نەورۆز تاکە جەژنە نەک ب تنێ نەتەوا کورد ل هەمی قورنەتێن جیهانێ دگەهینیتە ئێک و لێک کۆم دکەت، بەلکو پتر ژ 17 وەلاتێن جیهانێ ژی تەڤلی ڕی و ڕەسمێن گێڕانا ڤێ جەژنێ دکەت و ئاهەنگان دگێڕن، ئەڤە تاکە جەژنە نەتەوا کورد خۆ د ناڤ دا دبینیت و کریە جەژنەکا نەتەوەیی و قەبخوازی بۆ هەمی دوژمنێن خۆ، د وێ جەژنێ دا مرۆڤێ کورد هەست ب هەبوونا خۆ دکەت چ بندەست بیت یان سەردەست، چ ژ ڕێ و ڕەسم و گێڕانا وێ کێم ناکەت، هەر چەندە کورد ل ژێر بندەستیێ پتر ل سەر گێڕانا وێ ب گەرم و گوڕن.

دوژمنێن مللەتێ کورد بەردەوام بزاڤ کرینە رێگریێ ل گێڕانا ڤێ جەژنێ بکەن ول وان وەلاتێن کورد تێدا دژین پشتی نەشیاین قەدەغە بکەن بزاڤ کریە ب هندەک ناڤێن دیتر بگوهۆڕن وەکو (عید الشجرە، عید الام …تاد)، لێ هەر ئەو نەشیان رێگریێ ل گێڕان و نەهێلانا جەژنا نەورۆزێ بکەن.

مخابن، ئەوا دوژمنێن نەتەوا کورد نەشیاین بکەن، ل ڤان دووماهیا هندەک مەلایێن ب ناڤ کورد و ژ لایێ پارتێن ئیسلاما سیاسی و دوژمنێن گەلێ مە ب هاندان و پالدان ڤێ جەژنێ حەرام دکەن و ب هەڤدژی ئایینێ ئیسلامێ ل قەلەم ددەن، سالانە مە گوهـ ل چەندین دەنگان دبیت بلند دبن و د ڤی بیاڤی دا کار دکەن و بێی کو سزایەک بۆ وان هەبیت، یان ژی بکەڤنە بەر نەفرەتا گەلێ کورد ب خۆ، ئەو جۆرە زانایانە و مەلایێن ئایینی ب ڤێ چەندێ رادبن، بێی هزر بکەن جەژنا نەورۆزێ نە بیرەوەرییەکا ئایینی یە، بەلکو هەلکەفتەکا سروشتی دونیایی یە و تێدا وەرزێن سالێ دهێنە گوهۆڕین و شەڤ و رۆژ تێدا هندی ئێک لێدهێن و چ گرێدان ب ئایینی ڤە نینە و کارتێکرنێ ل ئایینی ناکەت و ڕێ و ڕەسمێن وێ هەڤدژ نینن د گەل چ ئایینان و ب تایبەتی ئایینێ ئیسلامێ.

پەرتووکا (نەورۆز ژ هەلاتگەریێ بەرەف دەستکاریێ) یا نڤیسکار محسن عەبدورحمان، ئەگەر هویر د ناڤ لاپەرێن وێ دا بچینەخوار، وەکو ڤەکۆلینەکا تێر و تژی دهێتە بەرچاڤ؛ چونکو نڤیسەری بزاڤ کریە گەلەک پرسیاران بئازرینیت و ل بەرسڤێن وان پرسیاران گەڕیایە و بەرچاڤکرینە و دیسان هەڤبەرکرن بۆ چەندین پرسان کرینە کو فەرە ب دەهان ڤەکۆلین و پەرتووک تا نوکە ل سەر وان پرسان هاتبانە چێکرن.

نڤیسەرێ پەرتووکێ بزاڤ یا کری لایەنێ جەژنا نەورۆزێ یێ مێژوویی بەرچاڤ بکەت و دیسان هندەک شاشیێن کو ئەم هەمی کەفتینە تێدا راستڤە بکەت و هەروەسا لایەنێ نەهەڤدژیا جەژنێ د گەل ئایینی بدەتە خویاکرن کو ل سەر دەمێن خەلیفە و سولتان و پەیرەوێن ئایینێ ئیسلامێ ئەو جەژن هاتییە گێڕان و دیارییێن وێ خەلیفە و سولتان و مەزنە بەرپرسێن ئایینی یێن دەولەتێن ئیسلامی وەرگرتینە.

نڤیسەرێ پەرتووکێ شفرە و پاسووردا گەلەک پرسیارێن د مەژیێ مە دا دزڤڕن ب دەست خۆ ئێخستییە و ڤەکرینە و مێژوویا وێ یان ئەفسانەیا نەورۆزێ ب رەنگەکێ باشتر و هێژاتر و زانستیتر بەرچاڤکریە.

 ب دیتنا من ئەڤە ئێکەمین پەرتووکە ب شێوەیێ ڤەکۆلین ل سەر نەورۆزێ ژ هەمی لایەکی ڤە هاتییەچێکرن کو فەرە حکومەتا هەرێما کوردستانێ گرنگییەکا مەزن پێ بدەت و ڤێ پەرتووکێ بکەتە پرۆگرامێن خواندنێ و د قووناغێن بنەرەتی و ناڤەندی و هەتا زانکۆیێ ژی و دیسان فەرە وەزارەتا ئەوقافێ ڤێ پەرتووکێ رادەستی زانا و مەلایێن ئایینی بکەت و ڤەکۆلینان ل سەر بکەت و د گۆتارێن خۆ یێن رۆژێن ئەینی دا بێژن و ئەو دیتن و بۆچوونێن شاش یێن دوژمنێن گەلێ کورد بۆ جەژنا نەورۆزێ داینە دیارکرن، هەمیان راستەڕێ بکەن و ڤێ هزرا شاش هەم ژ مەژیێ خەلکێ مە و هەمی ژ مێژوویێ بیننەدەر و بدەنە دیارکرن کو جەژنا نەورۆزێ چ هەڤدژی د گەل ئایینێ ئیسلامێ و چ ئایینێن دیتر نینە، بەلکو جەژنەکا سروشتی و دنیایی و نەتەوەی یە و نەک کورد ب تنێ دگێڕن، بەلکو چەندین وەلات و نەتەوەیێن دیتر یێن ڕهئاری دگێڕن.

د ڤێ خواندنێ دا دێ بزاڤێ دکەین هندەک لاپەرێن ڤێ پەرتووکێ ئێخینە ژێر شرۆڤەکرن وڤەکۆلینێ دا و خواندنەکێ بۆ کەین، هەر چەندە نڤیسەری ب خۆ ژی درێغی و خەمساری د ڤی بیاڤی دا نەکریە، بەلکو وی ژی ب تێر و تژی شرۆڤە و بۆچوونێن خۆ بەرچاڤ کرینە، ئەز ب باوەرم گەر هوین ژی ڤێ پەرتووکێ ب دەست خۆ بێخن و بخۆینن هوین ژی وەکو مە دێ گەهنە ئەوان راستییێن نڤیسەر گەهشتیێ.

ئەو وەلاتێن ڤێ جەژنێ دگێڕن:

نڤیسەر محسن عەبدورحمان د بپ١٨دا، لێگەریانەک ل سەر ژمارەیا مرۆڤان و وان وەلاتان کریە یێن جەژنا نەورۆزێ دگێڕن و د هەمان دەم دا ژی پرسیارەک ئازارندیە و دبێژیت: پتر ژ (٣٠٠) ملیون کەسان ژ مللەت و کولتوورێن جودا جودا جەژنا نەورۆزێ دگێڕن، وەکو (کوردستان، ئیران، ئەفغانستان، پاکستان، مەنگولیا، هەمی مللەتێن کنارێ دەریا قەزوین، ئەلبانیا…تاد)، بۆچی د ناڤ نەورۆزا ڤان هەمی مللەتێن موسلمان دا، ب تنێ د گەل نەورۆزا کوردان بەحسێ حەرامیێ دهێتکرن.

مە ژی ب رێکا ژیرییا دەستکرد، هەمان لێگەڕیان کرن داکو بزانین جەژنا نەورۆزێ ل کیژ وەلاتان دهێت کرن، ژیرییا دەستکرد ئەڤا ل خوارێ دا مە: وەلاتێن ل رۆژا ٢١ ئادارا زایینی و ل هەمی سالان جەژنا نەورۆزێ دگێڕن، وەلاتێن ئاسیا ناڤین و رۆژهەلاتا ناڤین و قەوقاز و بلقان، ل دویڤ رێکخراوا یونیسکو، ئەڤ وەلاتەنە، (ئیران، ئەفغانستان، ئیراق، ترکیا، ئازربایجان، کازاخستان، ئوزبەکستان، تاجیکستان، تورکمانستان، پاکستان، ئەلبانیا، قەرقیزستان، سوریا، چین، هند، جورجیا، ئەلمانیا و ئەمریکا)، بێگومان ل وەلاتێن ئەوروپا و ئەمریکا رەڤەندا کوردان ڤێ جەژنێ دگێڕن، بەلێ ل گەلەک ژ ڤان وەلاتێن ل سەری هاتینە دیارکرن جەژنا نەورۆزێ ب جەژنەکا ئایینی و نەتەوەیی ددانن و ل هندەکان ژی ب تنێ وەکو جەژنەکا نەتەوەیی ددانن ب تایبەت ل وان وەلاتێن کورد تێدا دژین.

وەکو نڤیسەرێ پەرتووکێ ڤێ پرسیارێ دئازرینیت ئەم ژی هەمان پرسیار دکەین، بۆچی ژ ئەڤان وەلاتان هەمیان ب تنێ ل وەلاتێن کورد تێدا دابەش بووین، ئەڤ جەژنە هاتییە حەرامکرن و هەڤدژی بۆ پەیدا بووینە؟

 ئەگەر دویڤچوونەکێ ل سەر ئایین و مەزهەبێن وان وەلاتان بکەین دێ بینین پرانیا وان وەلاتان ئایینێ ئیسلامێ لێ سەردەستە و ئایینێ وی وەلاتی یە، بەلێ لێ نەهاتییە حەرامکرن، لێ ئەڤرۆکە هندەک زانا و مەلایێن ئایینی بوقهەلگرێن نەیار و دوژمنان و پارتێن ئیسلاما سیاسی نە و (نەورۆزێ) ب حەرام ددەنە خویاکرن و ل سەر مینبەر و د گۆتارێن هەیڤا ئادارێ دا بەرێ تیرێن خۆ یێن ژەهرکری ددەنە وان کەسێن جەژنا نەورۆزێ دگێڕن، بێگومان ژ لایێ دی ڤە هندەک زانا و مامۆستایێن ئایینی یێن کوردپەروەر و نەتەوەیی ب هەمی شیانێن خۆ بەرەڤانکەرن و د گەل گێڕانا ڤێ ئاهەنگێ نە، مە بەحسێ وان بەرێزان نینە، ب تنێ مە بەحسێ وان نەزانا و مامۆستایانە یێن ب ئیسلاما سیاسی ڤە دگرێدایی و هەمی بزاڤێن وان ئەون هەمی پیرۆزییێن نەتەوا کورد بن پێ بکەن و ژ ناڤ ببەن.

ئەگەر جەژنا نەرۆزێ یا حەرام بایە ئەو وەلاتێن مە ل سەری بەرچاڤ کرین، دا ئەو ژی ب حەرام بینن و ب چ رەنگەکی ئەو جەژن نەدگێڕا.

ئایا نەورۆز ئەفسانەیە؟

دوژمنێن گەلێ مە؛ چونکو هندەک چیرۆک و چیڤانۆکێن نەدروست ب نەورۆزێ و جەژنا نەورۆزێ ڤە گرێدانە، ب تنێ داکو روودان و چیرۆکا وێ یا راستەقینە بەرزە بکەن، هەرچەندە نڤیسەری د بپ١٩دا، روویەکێ ئەفسانەیی ددەتە نەورۆزێ و دبێژیت: ئەفسانە لایێ هەرە گەش و روویێ هەرەجوانی نەورۆزێ یە؛ چونکو ئەفسانە ماکا نەتەوەیە و نەتەویێ بێ ئەفسانە نەتەوەکێ نەتەمامە، ئەفسانەیا نەورۆزێ موهرەکا نەتەوەیی ددەتە گەلێ کورد.

ب دیتنا من نەورۆز نەک ئەفسانەیە، بەلکو دوژمنێن گەلێ کورد کریە ئەفسانە، هەر وەکو چاوان کۆمەکا مێژوونڤیسێن دژەکورد، کورد کرینە ژ دویندەها (ئەجن و شەیتانان)، بێگومان نەحەزێن مێژوویا کوردان نەک نەورۆز ب تنێ کریە ئەفسانە، بەلکو رۆلێ کارەکتەرێن وی ژی لێکگوهاڕتینە و هەروەکو چاوان نڤیسەرێن مێژوویێ مێژوویا نەتەوەیا کورد سپی رەش کریە و رەش سپی کریە.

لەوما ئەگەر چیرۆکا روودانا راستەقینە یا نەورۆزێ بهێت راستەڕێکرن، بێگومان دژ چوارچووڤێ ئەفسانەیێ دەرچیت؛ چونکو ب چ رەنگا نەیا بەرهوشە (دو مار د ملێن مرۆڤەکی را شین ببن و خوارنا وان ماران مەژیێ مرۆڤێن گەنج بیت)، پرسیار ئەوە بۆچی وان ماران خودانێ خۆ نەدخوار؟! بێگومان ئەڤە درەوەکا شاخدارە و ب نەورۆزێ ڤە هاتە لکاندن، لەوما پێدڤیە نەورۆز ژ ڤان تشتێن پووچ بهێت تافیلکرن و د وێژەیا کوردی دا بهێت راستڤەکرن؛ چونکو ب سەدان و هزاران جاران مە و زارۆکێن مە ئەڤ چیڕۆکە ل سەر نەورۆزێ گوهلێبوویە و د مەژییێ مە دا هاتییە چاپکرن، لەوما فەرە ئێدی ڤێ چیرۆکێ بنبڕ بکەین و بۆ زارۆکێن خۆ نەبێژین و ژ وێژەیا کوردی بهێتە دەرێ، داکو بگەهینە چیرۆکا راستەقینە یا نەورۆزێ.

 بێگومان نەورۆزێ و کارەکتەرێن وی هەتا نوکە ژی گەنگەشە و نەهەڤڕابوونا نڤیسەر و ڤەکۆلەرێن کورد ل سەرە، هەر وەکو نڤیسەر د بپ١٩ دا دبێژیت: ئەو شەرەدەڤا دەربارەی هەبوون و ناسنامەیا کاوەی و ئەژدەهاکی تاکو نها ل ناڤ رەوشەنبیر و ئەکادیمیێن کوردی هەی ل ناڤ چ خەلکێن دیتر نینە.

بێگومان ئەڤە ژی ڤەدگەڕیت بۆ نەبونا چ ڤەکۆلینێن رهـ و ریشالی یێن نڤیسەر و ڤەکۆلەرێن کورد ل سەر نەورۆزێ؛ چونکو پرانیا مە نڤیسینێن خۆ پالپشت دکەن ب وان ژێدەرێن خەلکەکێ دیتر ل سەر نەورۆزێ نڤیسین و هەمان چیرۆکێ و ئەفسانێ دوبارە دکەین و ئەم ژی وان هەر کۆپی-پێست دکەین، لەوما هەمی راستی ل ژێر ئەفسانێ و تشتێن پووچ ڤە دهێنە ڤەشارتن و ئەڤە ژی شاشییەکا مەزنە.

ئەز ب باوەرم گەر هندەک ڤەکۆلینێن تێر و تژی و ب بەلگەیێن مێژوویی ل سەر جەژنا نەورۆزێ بهێن کرن و رەدکرنا وان هەمی بیر و بۆچوون و تشتێن پووچ بکەت و کورد ل هەمی جهان ل سەر رێک بکەڤن، ئێدی ئەو شەرەدەڤ ژی ل سەر ناسنامەیا کاوەی و ئەژدەهاکی و نەورۆزێ نامینیت؛ چونکو جەژنا نەورۆزێ ب خۆ هەلگرا چەند هزر و هێمایانە، لایەکێ وێ یا گرێدایی ب سروشتیڤەیە و گوهۆڕینا وەرزران ژ زڤستانێ بۆ بهارێ و لایێ دیتر گرێدایی ب نەتەوەی و ئازادیێ ڤەیە، سەرکەفتنا شۆڕشگێڕان ل سەر زۆرداران.

لێکگوهاڕتنا رۆلێ زۆردار و خوینمێژ و شۆڕشگێڕان، هەمی چیرۆک سەروبن کریە، نڤیسەری د بپ٢٢ دا دبێژیت: فارسا رۆلێ ئەوان لێکگوهاڕتن و شاهـ کرە ستەمکارەکێ میدی و شۆرەشگێر کرنە فارس. ئها ل ڤێرە شاشیێ دەستپێکریە و راستی هاتە ڤەشارتن؛ چونکو ئەو بالادەست بوون و نڤیسین و تێکستێن مێژوویا نەورۆزێ، ئەوان سەر ل ژێر کرن و رۆل و کارەکتەر وەکو پێشی نوکە مە ئاماژە پێدایی لێکگوهاڕتن، ئەڤە بۆ وان بوو مێژوویا راستەقینە و هەتا نوکە ئەم نەشیاینە وێ مێژوویا شاشی ئەوا دایە پال نەورۆزێ و قارەمانێن وێ راستڤەکەین و ئەم ژی ل سەر هەمان شاشی دچین؛ چونکو د چیرۆکا راستەقینە دا شاهێ ستەمکار فارس بوویە و شۆڕشگێر میدی بوونە، ئەوان بەروڤاژیکر و پاشایێ میدی کرە ستەمکار و شۆڕشگێر کرنە فارس و ئەفسانەیا جۆت ماران دا پال.

مێژوویا نەورۆزێ:

دەربارەی مێژوو و سەردەمێ سەرهلدانا نەورۆزێ تا نوکە ژی جهێ بگر و بکێشێ یە و نە مێژوونڤیس و نە رەوشەنبیر و نە نڤیسەر ل سەر هەڤڕا نینن و تا نوکە نەشیاینە مێژوو و سەردەمێ وێ یێ راستەقینە بدەن خویاکرن. نڤیسەرێ پەرتووکا نەورۆز محسن عەبدورحمان د بپ٣٥دا، ڤەکۆلین و دویڤچوونا ڤێ چەندێ کریە و دبێژیت: مێژوویا نەورۆزێ ڤەدگەڕینیت بۆ سەردەمێ شاهـ جەمشیدی و دبێژیت: جەمشیدێ‌ کوڕێ‌ سیامەکێ کوڕێ‌ کێومەرسێ‌ پیشدادی، ئەو دامەزرێنەرێ‌ جەژنا نەورۆزێ یە.

و د بپ ٥٥دا نڤیسەر دبێژیت: نەورۆز جەژنەکا زاگرۆسی و میزوپۆتامیایی یە، ل دەڤ سۆمەرییان (زاکموک)ە‌ و بابلییان دگۆتنێ‌ جەژنا (ئەکیتو)ی. ل دۆر ئاهەنگگێڕانا مسرییێن دێرین ل سەردەمێ فیرعەونان ب جەژنا نەورۆزێ، د. سەلیم نەجیب دبێژیت: (هەر ژ سەردەمێ فیرعەونان مسری ئاهەنگا جەژنا نەورۆزێ دگێڕن، ئەوا – شاهــ ماناوش-ی ل سەردەمێ مالباتا حەفتێ و هەشتێ ئینایی).

د بپ ٣٥دا نڤیسەر دبێژیت: نەورۆز جەژنا بهارێ‌ بوویە و ل سەر دەمێن دێرین (سۆمەری، هیتی، میتانی) ئاهەنگێن وێ دگێڕان.

ئەڤە ژی یا بەرهوشە؛ چونکو د نوکە ژی دا پرانیا وان وەلاتێن هند و رهئاری وێ جەژنێ دگێڕن، ئانکو هەر مایە د ناڤ وان دا و بۆ هەمان مەبەست و مادەم سۆمەرییان ژی گێڕابیت بێگومان بابلییان و ئاشوورییان ژ وان وەرگرتییە و ب تنێ ناڤێ وێ گوهاڕتییە و بۆ خۆ ل دویڤ زمانێ خۆ گۆگڕاندییە. زاکموک ب زمانێ سۆمەری و بابلییان و پاشی ئاشوورییان کریە (ئەکیتو). ب دیتنا من ئەڤ جەژنە د گەل نەفەرتیتی کچا پاشایێ میدی هاتییە ڤەگوهاستن بۆ مسرێ و فیرعەونێن مسرێ ل وێ رۆژێ ل ژێرکارتێکرنا نەفەرتیتی ئاهەنگگێراینە و پاشی بوویە ڕێ و ڕەسمەکا فەرمی و دانپێدانای ل مسرێ کو پاشی ب جەژنا (شم نسیم) ل مسرێ هاتییە گوهۆڕین و ناڤکرن. ئانکو جەژنا نەورۆزێ ڤەدگێریت بۆ سەر دەمێ سۆمەرییان وهیتییان و میتانییان، بێگومان ئەڤە ژی دیتنەکا نوی یە و پێدڤی پتر ل سەر راوستیانێ یە.

 د بپ٢٦دا نڤیسەر دبێژیت: جەژنا ئەکیتو یا سۆمەری و ل هەمی وارێ سۆمەرییان بۆ ب خێرهاتنا خوداوەندێ سۆمەری(Nanna)  ل باژێرێ ئوور ل نیڤا هزارا سێیێ پێش زایینی دهاتە گێڕان و (١٣) رۆژان ڤەدکێشا و ل دویڤ سالنامەیا سۆمەرییان ٢١ ئادارێ سەرسالا کوردی یە و د گەل ئێکی نیسانێ رێکدکەڤیت، ئانکو جەژنا ئەکیتو هەر جەژنا بهارێ یە و هەر جەژنا نەورۆزێ یە و هەمان جەژن ل وەلاتێ مسرێ هاتییە ناڤکرن ب (شم النسیم) و ئاهەنگێن ڤێ جەژنێ (١١) رۆژان ڤەدکێشن.

هەروەسا نڤیسەر د بپ٣١دا دبێژیت: هیتییێن بابکالێن کوردان ١٦٠٠ سالان پێشی زایینی میهرگانەک هەبوو ل دەستپێکا وەرزێ‌ بهارێ‌ /٢١ ئادارێ‌/ ناڤـێ‌ وێ‌ (ئەزەن وورۆلی: Ezen Wurulli) بوو و ئەو ل باژێرێ‌ (نیریک) دهاتە گێڕان. جەژنا نەورۆزێ ڕهێن وێ‌ کوور د مێژوویێ دا‌ د داهێلاینە، د هەردو شارستانییێن خاتی و میتانی دا، ئەڤ جەژنا مێژوویی‌ یا مەزن ژ شارستانییا هور و میتانی و خاتی ژ وان گەهشتییە هیتییان ل وەلاتێ‌ خاتی و بەر ب رۆژهەلاتی بۆ پادشاهییا میدی بەرفرەهـ دبیت، پاشی چوونە ناڤ زەردەشتیێ‌.

د بپ٩٣دا نڤیسەر دبێژیت: دەولەتا ماد (٧٠٠پ.ز) هاتییە دامەزراندن، هەر وێ‌ شەڤـێ‌ سالنامەیا کوردی بوویە راستییەک ژیواری، ئەو رۆژا ئێکی نەورۆزێ‌ یە و ئاساییە کو دیاکۆی دەولەتا ماد راگەهاندبیت، ئاگر هەلکرن ل سەرێن چیا ژی ب مەبەستا ئاگەهدارکرنا خەلکی میدیا ب وێ‌ روودانا مێژوویی کو ئەڤە نەریتەکێ‌ گەلێ‌ کورد و مللەتێن کەڤن بوو.

ئەگەر ب هووری بەرێ خۆ بدەینە جەژنا ل سەر دەمێ سۆمەرییان و جەژنا ل مسرێ و هەڤبەر بکەین د گەل جەژنا نەورۆزێ ب تایبەتی ل ئیرانێ ئەوا دبێژنێ سێزدەبەدەر، رێک وەکو ئێکە، ئانکو ئەو سێزدەبەدەرا ئیرانێ هەمان سێزدە رۆژێن ئاهەنگگێڕانا سۆمەرییانە و هەمان جەژنا ل مسرێ یا (١١) رۆژێن ئاهنگێنە واتە هەرسێ ئێک جەژنن.

هەروەسا ئەڤە بۆ مە ددەتە خویاکرن کو گێڕانا جەژنا نەورۆزێ ب هزاران سالان پێشی نوکە و تا ئەڤرۆکە هەمان جەژنە و هەمان ڕێ و ڕەسمن، چ گۆڕانکارییێن وەسا ب سەر دا نەهاتینە، ب تنێ هندەک گۆڕانکاری ب سەر ناڤی دا هاتینە کو دێ پاشی وی بابەتی بەرچاڤکەین.

دیسان پێشی دەولەتا (ماد) هەبوویە، بەلێ چونکو جەژنەکا نەتەوەیی و پیرۆز بوویە دامەزراندنا دەولەتا (ماد) د وێ رۆژێ دا هاتییە راگەهاندن و ئەو رۆژ بوویە سالنامەیا کوردی، ئەگەر جەژن ب خۆ مێژوویا وێ پێشی دامەزراندنا دەولەتا (ماد) بوویە.

(٢١) تیرۆژکێن ئالایێ کوردستانێ:

گەلەک جاران گەنگەشە ل سەر رۆژ و تیرۆژکێن د نیڤا ئالایێ کوردستانێ دا دهێتەکرن و هەر ئێک واتە و رامانەکێ ددەتێ، ئانکو چ هەڤڕابوون ل سەر واتایەکا ئێکگرتی ژ بۆ نینن، لێ نڤیسەرێ پەرتووکێ د بپ٣١دا، بۆچوونەکا نوی بۆ وێ رۆژا د ئالایێ کوردستانێ و (٢١) بیست و ئێک تیشکا بەرچاڤ دکەت کو ب دیتنا من بۆچوونەکا نوی یە و ژ هەژی ل سەر راوەستیانێ یە و دبێژیت: د باوەرییێن دینێن کەڤنێن کوردی دا گیانێ‌ مرۆڤـێ‌ مری دچیتە د لەشی کەسەکێ‌ دی دا (کراس گوهۆڕین) ئەو دوبارە ڤەگەڕیانا کەسی یە بۆ ژیانێ‌ د لەشێ‌ کەسەک دی دا، ئەڤە هزرەکا فەلسەفی – دینی یە، ئەڤ باوەری یە د ناڤ تەبایا جڤاکێ‌ کوردی دا ب تایبەت دینێ‌ ئێزدی و خەلکێ دروز، هندوس، بووزی دا هەیە، لێ ئۆلێن برەهیمی ڤـێ هزرێ‌ رەت دکەن، ل دویڤ وێ باوەریێ کراس گوهۆڕین پشتی ٢١ رۆژان ژ مرنا مرۆڤی رویددەت. نڤیسەر وان (٢١) رۆژان و هەبوونا (٢١) تیرۆژکێن د ناڤەندا ئالایێ‌ کوردستانێ‌ دا کو هێمایێ‌ بوونا گەلێ‌ کوردە پێکڤە گرێددەت و ب سەر ژ نوی بوونا ناسنامە و رابوونەڤە و شارستانییا وان ددەتە نیاسین، وەکو د باوەرییێن دینییێن کوردی دا، هەروەسا هێمایە بۆ نەورۆزێ‌.

ل ڤێرە گرێدانەک د ناڤبەرا (٢١) رۆژێن مرنێ و کراس گوهۆڕینێ و ٢١ تیرۆژکێن رۆژێ د ئالایێ کوردستانێ دا دکەت، ب راستی ئەڤە هزرەکا نوی یە بۆ وان (٢١) تیرۆژکان، ئانکو (٢١) تیرۆژکان چ پەیوەندی ب ٢١ ئادارێ وەکو رۆژژمێرا زایینی ڤە نینە، بەلکو د سالنامەیا کوردی دا ١ ئادارێ سەر سالا کوردی یە.

د ئایینێ ئیسلامێ ژی دا باوەری هەیە کو ل دەمێ مرۆڤ دمریت و گیانێ مرۆڤی ژ لاشێ مرۆڤی جودا دبیت، دوبارە بۆ پرسیار و بەرسڤدانێ، پشتی ڤەشارتنێ، گیان ڤەدگەڕیتە د گۆڕی دا و دو فریشتە پرسیارا ژێ دکەن، هەمان هزرا ڤەگەڕیانا گیانی یە بۆ جەستەیێ مرۆڤی، بەلێ ب شێوەکێ دیتر.

ناڤێ نەورۆزێ:

نڤیسەر دەربارەی ناڤێ نەورۆز و بنکارک و ڕها وێ د بپ٣٢دا دبێژیت: پەیڤا نەورۆز د دەقین پەهلەڤی دا ب شێوەیێ‌ (نۆگرۆچ، نوکروج، نەورۆژ) هاتییە، پشتی هاتنا ئیسلامێ‌ ژی شینوارێن ڤی ناڤی مابوون، د دو مالکێن شعرا فارسی یا (ئەبو نواسی) دا نەورۆز ب نوکرۆز هاتییە هەر وەکو دبێژیت:

بحق الـمهرجان و ال (نوک روز)

و فرخ روز أبسال الکبیس

دیسان گۆتییە:

وال (نوک روز) الکبار

وجشن الگاهنبار

ناڤـێ‌ نەورۆزێ‌ ناڤەکێ‌ نوی یە دیارە کو پشتی ساسانییان پەیدا بوویە، شاعر و شارەزا‌یێ‌ زمانێ‌ فارسیێ‌ کەڤن محەمەد تەقی بەهار(ملک الشعرا) نڤیسییە: ل سەردەمێ‌ ساسانییان نەورۆز وەک (نوک رۆچ) بوویە، (رۆچ) پەیڤەکا کوردییە ل سەر شێوەزارێ‌ هەورامی و فەیلی، دیسان د پەرتووکا دینی یا ساسانییان (دینکرد) دا نەورۆز وەکو (نوک رۆژ) هاتییە، نوک ب رامانا نوی و رۆژ ژی هەر پەیڤەک ئاسایی یا کوردی یە، ئەڤە ئاماژەیە کو جهێ‌ سەرهلدانا نەورۆزێ‌ ل کوردستانێ‌ بوو.

دیارە ناڤێ (نەورۆز) چەند گۆڕانکاری ب خۆڤە دیتینە هەتا ب ناڤێ نوکە ل ڤی سەردەمی جێگیر بووی (نوک روز، نوگروچ، نیروز، نەڤرۆز و نەورۆز) هەمی ئاماژێ ددەن کو ڕهـ و بنکارکێ پەیڤا نەورۆز کوردی یە؛ چونکو (نوی + رۆژ) هەتا نوکە هەر ب وێ رامانێ ل کارە (هەلهاتنا رۆژەکا نوی، سەردەمەکێ نوی، دەستهەلاتەکا نوی) و هەڤڕاینە د گەل نڤیسەری کو سەرهلدانا نەورۆزێ ل کوردستانێ بوویە.

کاوە و نەورۆز:

گەلەک بیر و بۆچوون و گەنگەشە ل سەر کاوەی و فریدونی و زوحاکی هەنە، نڤیسەرێ پەرتووکێ دەربارەی ناڤ و ناسنامە و سەرهاتییا کاوەی د بپ ٣٨دا دبێژیت: ناڤـێ‌ کاوەی د پەرتووکێن پیرۆز نە د ئاڤێستایێ و نە د ڤیدایێ‌ و نە د دەقێن پەهلەڤی دا نەهاتییە، لێ‌ د ڤەگێڕانێن گەلێری دا جهەکێ گرنگ و بلندتر ژ جەمشید و فرەیدونی پێ هاتییە بەخشین.

ئانکو ل دویڤ ڤێ ڤەکۆلینێ دیار دبیت نەورۆز ژ لایێ شاهـ جەمشیدی ڤە هاتییە دانان و ناڤێ کاوەی د تێکست و ئاڤێستایێ و ڤیدایێ و دەقێن پەهلەڤی دا نەهاتییە، ئەڤە بۆ مە وێ چەندێ دسەلمینیت یا پێشی نوکە مە گۆتی ل سەردەمێ فیردەوسی و ژ لایێ وی ڤە ناڤێ کاوەی و سەروبنکرنا چیرۆکا راستەقینە هاتییە کرن.

پاشی نڤیسەر د بپ٣١دا دبێژیت: دەمێ‌ بزاڤ دهێتەکرن نەورۆز ب کاوەیێ‌ ئاسنگەرڤە بهێتە گرێدان، ئەو شاشییەک مەزنە و ئەگەر بهێتە گۆتن، کو ئەو شاهینشاهــ کەیخسرو ب خۆیە؛ چونکو شارستانییا میتانی و هیتی کەڤنترە ژ شارستانییا میدی، کو ژ ڤان هەردو شارستانییان نەورۆز پەیدا بوویە و ئاگر ژ خەتیرەیا میترا و تیشۆبی بەلاڤبوویە و ئەوا د شاهنامەیا فیردەوسی دا هاتی چ راستی ژبۆ نینە.

ل ڤێرە دیار دبیت کو گوهۆڕینا جەژنەکا راستەقینە و ب ئەفسانەکێ ژ شاهنامەیا فیردەوسی دەستپێدکەت و ئەوی زوحاک و مار و خوارنا مەژیێ گەنجان ئافراندییە و وی رۆلێن سەرەکی یێن شاهێ زۆردار و شۆرەشگێڕان پێکگوهاڕتییە.

دەربارەی کەسایەتییا کاوەی نڤیسەر د بپ٣٩دا پرسیارەکێ دکەت و دبێژیت: ئەرێ‌ راستە (کاوەیێ‌ ئاسنگەر د ناڤبەرا سالێن ٥٥٠ پ.ز دا ژیایە؟

سەبارەت‌ پرسیارێ: ل ڤـێرە مادەم ناڤـێ پیشەیا‌ ئاسنگەریی دهێت، پێدڤیە ئەم ل وی دەمی‌ ڤەگەڕین و بزانین کا کەنگی (ئاسن) هاتییە ڤەدیتن و کەنگی ب رەنگەکێ‌ بەرفرهـ هاتییە بکارئینان، دا پیشەیا ئاسنگەریێ هەبیت.

نڤیسەر لێگەریانەکێ د مێژوویا پەیدابوونا ئاسنی دا دکەت د بپ٣٩دا دبێژیت: زانایێن جیۆلۆجی هەڤبۆچوونن‌ کو دەمێ‌ ڤەدیتنا ئاسنی ژ جهەکی بۆ یێ‌ دی جیاوازە، ل هندستانێ‌ و دەوروبەران بۆ سالێن (١٨٠٠ – ١٢٠٠) پ.ز.

واتە ئاسن ل دەڤەرا مە(دەڤەرا کاوەی لێ ژیای) ب زێدەهی ڤە ژ (١٢٠٠) سالان پ.ز نابۆریت و ل ناڤبەرا سالێن (7٠٠ – 6٠٠) پ.ز ب وی رەنگێ‌ پێشکەفتی چەکێ چێکری یێ‌ هاتییە بکارئینان، ئانکو کەڤناتییا (کاوێ‌ ئاسنگەر) ژی هەر بۆ ڤان سالان ڤەدگەڕیت. کو د ڤـێ سەدسالێ دا دەولەتا ئاشووری ژناڤچویە!

دیسان ژ ڤـێ‌ بۆ مە دیار دبیت کو چیڤانۆکا (زوحاکی و کاوەیێ‌ ئاسنگەر) ژی، هەگەر پشکەک ژ مێژوویێ‌ بیت، هەر ل ڤان سالان د ناڤبەرا (٧٠٠- ٦٠٠) پ.ز دا رویدایە، کو ئەڤە ژی دێ‌ نێزیکی هەمان سەردەم بیت یێ‌ (زوحاکێ‌ مێژوویی – ئەستیاک) تێدا ژیای، لێ فرەیدون ل دویڤ زنجیرەیا شاهێن پێشدادی بۆ (٤٠٠٠ پ.ز) دزڤڕیت، کو د بنەما دا هێژ ئاسن نەهاتبوو ڤەدیتن! دەمێ ئاسن نەهاتبتە ڤەدیتن، چاوا کاوەی ئاسنگەری دکر؟!

ل دویڤ مێژوویا پەیدابوونا ئاسنی و چیڤانوکا زۆحاکی و کاوەیێ ئاسنگەر د گەل پەیدابوونا شاهـ فرەیدونێ پێشدادی کو بۆ ٤٠٠٠ سالان پ.ز ڤەدگەڕیت ئێک ناگریت، دیسان ئەڤە بۆ مە ددەتە دیارکرن کو دەستکاری و ڤەهاندنەک بۆ نەورۆزێ و کارەکتەرێن وێ هاتییە کرن و چیرۆک و روودانا راستەقینە هاتییە بەرزەکرن و شێواندن و ل شوینا وێ بۆ بەرژەوەندییەکا تایبەت یا دەستهەلاتەکێ دارێژتنەکا دیتر بۆ هاتییە کرن و سەردەمێن رویدانا نەورۆزێ ژی گوهاڕتینە و پێش و پاشی تێدا هاتییەکرن.

دەربارەی کاوەی و نەورۆزێ وەکو هێمایێن ناسنامەیا نەتەوا کورد نڤیسەر د بپ٣٩دا دبێژیت: ل لایێ دی نەورۆز و کاوە هێمایێن داکۆکیکرنا ناسنامەیا نەتەوەیی یا کوردینە، لەورا چیرۆکێن جیاواز ل دۆر هاتینە ڤەهاندن، داگیرکەرێن کوردستانێ‌ ژ هەر تشتەکی پتر کەرب و کین هەمبەر سێ‌ پەیڤان هەیە، ئەو ژی (کوردستان، نەورۆز، کاوە). هەر تشت کرینە کو ڤان هێمایان تێکبدەن.

ب دیتنا من سەرەرای گوهاڕتنا رۆل و کەسان ژی، کوردان هەر دەست ژێ بەرنەدایە و ب جەژنا خۆ یا راستەقینە هژمارتییە، لەوما داگیرکەرێن کوردستانێ ژ وان هەر سی پەیڤێن نڤیسەری بەرچاڤ کرین ترسیاینە و هەمی بزاڤێن وان ژناڤبرن و نەهێلانا وان سێ پەیڤانە کو هەلگرێن ناسنامەیا نەتەوەیا کوردانە.

ل ڤێرە دیار دبیت کو دوژمنێن مە ژی گەهشتینە وێ باوەریێ کو نەورۆز روودانەکا گرنگە و ژ هەمی نەتەوەیێن دی پتر ب نەتەوا کوردان ڤە گرێدایە و ئەو باش دزانن کو چیرۆکا نەورۆزێ هاتییە شێواندن و بەرزەکرن و رۆل لێکهاتینە گوهاڕتن، کوردان ژی سەرەرایی بەرزەکرن و کرێتکرنا نەورۆزێ هەر دەست ژێ بەرنەداینە؛ چونکو گەهشتینە وێ باوەریێ نەورۆز جەژنا راستەقینەیا وانە و د ناڤ هەست و ناخ و دل و دەروونێ وان دا هاتییە چاندن.

نەورۆز و ئاگر:

نڤیسەری هێمایێ نەورۆزێ کو ئاگرە ئینایە بەر بەحس و ڤەکۆلینێ؛ چونکو ئایینێن دەوروبەر کوردان ب ئاگرپەرێس تاوانبار دکەن و د بپ ٤٨دا دبێژیت: ئەو مللەت و ئۆلێن کوردان ب ئاگرپەرێسیێ‌ تاوانبار دکەن، نەشێن پیرۆزییا ئاگری ژ دەقێن ئۆلێن خۆ راکەن یان هەما داپۆشن! نەمازە ئۆلێن برەهیمی، ئاگری د جۆهیتیێ دا پیرۆزییەکا تایبەت هەیە، پشتی ئاڤابوونا هەتاڤا شەمبیێ‌، ئۆلێ‌ جوهیتیێ‌ هەلکرنا ئاگری قەدەغە دکەت، حەفت مۆمێن ل هەلکەفتێن جۆهییان دهێنە دیتن ئەو هێمایێ‌ دەولەتا ئیسرائیلن، د قورئانێ دا (إذ قال موسی لأهله إنی انست نارا سآتیکم منها بخبر أو آتیکم بشهاب قبس لعلکم تصطلون). د تەوراتێ دا هاتییە دەمێ‌ ئیسرائیلی ل بیابانێ‌ بەرزە بووین، ب رۆژێ‌ ل دویڤ ئەورەکێ‌ دچوون، ئەو ئەور ب شەڤ دبوو ئاگر و وەکو رێنیشاندەر ل دویڤ دچوون.

د مەسیحییەتێ دا ئاگر هێمایێ‌ گیانێ‌ پیرۆزە، دەمێ‌ یوخەننایێ‌ ژێراڤکەر دبێژیت: ئەو هەوە ب گیانێ‌ پیرۆز و ئاگری تافیل دکەت. ئاگر ل ناڤەراستا دێرێ‌ هەلاویستییە؛ چونکو ئەو هێمایێ‌ مزگینی و رۆناهیێ یە.

ئەگەر هویر ل بابەتێ ئاگری بنێرین دیار دبیت، ئاگر ئێک ژ هێمایێن گەلەک ئایینێن ئەردی و ئەسمانی یە و ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت کو کورد ئاگرپەرێسن، ئەگەر کورد ئاگرپەرێس بانە، بێگومان دا جوهی و مەسیحی ژی ئاگرپەرێس بن؛ چونکو ئەو ژی تا نوکە شەمالکا د کەنیشتە و دێرێن خۆ ڤە هەلدکەن، بەلێ یا دیارە بابەتێ ئاگری ئایینەکی ژ یێ دیتر وەرگرتییە، ب دیتنا من زەردەشتییان ژ نەورۆزێ وەرگرتییە و جوهییان ژ زەردەشتییان وەرگرتییە و گەهشتییە ناڤ ئایینێ مەسیحیان ژی، گەر کوردان یان ژی ل نەورۆزێ ئاگر وەکو هێما بکارئینابیت، ئەڤە وێ رامانێ ناگەهینیت کو کورد ئاگرپەرێسن، دا هەڤبەرکرنەکێ بکەین د ناڤبەر هندەک هێمایێن ئایینی و ئاگرێ نەورۆزێ دا، د ئیسلامێ دا و ل سەر پرانییا مزگەفتێن مە وێنەیێ (کەرێ هەیڤێ) و گەلەک جاران (گلێنێن سوپێن گازێ) ئێک ل سەر ئێکی دهاتنە دانان و کەرێ هەیڤێ ل سەر وان گلێنەیا دهاتە دانان و ئەگەر نوکە ژی سەحکەینێ دبیت ئەڤ دیاردە مابیت، ل ڤێرە پرسیار دکەین ئایا موسلمان هەیڤپەرێس و گێلنەپەرێسن، دبێژین نەخێر، ئەو هێمانە، هەیڤ ئانکو پرانییا ڕێ و ڕەسم و بیرەوەریێن موسلمانان ب هەیڤێ ڤە دگرێداینە کو ٣٠ رۆژن و گلێنە ب واتا گۆیا زەمین دهێت، ئها ئاگرێ نەورۆزێ ژی هەمان واتا هەیە و ب تنێ هێمایێ گوهۆڕینا وەرزێ سالێ ژ زڤستانێ بۆ بهارێ و هێمایێ سەرکەفتنێ بوویە و د زەردەشتییێ دا وەکو هێما هاتییە نیشاندان؛ چونکو رۆناهییە و د موسلمانەتیێ ژی دا رۆناهیێ پیرۆزییا خۆ هەیە.

ئایا نەڤرۆز هەلکەفتەکا ئایینی یان دونیایی یە؟

د بپ٥٢دا نڤیسەر ڤێ پرسێ دئازرینیت دبێژیت: بۆ کەسێن دڤـێن کراسەکێ نارەوا -شەرعی- بکەنە بەر نەورۆزا کوردان، دەمێ هەولددەن رەهەندەکا پەرستنا دینی بدەنە هەلکەفتەک سروشتی – دونیایی، هەلبەت ئارمانجا وان نەپاراستنا دینی یە؛ چونکو ئەو باش دزانن ئاگرێ نەورۆزێ رەهەندەکا هێمایی – سیاسی نەدینی هەیە، ئەو نیشانا سەرکەفتنێیە، دەربارەی هێماگەرییا ئاگرێ نەورۆزێ، د. کۆنتەر دشنەر دبێژیت: هەلکرنا ئاگری ل جەم کوردان کریارەکا سیاسییا پەتی یە.

پێشی نوکە ئەم ل سەر ئاگری ئاخفتین کو هێمایە بۆ سەرکەفتنێ و ئەگەر ل لاپەرێن مێژوویێ ڤەگەڕین دبینین کو ل گەلەک وەلاتان ل دەمێ لەشکرێن وان بۆ شەری دچوون یان ژی ل گەلەک دەڤەران ل دەمێ هێرشەک یان مەترسییەک ب سەر جهەکی دا دهاتە خوار، ئەوان ل جهێن بلند یان دشێین بێژین، ئەو گرێن ل دەشتێ هاتینە چێکرن، ل سەرێ وان گران چ شەڤ یان رۆژ بایە ئاگر هەلدکرن وەکو ئاگاداری بۆ خەلکێ کو مەترسیی هەیە، ب رۆژ دوکێلا ئاگری دیار دکر و ب شەڤ ئاگری ب خۆ دیار دکر، ئانکو د هەردو بیاڤان دا ئاگر هێمایێ هوشداریێ و ئاگادارکرنێ بوو. هەمان تشت ل سەر ئاگرێ نەورۆزێ ژی دچەسپیت، نیشانا سەرکەفتنا شۆڕشگێڕان ئاگر بوو، لەوما ل دەمێ سەرکەفتین ئاگر ل جهێن بلند هەلکرن بۆ هێمایێ نەورۆزێ. دوبارە دبێژینەڤە ئاگر هێمایە نەک پەرستنە و نەورۆز و ئاگرێ وێ، هەلکەفتەکا دونیایی یە نەک ئایینی کو هەڤدژیێ د گەل ئایینێن دی بکەت و ببیتە جهێ چکلێدانا ئایینێن دی.

دبیت گەلەک ڤەکۆلەر و زانایێن ئایینێن ئیبراهیمی یان هەتا نڤیسەر ژی ئاگر و نەورۆز و زەردەشتییەتێ پێکڤە گرێددەن، لەوما نڤیسەرێ پەرتووکێ د بپ٥٣دا دبێژیت: بابەتێ مە ل دۆر پەیوەندییا نەورۆزێ و ئاگری یە، لەورا پرسیار ئەڤەیە چ پەیوەندی د ناڤبەرا زەردەشتی و ئاگری دا هەیە و چ پەیوەندییا هەردویان ب نەورۆزێ ڤە هەیە؟

ئاگرپەرستییا نەورۆزێ ب زەردەشتیێ ڤە هاتییە گرێدان، بیێ بێژن و رۆهن بکەین کو نەورۆز بەری زەردەشت پێغەمبەری ب خۆ هەبوو.

ئانکو نڤیسەری ئەڤ گرێهشکە ڤەکریە و ددەتە خویاکرن کو پێشی پەیدابوونا زەردەشت و پێشی پێغەمبەرایەتییا خۆ رابگەهینیت، نەورۆز و ئاگرێ نەورۆزێ هەبوون و هەمان هەلکەفت دهات گێڕان و ئاگر دهاتنە هەلکرن، ئانکو چ گرێدانا د ناڤبەرا ئایینێ زەردەشتی و ئاگرێ نەورۆزێ دا نینە وەکو ئایین و پەرستن؛ چونکو ئەو دەڤەرا زەردەشتی پێغەمبەرایەتی لێ راگەهاندنی پێشی هینگێ ڕێ و ڕەسمێن ئاهەنگا نەورۆزێ لێ دهاتنە گێڕان، بێگومان ئەڤە دێ بیتە ئێک ژ بیرەوەریێن وی خەلکی و پشتی زەردەشت هاتی ژی هەر خەلکی دەست ژێ بەرنەدایە و ئاهەنگێن وێ گێڕاینە، لەوما ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت کو ئاگرێ نەورۆزێ پەیوەندی ب ئاگرێ زەردەشتییەتێ ڤە هەبیت.

نڤیسەر د بپ٦٦دا دبێژیت: روی أنس بن مالک رضی الله عنه قال: قدم رسول الله (صلی الله علیه وسلم) الـمدینە و لهم یومان یلعبون فیهما فقال (ما هذان الیومان) قالوا (کنا نلعب فیهما فی الجاهلیە). ئەنەسێ کوڕێ مالکی(د.خ) گۆت: پێغەمبەر هاتە مەدینێ‌ و وان دو رۆژ هەبوون تێدا یاری و کەیف دکرن گۆت: (ئەڤە چ دو هەلکەفتن)؟ گۆتنێ: پێش ئیسلامێ‌ مە تێدا یاری دکرن. ئانکو دەمێ‌ پێغەمبەر گەهشتییە یەسرب (مدینة) خەلکی جەژنا (نەورۆز و میهرگان) پیرۆز دکرن.

یا دیارە خەلکێ‌ مەدینێ هەردو جەژنێن خۆ ژ خەلکێ‌ ساسانی وەرگرتبوون؛ چونکو نەورۆز جەژنەکا ناڤدارا ئارییانە و ئێکەم رۆژا سەر سالا هەتاڤـی یە.

د سەردەمێن پێش ئیسلامێ دا دانا باجێ‌ نەریت بوو، کو مللەتێن ژێر دەستهەلاتا ساسانی ل جەژنا نەورۆز و میهرگانێ‌ باج ددانە دەولەتێ‌.

د پەرتووکا ئیبراهیم پێغەمبەر، میژوویا بەرزە ‌دا هاتییە، ئیبراهیم پێغەمبەر د کوکا خۆ دا (حوری – خوری – هوری) بوویە و خەلکێ باژێرێ (حەران) بوو و ل وێرێ ژیایە و ناڤێ ئیبراهیم، ناڤەکێ (خوری – هوری)یە و ل پێشی زایینێ (خوری) تایەکێ مەزن یێن پێکهاتەیا کوردان بوو، ل دویڤ ژێدەرێن کولتووری یێن عەرەبان، ئویجاخا قورەیش و ئەو عەرەبێن باکور ژ نفشێ ئیسماعیل پێغەمبەر کوڕێ ئیبراهیم پێغەمبەرینە و دەرئەنجامێن لۆژیکی ئەوە کو کورد و تایێ عەرەبێن باکور عەرەبێن (مستعرەب) هەر دو دگەهنە ئێک ل (هوری – خۆری)یان.

د پەرتووکا ارشاک بولادیان دا هاتییە: باپیرێ عەرەبێن باکوری (ل پشکا باکورێ گزیرتا عەرەبی) ئیسماعیل کوڕێ ئیبراهیم (ئیبراهیم خلیل)ی یە، بەلێ باپیرێ عەرەبێن ئاکنجی ل باشوورێ نیمچە گزیرتا عەرەبی قەحتانە، عەرەبێن سەر ب کۆما ئێکێ ئەو عەرەبێن مستەعرەبن، بەلێ عەرەبێن سەر کۆما دویێ (باشووری) ئەو عەرەبێن راستەقینەنە.

ل ڤێرە دیار دبیت کو جەژنا نەورۆزێ پێشی ئیسلامێ ل مەدینێ ژی دهاتە گێڕان و ئەڤە گەلەک یا بەرهوشە؛ چونکو ئەو خەلکێ ل وێرێ نە عەرەبێن رەسەن بووینە، بەلکو (مستعرب) بووینە و پێغەمبەر(س.خ) ژ وی خەلکێ (مستعربە). ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت ل دەمێ ئەو خەلک چوویە وێ دەڤەرێ ڕی و ڕەسمێن خۆ یێن ئایینی و دونیایی د گەل خۆ برینە و بەلگە ژی هەر (ئیبراهیم پێغەمبەر) ب خۆیە کو ژ دەڤەرا ئوور – ئورفا چویە و بێگومان ل دەمێ مرۆڤ ژ جهەکی دچیت جهەکێ دی داب و نەریت و کولتوورێ خۆ د گەل خۆ دبەت و بێگومان گێڕانا ڕێ و ڕەسمێن نەورۆزێ ژی هەر ئیبراهیم پێغەمبەری(س) یێن د گەل خۆ برین، ئەوێن ماینە ل مەدینێ و مەکەهێ و وێ دەڤەرێ هەر ژ دویندەهـ و دویکەفتیێن وی بووینە، لەوما وان جەژنا نەورۆزێ گێڕایە.

نەورۆز ل سەردەمێ خەلیفە و سولتان و پاشایێن ئیسلامێ:

دیارە ل سەر دەمێ خەلیفە و سولتان و پاشایێن ئیسلامێ ئاهەنگێن نەورۆزێ هاتینە گێڕان و خەلیفە و سولتانێن ئیسلامێ دیارییێن نەورۆزێ وەرگرتینە، بۆ ڤێ چەندێ نڤیسەری ڤەکۆلینەکا بەرفرەهـ ل سەر ڤێ چەندێ کریە و د بەرپەرێن ٣٠ و ٥٧ و ٦٨ و ٦٩ و ٧٢ و ١١٩ و ١٣٦دا دبێژیت:

• ل سەردەمێ‌ خیلافەتا عومەرێ‌ کوڕێ‌ خەتابی باج و دیارییێن نەورۆزێ‌ نەهاتبوون ستاندن. دیارییێن نەورۆزێ‌ بۆ جهنشین (عەلی کوڕێ‌ ئەبو تالبی) هاتن. عەلی گۆت: ئەڤە چییە؟ گۆتن: میرێ باوەرداران ئەڤرۆ نەورۆزە. عەلی کوڕی ئەبو تالبی گۆت: هەر رۆژ بۆ مە نەورۆزێ‌ چێکەن، یان هەر رۆژ نەورۆز بیت.
• ل سەر دەمێ خەلیفە (ئوسمانێ‌ کوڕێ‌ عەففانی ٢٤-٣٥مش/٦٤٤- ٦٥٥ز) هەر دو والییێن موسلمانان (الولید بن عقبە بن معیط)، و(سعید بن العاص) دیارییێن نەورۆز و میهرگانێ‌ وەرگرتینە.
• ل سەر دەمێ‌ خەلیفەیێ‌ چارێ‌ (عەلی کوڕێ‌ ئەبو تالبی ٣٥-٤٠مش/ ٦٥٥-٦٦٠ز)، دیارییێن نەورۆزێ‌ وەرگرتینە.
• معاویە کوڕێ‌ ئەبو سوفیانی ٤١ -٦٠مش/٦٦١-٦٨٠ز)، دیارییێن نەورۆز و میهرگانێ‌ کرنە باجەکا زۆرەملی و داخواز ژ خەلکێ‌ کوفە کر بدەن.
• ل سەردەمێ‌ ئەمەوییان و خەلیفە (عەبدلـمەلک کوڕێ‌ مەروانی ل سالێن (٦٤ – ٧٣مش/ ٦٨٤ – ٦٩٢ز) و تا دووماهییا دەستهەلاتدارییا خۆ دیارییێن نەورۆزێ وەرگرتینە.
• ل سەردەمێ‌ عەباسییان دیارییێن نەورۆز وەرگرتینە.
• خەلیفە (المعتضد)ی تا سالا ٢٨٢مش/٨٩٥ز ئاهەنگا نەورۆزێ‌ گێڕایە، (شغب) ژنا (معتضد)ی و دایکا خەلیفە (المقتدر)ی ئاهەنگەکا گەلەک مەزن د کۆچکا خیلافەتێ‌ ڤە بۆ نەورۆزا (معتصد)ی گێڕا و ل سەر دیوارێن کۆچکێ‌ ئاگر هەلکر و رویبارێ‌ دیجلەی ب ئاگرێ‌ نەورۆزێ‌ رۆهن بوو.
• خەلیفە (المتوکل) فەرمان کر نەورۆز ببیتە جەژنەکا فەرمی و بێهنڤەدان ل وەلاتی.
• ل سەر دەمێ‌ فاتمی و مەمالیکان نەورۆز هاتییە گێڕان.
• قورمتییان نەورۆز و میهرگان ب ئاهەنگگێڕانا مەزن پیرۆز دکر.
• د ماوەیێ‌ فەرمانرەواییا دەولەتا عەرەبییا ئیسلامێ دا کو چار خەلیفەیێن راشدی(٦٣٢ – ٦٦١ز) و چاردە خەلیفەیێن ئەمەوی(٦٦١ – ٧٥٠ز) و سیهــ وحەفت خەلیفەیێن عەباسی(٧٥٠ – ١٢٥٨ز)، ( حوکم کریە، تنێ‌ سێ‌ خەلیفەیان دیارییێن نەورۆزێ‌ وەرنەگرتینە.

نەورۆز ل سەر دەمێ سولتانێن ئوسمانییان:

ل سەر دەمێ سولتانێن ئوسمانییان و ب فەرمانێن سولتانێن ئوسمانی ب هەلکەفتا نەورۆزێ دیاری ل سەر کارمەند و نۆشداران هاتینە بەلاڤکرن و ئاهەنگێن نەورۆزێ هاتینە گێڕان، نڤیسەری چەندین دێکیومێنت د پەرتووکا خۆ دا چەند فەرمانێن سولتانان یێن گرێدایی ب جەژنا نەورۆزێ ڤە د بپ ١٠٦ -١٠٧-١٠٨-١٠٩-١١٠ بەرچاڤکرینە، دێ هندەک ژوان بەرچاڤکەین وەکو:

– ل سەدەمێ سولتان (سولتان سەلیمێ‌ سێیێ‌ (١٧٨٩ – ١٨٠٧) دیاری ل سەر کارمەندێن خۆ بەلاڤکرینە.

– ل سەردەمێ‌ (مستەفایێ‌ دویێ‌ – ١٧٠٣) هەلکەفتا گێڕانا رێ و رەسمێن ئاهەنگا جەژنا نەورۆزا پیرۆز ل کنارێ‌ دەریایی گێڕایە، (صدر الاعظم و شیخ الاسلام) بۆ ئاهەنگێ‌ هاتبوونە داخوازکرن.

– ل سەردەمێ سولتان ئەحمەدێ سێیێ‌ ل سالا ١٧٠٦ز.

– ل سەر دەمێ سولتان مەحمودێ‌ ئێکێ‌ ل سالا ١٧٤١ێ‌.

– دو بەلگەنامەیێن ئوسمانی ل رێکەفتی ٩ ئادارا ١٨٢٦ێ‌ دەرچووینە، هەردو بەلگەنامە ژ (صدر الاعظم) دەرچووینە، ناڤەرۆکا وان بۆ دانا دیارییان ل رۆژا نەورۆزێ یە‌.

– دانا دیارییان بۆ خێڤزانکان ل رۆژا نەورۆزێ‌، د بەلگەنامەیا ل رێکەفتی ١٤ ئادارا ١٧٦١ێ‌ دەرچووی هاتییە.

– بەلگەنامەیا سالا ١٧٩٢ێ دەرچووی، ژمارەکا ناڤـێن نۆشدار و نشتەرگەرانە ئەوێن دێ‌ ب هەلکەفتا رۆژا نەورۆزێ‌ ب مەبەستا پیرۆزکرنێ‌ سەرەدانا دایکا سولتانێ‌ ئوسمانی کەن.

– فەرمانا سولتان سلێمان قانونی ل رێکەفتی ٢٨ شواتا ١٥٦٠ێ‌ بۆ والییان دا خۆ بەرهەڤ بکەن؛ چونکو رۆژا نەورۆزا پیرۆز دێ‌ گەشتەک هەبیت.

– ل سەردەمێ‌ ساسانییان نەورۆز جەژنا فەرمی یا دەولەتی بوو.

ژ ئەڤا هاتییە بەرچاڤکرن کو ل پرانییا قووناغێن دەستهەلاتا خەلیفە و سولتان و پاشایێن ئیسلامی دان پێدان ب نەورۆزێ کریە دیارییێن وی وەرگرتینە و ئاهەنگگێڕاینە، ئانکو یا هەڤدژ نەبوویە د گەل ئایینێ ئیسلامێ؛ چونکو ئەگەر یا هەڤدژ بایە ئەو قووناغ و دەم نێزیکتر بوون بۆ سەرهلدانا ئایینێ ئیسلامێ دا هەر ل وی دەمی هێتە حەرامکرن و قەدەغەکرن وەکو گەلەک تشتێن دی کو پێشی ئیسلامێ هەبوون و پاش ئیسلامێ هاتنە قەدەغەکرن، لەوما فەرە زانا و مامۆستایێن ئایینی یێن کوردستانێ ب گشتی ڤان راستییان بۆ خەلکێ خۆ روهن بکەن و گۆتارێن خۆ یێن رۆژێن ئەینی و دیسان مێزگەردێن تێلەفزیۆنی و پەنەلا ل سەر ڤێ چەندێ گرێبدەن و رویبروی وان کەسان ببن یێن هەمی بزاڤێن وان ئەو بن ڤێ جەژنێ و ڕێ و ڕەسمێن وێ قەدەغە بکەن، بێگومان ئەڤە ژی ئەرکێ وەزارەتا ئەوقافێ یە ل سەر ڤی بابەتی ب رژدی راوستیت؛ چونکو ئەگەر حەرامییەک تێدا هەبایە، بێگومان ل سەر دەمێ خیلافەتا عەلی و ئۆسمانی(د) و خەلیفە و سولتانێن دویڤ وان را هاتین دا هێتە قەدەغەکرن.

نەورۆز د وێژەیا عەرەبی دا:

دیارە نەورۆزێ گرنگییەکا مەزن هەبوویە د وێژەیا عەربی دا، لەوما هەلبەستڤانێن وان یێن مەزن و ناڤدار هەلبەست و پەخشانێن خۆ ب نەورۆزێ ڤە ڤەهاندینە و ل جڤات و کۆچکێن شاهـ و خەلیفەیان گۆتینە. نڤیسەرێ پەرتووکێ د بپ٧٣ و ٧٦ هەتا٨٠ دا، دیسان وەکو بابەتێن پێشی نوکە ڤەکۆلینەکا بەرفەرهـ ل سەر وان هەلبەستڤان و هەلبەستێن وان کرییە و بەرچاڤکرینە و د ڤی بواری دا رەنج و زەحمەتەکا زێدە بریە و دبێژیت: ژ بەر گرنگییا مەزن یا نەورۆزێ‌ د وێژەیا عەرەبی دا ب گشتی ڤەگرتی، ڤەهاندنا شیعر و پەخشانێن دەربارەی نەورۆزێ‌ رەنگڤەدانە بۆ راددەیا پیرۆزی و گرنگییا وێ‌ ل دەڤ عەرەبێن موسلمان. نەورۆز جەژنا هەرە ناسیار و ناڤدارە د مێژوویا‌ مرۆڤینیێ دا و ژ هەمیان کاریگەرترە ل سەر عەرەبان، د ماوەیێ‌ دەستهەلاتدارییا ئیسلامی دا تاکو گەهشتییە سەردەمێ‌ نها، (بیرونی، جاحز، مەسعودی، سەعالبی، مەقریزی، قەلقەشەندی، بوحتەری، ئەبو نواس، راوەندی، ئیبن ئەلرومی، ئیبن ئەلـموعتەز، عەباس مەحموود ئەلعەقاد…تاد) هەلبەست و پەخشان ب نەورۆزێ گۆتینە. هەر نڤیسەری ژمارەکا مەزن یا وان هەلبەستان بەرچاڤکرینە، بەلێ بۆ ڤێ خواندنێ ب تنێ دێ هندەکان بەرچاڤکەین و هەروەسا پارچە هەلبەستێن وان ژی مە کورتکرینە و ب تنێ ئەو کوپلێن ناڤێ نەورۆزێ تێدا هاتی مە بەرچاڤکرینە و ئەو هەلبەستڤانێن عەرەب یێن هەلبەست ب نەورۆزێ گۆتین ئەڤێن ل خوارێ نە د گەل پارچە هەلبەستێن وان:

ئیبن ئەلرومی دبێژیت:

تملیت فی النیروز عیش الـمـنـورز

و عمـرت اعمار السعید الـمفرز

ئیبن ئەلموعتەز دبێژیت:

کیف إبتهاجک بالنـوروز یا أملی

فـکـل ما فیه یحکـینی وأحکـیــه

ئەبو تمام دبێژیت:

سیقت الی الخلق فی النیروز عافیە

بها شفاهم جدید الدهر من خلقه

ئەبو نواس دبێژیت:

یباکرنا النوروز فی غلس الدجی

بنور علی الاغصان کالانجم الزهر

البحتری دبێژیت:

اتاک الربیع الطلق یختال ضاحکا

من الحسن حتی کاد ان یتکلما

وقد نبه النوروز فی غسق الدجی

اوائل و رد کن بالامس نوما

ئیبن ئەلرومی دبێژیت:

عیدان: أضحی و نوروز کأنها

یوما فعالک من بؤس و انعام

أضحت یمینک فــی النـــوروز فائضـــــە

بالـمال لا الـماء فیضا غیر ارهام

موتەنەبی دبێژیت:

جا‌ء نیروزنا وأنت مراده

وورت بالذی أراد زناده

حەسەن کوڕێ وەهەبی دبێژیت:

لاتزل ألف حە مهرجان

أنت تـفضی بـه الـی النیروز

ونعیم ألذ من نظـر المعشـوق

من بـعد نـبـوە و نشـوز

البحتری دبێژیت:

وافیتـه والورد فـی وقت معـا

ونزلـت فیه مـع الربیع النازل

وغدا بنـوروز علیک مبـارک

تحویل عام إثر عـام حـائل

دووری دبێژیت:

لما رأیت النــــوروز سنته

صبت میــاه وشب نیران

و نـوروزت وحدی والشوق یقلقنی

بنـار قلبی و مـا‌ء أجفانی

بهما بالسریر والإیوان

وبحق النیروز والمهرجان

ثلاثە أعیاد أتت و هی تبتسم

ربیع و نیروز و عبد معظم

عمر الخیام دبێژیت:

یحلو لدی النیروز فی الزهر الندی

ویروض غی الروض المحیا الشلیق.

ژ ناڤێن هەلبەستڤان و پارچە هەلبەستێن وان دیار دبیت کو بۆ هەر ئەگەرەکێ بیت ئەوان گەلەک گرنگی دایە نەورۆزێ و د گەل رۆژا ئاهنگگێڕانا جەژنێ تێکهەل بووینە، دبیت گەلەک ژ وان خۆ ل رۆژا نەورۆزێ گرتبیت داکو هەلبەست و بەرهەمێن خۆ تێدا بێژن و بەلاڤ بکەن، ڤێجا ئەڤە چ بۆ دەستکەفتەکا دراڤی بیت یان ژی بۆ پەسنا دەستهەلاتدارێن وی سەردەمی بیت، بەلێ یا گرنگ ئەوە ئەوان بۆ چ مەبەست بیت ب گرنگی بەرێ خۆ دایە جەژنا نەورۆزێ و ب رۆژەکا پیرۆز زانییە.

نڤیسەر د بپ٩١دا دبێژیت: عەرەبێن موسلمان ل پەی شیان و هێزا خۆ سەرەدەری د گەل نەورۆزێ‌ کرییە، دەمێ‌ پێدڤی پشتەڤان بوون و پشکداری جەژنێ‌ ژی دکر و دەمێ‌ ب هێز بانە و نەشیابن راستەوخۆ قەدەغە بکەن، ب جەژنا ئاگرپەرێسان سەرەدەری د گەل کرییە! ئەڤ هەلکێشان و داکێشانە ب درێژییا قووناغا دەستهەلاتدارییا مللەتێن جودا ب ناڤـێ موسلمانان تا نها بەردەوامە.

د ڤێ چەندێ دا ئەز هەڤڕامە د گەل بۆچوونا نڤیسەری؛ چونکو نەک بۆ جەژنا نەورۆزێ ب تنێ، بەلکو عەرەب هندی د بێهز بن لایەنگر و پالپشتن بۆ یێ بەرامبەر، بەلێ گەر ب هێز کەفتن هەر زوی دەخەس دبن و ئەوا ژ دەستی دهێت د گەل یێ بەرامبەری خۆ دکەن و مێژوو ژی یا پڕە ژ ڤان جۆرە هەلویستێن عەرەبان، و تا نوکە ژی ب هەمان عەقلییەتێ کار دکەن.

ل دوماهیێ نڤیسەر بپ١٠١ -١٠٢دا دبێژیت: ب هزرا من دژایەتییا نەورۆزێ‌، نە ژ بەر کو نەورۆز پیرۆزترین رۆژا سروشتی یە و ئێکەم جەژنا بەردەواما مرۆڤینیێ یە، لێ‌ دیارە داخا وان ئەوە کو ئەو سالنامەیە و ل سەر دەمێ‌ ساسانییان ئۆلا زەردەشتی کربوو ئۆلێ‌ فەرمیێ‌ دەولەتی، فەرمیبوونا زەردەشتیێ‌ فەرمیبوونا جەژنا نەورۆزێ‌ بوو، هۆسا دژایەتییا نەورۆزێ‌ د ئەنجام دا دژایەتییا زەردەشتیێ یە، و زەردەشتی هێڤـێنێ‌ گەلەک بیر و باوەرانە کو ڤەڕژیاینە ناڤ دینێن برەهیمی، دیسان زەردەشتی ئەو ئامانە یێ زمان و مێژوویا کوردی بۆ پتری هزار سالان ڤەدگریت! ئانکو دژاتییا نەورۆزێ دژایەتییەکا نەپەن و ڤەشارتی بۆ زمان و کولتوور و مێژوویا کورادنە!

بەلێ ئەڤە یا خویایە د نوکە دا، لەوما ل دەمێ ئاهەنگێن نەورۆزێ دهێنە گێڕان، کەسێن ئایینی و کرێگرتیێن پارتێن توندرەوێن ئیسلامی، کوردان ب ئاگر پەرێس ل قەلەم ددەن و ب جەژنا گاوران و گەلەک ژ دیندەرچوویان ددەنە نیاسین؛ چونکو د باوەرییا وان دا زەردەشتی ئاگرپەرێس بووینە و هەلکرنا ئاگری د ڕێ و ڕەسمێن گێڕانا ئاهەنگێن نەورۆزێ دا، ب دیتنا وان ساخکرنا ئاگرپەرێسیێ یە، و ژ بیر دکەن کو زەردەشتییەتێ و نەورۆزێ چ پەیوەندی پێکڤە نینە و زەردەشتییەت ل دویڤ گەلەک ژێدەران ئێکەم ئایینێ یەکتایی وخودایی یە.

پێشنیار:

پشتی مە خواندنەکا شیکاری بۆ پەرتووکا (نەورۆز ژ هەلاتگەریێ بەرەف دەستکاریێ) یا نڤیسکار محسن عەبدورەحمان کری، ب فەر دبینم هندەک پێشنیاران بکەم کو ژ ئەنجامێ ڤێ خواندنێ هاتینە بەرهەم و هیڤیخوازم ژ جهێن پەیوەندیدار ب هەند وەربگرن و کار ل سەر بکەن، داکو هندەک شاشیێن مێژوویی دەربارەی نەورۆزێ راستڤەکەین.

١- فەرە ئەڤ پەرتووکە و ئەگەر هەبن هەڤشێوێن وێ پتر بکەڤنە بەر شرۆڤەکرنێ و بابەتێن وێ بهێن ژێک ڤاڤارتن داکو پتر خزمەتا نەتەوا کورد بهێتەکرن.

٢- فەرە وەزارەتا ئەوقافا حکومەتا هەرێما کوردستانێ ئەو بابەتێن گرێدای ب رەواکرنا نەورۆزێ وەکو ل سەردەمێ جهنشنین(خەلیفە) و سولتان و پاشایێن پشتی وان هاتین، ب گرنگی ل سەر راوستیت و باشتر ڤەکۆلینێ ل سەر بکەت و مامۆستایێن ئایینی هانبدەت د گۆتارێن رۆژا ئەینی دا لسەر باخڤن و د هەیڤا ئادارێ دا ژ لایێ دەزگەهێن راگەهاندنێ ڤە پەنەل و سمینار بهێن رێکخستن داکو ئەو هێرشا ل سەر نەورۆزێ دهێتەکرن بنبڕ بکەن.

٣- فەرە وەزارەتا پەروەردێ یا حکومەتا هەرێما کوردستانێ ل سەر ناڤەرۆکا ڤێ پەرتووکێ راوستیت و هندەک بابەتێن وێ بێخیتە د ناڤ پرۆگرامێن خواندنێ دا.

٤- فەرە وەزارەتا رەوشەنبیری ب هویری ل سەر ڤێ پەرتووکێ راوستیت و بابەتێن وێ بکەتە بابەتێن گەنگەشەیا سمینار و پەنەل و مێزگەردان و ل راگەهاندنێ گرنگییەکا مەزن پێ بدەت.

٥- فەرە یاسایەک ژ پەرلەمانێ کوردستانێ دەربچیت، هەر کەسێ د چ ئاست دا بیت هێرش بکەتە سەر هەلکەفتا نەورۆزی و ئاگرێ نەورۆزێ بهێتە سزادان.

٦- فەرە کار ل سەر راستڤەکرنا نەورۆزێ بهێتە کرن و پتر ڤەکۆلین ژ لایێ تایبەتمەند و شارەزایان ڤە بهێنەکرن داکو روویێ راستەقینەیێ نەورۆزێ بهێتە دیارکرن و ژ وێ ئەفسانەیا بۆ هەلبەستی بهێتە پاککرن.

 

ژێدەر:

١) محسن عەبدورحمان، نەورۆز ژهەلاتگەریێ بەرەڤ دەستکاریێ، بلاوکراوی ئەکادیمیای کوردی مارە ٥٣٧،چاپخانەی زانکوی سەلاحەددین – هەولێر، چاپا ئێکێ ٢٠٢٣.

٢) مستەفا عەبدورحمان ئەرەدنی، کورد و سۆمەری- هەلشکافتنەک بۆ نفش و هەڤپشکیا زمانی (دەستخەت).

٣) ژیریا دەستکرد.