, b.p 15, 21 –22.
٥٠- ههمان ژێدهر، بپ ١٣.
٥١- تحسین ابراهیم دوسكى و محسن ابراهیم دوسكى، مهلایێ باتهیى ژیان و بهرههم، (ههولێر: 2015)، بپ 22 و 37 – 38.
٥٢- صادق بهاءالدین ئامێدى، هۆزانڤانێت کورد، (بهغدا: 1980)، بپ 297.
٥٣- محمد زاهر ئهرتهكین، مهولوودا مهلا عهلیێ باقوستانى مهتن و لێكۆلین، ژ لاتینى هێمن عومهر خوشناو، بپ 6 – 7.
٥٤- عهلى تهرهماخى، ژێدهرێ بهرێ، پێشهكییا مهلا مهحموودێ بایەزیدى، پهراوێزێ 7 دكتۆر مارف خهزنهدار. بپ 27.
٥٥- تهحسین ئیبراهیم دوسكى، ل دۆر ئهدهبێ كرمانجى ل سهدسالا نۆزدێ و بیستێ زایینى، (ههولێر: 2004)، بپ 66.
٥٦- ئهبو زهید مستهفا سندى، مێژووا خواندنێ، كۆڤارا پهروهرده و زانست، هژمار 2 – سالا 1، (پاییزا 1971)، بپ 61 – 67.
٥٧- تهحسین ئیبراهیم دوسكى، ل دۆر ئهدهبێ كرمانجى… بپ 98.
٥٨- تهحسین ئیبراهیم دوسكى، دو ڤههینۆك د علمێ تهجویدێ دا، (ههولێر:2010).
٥٩- تهحسین ئیبراهیم دوسكى، ل دۆر ئهدهبێ كرمانجى…، بپ 16 – 20.
٦٠- ههمان ژێدهر، بپ 22.
٦١ – حهمهكهریم ههورامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 310.
٦٢ – سهعید دێرهشى، بهرپهرهك ژ دیرۆكێ، بپ51.
٦٣- تهحسین ئیبراهیم دوسكى، فهقى و مهلا و مهدرهسه، بپ20.
٦٤- سهعید دێرهشى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 123.
٦٥- ههمان ژێدهر، بپ 124.
٦٦- ملا موسى الجلالی، مجموعة الرسائل، (اسطنبول – 2024)، ص 12 (المقدمة).
