گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ههموو کولتوور و فهرههنگێن مرۆڤی، ژ تایبهتمهندی یا جهژنێ ههڤپارن كو ب رهنگهكێ سهرهكی جهژن ب واتهیا سازدان و رێکخستنا ئاههنگێن خوهشی و شادی نه و رێورهسمێن ستایش و سوپاسگوزاری و رێزلێنانن، پێخهمهت سهركهفتن ژ روودانهكا جڤاكی یان پهیامهكا ئاسمانی كو بۆ جڤاكی مفاداره. نهورۆز جهژنا كهڤنار و نهتهوهیی و سهرسالا گهلێن ئاری یه، د سهری دا گهلێ كورد. نهورۆز بۆ گهلێ كورد ب جهژنا سهركهفتنێ و سیمبۆلا بهرخوهدان و نووبوونا سروشت و ئەڤینێ یە، د چارچووڤهیا ئەڤینا مەجازی و ههقیقی دا. مهرهم ژ ڤێ ڤهكۆلینێ چاوانییا رهنگڤهدانا جهژنا نهورۆزێ د ئەدەبیاتا كلاسیكا كوردی دایه.
بێژهیێن كلیلی: نهورۆز، جهژن، شعر، سروشت، كلاسیك، كورد، دیرۆك
دهستپێك:
جهژنا نهورۆز بۆ گەلێ كورد، ژ بلی جهژنا نووبوونهڤه و سهرسال و سروشت، جهژنا هیڤی و ئومێد و سهركهفتنێیه، جهژنا نهتهوهیی یه، نهورۆز ناسنامهیا گهلێ كورده.
نهورۆز ل جهم گهلێ كورد د گهل بوونێ ههڤواتایێ رۆژا پهیدابوونا نهژادێ خوه دزانی كو ژ ئەنجامێ روودانهك مهزن یا سهرههلدانا دژی ستهمكاریێ. نهورۆز بۆ گهلێ كورد گهمیا دیرۆكی یه كو ژ دهریایا بوونێ بهر ب كنارێن ئاشتی و ئارامی و ههڤگرتنێ مل نایه و ل دهراڤێن كوور و سهخت و دژوار لهنگهر گرتییه، ئەفسانه و ڤەگێڕانێن دیرۆكا كهڤنارا مرۆڤاهیێ د نهورۆزێ دا ئاڤا بوونه.
ئهڤ ڤهكۆلینه ل ژێر ناڤونیشانێ (نهورۆز د چەند ههلبهستێن كلاسیكا كوردی دا) گۆرهی رێبازا شیكاری-وهسفی و دیرۆكی یه.
سنوورێن ڤەكۆلینێ د ناڤبهرا دیرۆكا پهیدابوونا نهورۆز و شعرا كلاسیكا كوردی دا خوه دبینی. ڤهكۆلین ژ دو پشکان پێك دهێت كو پشکا ئێکێ ل تهوهرهك و دو باسان پێك هاتییه و دەربڕینێ ژ تیۆرییا مژارێ وهكی پێناسه و فهلسهفه و دیرۆك و بههایێ کولتووری ل ئاستێ جیهانێ دكەت.
پشکا دویێ، ل سێ تهوهران پێك هاتییه، ب رهنگهك پراكتیكی رۆناهی ئێخستییه سهر رهنگڤهدانا نهورۆزێ د كلاسیكا كوردی دا ب ههر سێ شێوهزاران (لۆری و گۆران، كورمانجییا ژێری، كورمانجییا ژۆری).
1 – نهورۆز و جهژن:
1-1 – نهورۆز چیه؟
بێژەیا نهورۆز بێژەیەكا لێكدای یه و ژ دو پشکان پێك هاتییه (نهو) و (رۆز) واته رۆژا نوو یان ژی (نیرۆج) تێ گۆتن كو د بنهرهت دا بێژەیهكا پههلهوی یه كو پشت را ب فارسی بوویه (نورۆز)(عەلی تهتهر 2010:48) واته نوو رۆژ ب كوردی.
ب گۆرهی پیرهمێردێ شاعر (1867-1950) (ئەو ناوه كه بۆ رۆژێكی سهر ساڵی تازه دانراوه، كوردییهكهی (رۆژی نوێ)یه، زۆر كۆنه له گهل ئەم چهرخی ئاسمانه دا ئەسوڕێتهوه و له ههموو دیاری رۆژههڵاتا رۆژی جهژنێكه كه خوا لهو رۆژە دا ئەم روی زهمینەی داناوه و لهو رۆژە دا ههموو دهورێكی 12 مانگهی فهلهك زهوی و دار و درهخت و گژ و گیا زیندوو دهبنهوه). (ئومێد ئاشنا 2001: 171) یان ئەو رۆژە كو ههر تشت ل گۆرهی حوكمێ سروشت نوو دبی و ژ نووڤه ههبوونا خوه دهردێخیت لهورا بوویه نهورۆز.
نهورۆز گۆرەی رۆژژمێرڤانێن ناڤدار و ههروهها گۆرەی بیرمهند و ههلبەستڤانێ ناڤدارێ كورد (ئەحمەدێ خانی)، ئەو رۆژە كو رۆژ ژ (نسفلنەهار) دگههیته خالا ناڤبهریا(اعتدال) بهاری یانی (رۆژ و شهڤ ههڤبهر دبن). پێشینهیا نهورۆزێ گۆرهی ڤەكۆلینێن دیرۆكڤانان و ڤەكۆلینێن میتۆلۆجی، ڤهدگهرێ بۆ 2000 سال بهری شارستانییا ئاریایی كو د گهلهك ئەفسانه و ڤەگێڕانێن جۆر ب جۆرێن گهلێن ئاری نهخاسم گهلێ كورد دا رهنگڤهدایه.
1 -1-1- نهورۆز جهژنا گهلێن ئاری
جهژنا نهورۆز دهستپێكه بۆ رۆژێن سالا نوو بۆ وهرزێ بهارێ، چاوا ژ دایكبوونا عیسا مهسیح و كۆچكرنا محەمهد پێغەمبەر بوونه رۆژێن دهستپێك بۆ سالێن كریستان و موسلمانان، وسا جهژنا نهورۆز ژی بوویه دهستپێك و سهروكانی بۆ سالێن گهلێن ئاری وهكی كورد، فارس، بهلووچ، ئەفغان، تاجیك، ئازهربایجانی و …هتد. ههروسا جهژنا فهرمی یه ل ولاتێن هندوستان، پاكستان، ئیران، ئەفغانستان، ئازهربایجان، توركمهنستان، قهزاقستان، ئۆزبهكستان، تاجیكستان، ئیراق، تركیێ و سوریێ. ئەگهر چ هندهك ژ ڤان وهلاتانه نه ئارینه، لێ روودانا نهورۆزێ رهگ و ریشه وسا د مێژوویا ئاسیا ناڤهراست دا ههیه كو كارتێكرنا یهكجاری زۆر ل سهر وان گهلان دا ههیه.(عەلی تهتهر 2010: 140) ب ئەگهرا گرنگی و بهرفرههییا سروشتییا ڤێ جهژنێ ژ سنوورێ گهلێن ئاری دهرباس بوویە و گههشتییه تخووبێ گهردوونی.
2-1-1 – نهورۆز جهژنا جیهانی
٢١ێ ئادارێ جهژنا نهورۆز ل رێكهفتا 23/2/2010 ژ ئالیێ جڤاتا گشتی یا نهتەوەیێن یهكبووی ب ناڤونیشانێ فهرههنگا ئاشتیێ ب گۆرهی مادا 49 وهكی رۆژەك جیهانی هاته پهسندكرن. د بهیانناما ئوفیسا گشتی یا جڤاتا گشتی یا نهتهوێن یهكبووی دا هاتییه: زێدهی 300 ملیۆن كهس ل ئیرانێ، ئەفغانستانێ، تاجیكستانێ، تركیێ، تركمهنستانێ، قهزاقستانێ، قرقیزستانێ، وهلاتێن دیتر ژ ئاسیا ناڤهراست و قهفقازێ، ل دهڤهرا بالكان و وهلاتێن دهردۆرا دهریایا رهش و رۆژههلاتا ناڤین، دهستپێكا بهارێ ب نهریتهكێ كهڤنار و باستانی جهژنا نهورۆزێ كو داكۆكیكرنه ل ژیانێ بۆ ههماههنگی و ههڤبهربوون دگهل سروشتی، دكهنه جهژن. د بریارێ دا هاتییه كو نهورۆزێ پێشینه و ریشهیهكا بهری 3000 سالی ههیه. هاتییه وهسفكرن كو ناڤونیشانێ كهڤنارترین جهژنا شارستانییا مرۆڤی د جڤاتا گشتی یا رێكخستی یا نهتهوێن یهكبووی دا هاتییه تۆماركرن. پێشتر ل رێكهفتی 30/9/2009 نهورۆز وهكی میراتێ فهرههنگی و مهعنهوییێ مرۆڤی، ل رێكخستی یا پهروهردهیی و زانستی و کولتووری یا رێكخراوا نهتهوێن یهكبووی (یونسکۆ) هاتییه تومار كرن.(www.en.unesco.orgçcelebrationçinternational-days).
ب ڤی ئاوایی نهورۆز ل سنوورێ گهل یان دین و ئایینهك دهردكهڤیت، بهلكی وهكی میراتهك جیهانی ژ بۆ ههر گهل و ههر ئایینهك دبیتە جهژن ژ بهر كو ب سروشتی ڤە تێ گرێدان.
1-2 – نهورۆز جهژنا سهركەفتنێ د کولتوورێ كوردی دا
نهورۆز وهكی كهڤنارترین جهژنا شارستانییا مرۆڤ كو د جڤاتا گشتی یا نهتهوێن یهكبووی هاتییه تۆماركرن (ههمان ژێدهر) رهـ و ریشالێن وێ خوه د ئەفسانه و ڤەگێڕان و بوویهرێن دیرۆكییێن جۆر ب جۆر دا دبینی كو ل سهر بنهما و بناغێ ڤان تێگەه و رامانان، خوه د قووناغێن كهڤنارێن دیرۆكی دا ههتا ئیرۆ دیاری كریه، ل جهم ههر گهلهكێ ژ گهلێن ئاری كو سهركێشی یا ڤان ئەفسانه و روودانان ژی زێدهباری كێفهراتێن كو ب سهری دا ئانینه هێژ گهلێ كورده كو یهك ژ گهلێن كهڤنارێ سهرزمینێ گهلێن ئاری یه. گهلێ كورد ل ههمبهر وان ستهمێن دیرۆكی دا كو ب سهر دا هاتنه خوهراگری و بهرخوهدانێن مهزن كرنه، ژ بۆ پاراستنا ئازادی یا خوه و قووناغ ب قووناغ سهركهفتن ب پهی خوه ئانینه، ههتا كو بكاریت ناسناما خوهیا نهتەوی بپارێزیت كو پاراستنا کولتوور یهك ژ ستوونێن سهرهكه یێن سهركهفتنێن ئەڤ گهلێ كهڤناره. ئەڤ سهركهفتنه ژی خوه د گهلهك سیمبۆل و هێما و دهربڕینێن جۆر ب جۆر دا دبینی مینا:
1-2-1 – ئەفسانه
چیهتییا جهژنا نهورۆزێ ریشه د پێوهندییا سهرهتایی یا مرۆڤ بۆ سروشت ههیه كو ئەڤه ژی د ئەفسانه و ئستورهیان دا دیار دكهڤیت، وهكی ئەفسانهیا ڤهگهرا (دومووزی) ئەڤیندارێ (ئینانا) یا – ئیزهد بانو یا خوداوهندا بهرههم، بهرهكهت، ئەشق و ژیانێ د سومهرا كهڤن دا. مرنا دومووزی واته مرنا گیای و ڤهژینا دوبارهیا وی كو ب خهبات و تێكوشین و رۆندكێن دووری و كۆڤانێن (ئینانا) یێ چێدبوو، هێما یا ژیانا دوباره یا بارانێ و جۆرهك ژ جادویێن باران باراندنێ و ئاڤێ بوویه. خوداوهندێ (دومووزی) كو شههید ببوو، ژ نووڤه زیندی دبووڤه و ئەڤین و ههڤژینا خوه یانی (ئینانا) خوداوهندا ئاڤ و ئەشق و شهڕ، دوباره ههمبێز دكر، ههتا سالهك دی ژیان دوباره دبوو. (سید رضا صالحی امیری و نیلوفر صمیمی 1386:11) رۆژا ڤهگهڕا (دومووزی) د رۆژا نهورۆزێ دا بوویه كو ب ههڤژینی یا پیرۆز پێك دهات.
1 -2-2- ڤەگێڕان
ڤەگێڕانا ههری گرنگ ل جهم گهلێ كورد كو ب گۆرهی گهلهك ژ دیرۆكڤان و ئەدیبێن ناڤدار مینا فیردهوسی کو بنگههێ پهیدابوونا نهژادێ كوردانه ئەو ژی سهرهلدانا كاوە یێ ئاسنگهره دژی زوهاكێ ستەمکار. كو ژ بهرناسترین سیمبۆل و هێمایا نهورۆزێ ل جهم گهلێ كورد دهێتە زانین. دهما كو یهك ژ پادشاهێن داگیركهرێن دیرۆكا ئیرانێ ب ناڤێ (زوهاك) پێنجهمین پادشاهێ بنهمالا پێشدادیان جهڤهگرێ جهمشیدێ جهم بوویه، د دهمێ دهسهلاتا خوه دا گهلهكێ ستهمكار بوویه و گهلهك ستهم ل خهلكێ كریه، ههتا كو ل دویماهێ ب دهستێ (كاوە)یێ ئاسنگهر كو كوردهكێ ماد بوویه دژی وی زۆرداری شۆرەش كر و هاته ژناڤبرن. پێشبهندا (كاوە) یێ ئاسنگهر ژی بوویه ئالایێ وێ شۆرهشێ و ب ناڤێ (درهفشێ كاویانی) هاته ناڤدێركرن و بۆ ههرگاڤ ماڤه و ئاخا خوه ژ دهستێ داگیركاران پێ دپاراست. (حبیب اللە تابانی و جلیل گادانی 2004:70) ههر وهك شاعرێ فارس فیردهوسی د شاهنامێ ده دبێژیت:
چنان بد كە هر شب دو مرد جوان
چە كهتر چە از توخمەی پهلوان
(ههر شهڤ دو خورت یان ژ تهخا خارێ یان سهری)
خورشگر ببردی بە ایوان شاه
وز او ساختی راه درمان شاه
(ژ ئالیێ خوارنچێكهران ڤه دبرە كۆشكا شاهی بۆ خوارنا ماران)
برون كرد مغز سر گوسفند
بآمیخت با مغز آن ارجمند
(مهژییێ مهڕهكێ دهر دخست ب یێ خورتهكێ را تێكهل دكر)
چو گرد آمدندی از ایشان دویست
بر آن سان كە شناختەاند كیست
(ههتا قاسی گههشتنه دوسهد كهسان خورتێ دن ڤهدشارد)
كنون کرد از ان توخمە دارد نژاد
كە زاباد ناید بدل برش یاد
(نھا كورد ژ نفشێ وان خورتانن كو ژ ئاڤهدانیێ ئاگاهی چنهبوو)
نهورۆز د شاهناما فیردهوسی دا نوونهرێ هێما و شكۆداریێ یه و سیمبۆلێ شادی، كامهرانی و پهیاما چاكی و خوهشی و خوەشبهختیێ یه. نكاربە چو جهژنا ژ ڤێ جهژنێ مهزنتر و پر بهاتر ڤهبینی و ههتا وی قاسی گۆپیتكا كاملانا كهسهكێ ل راست كهسهكێ دیتر ئەڤهیه كو دبێژیتێ:
بە هر كار، بخت تو پیروز باد، همە روزگار تو نوروز باد. (مستهفا كیوانی-www.sozimihrab.org) (د ههر كارهكێ دا بهختێ ته پیرۆز بی، ههموو رۆژگارێن ته نهورۆز بی).
ل گۆرهی شاهناما فیردهوسی، د داستانا ئارایشا لهشكرێ تورانی و ئیرانییان دا ل چاخێ پادشاهێ كهیكانییان یێ كورد كهیخوسرهو دا، رۆستهمێ كورد ناڤ د لەشکرێ خوه دا گۆت:
بسازید كامروز روز نوو است
زمین بە سر گنج كیخسرو است (ههمان ژێدهر)
كهیخوسرهو پادشاهێ ناڤدارێ كورد كو (جامێ جهان نهما) ههتا چاخێ 6 ب ناڤێ وی یێ بناڤوبانگ بوو، ب ناڤێ جامێ كهیخوسرهو دهاته ڤهخواندن و ل دهمێ سازدانا ئاههنگا نهورۆزێ دا، دنێرییه وی جامی و ب ڤهپاریان و ستایش ل بهر دهرگههێ ئاهۆرامهزدا ههرچیا كو وی دخوهست تێدا ددیت.
د داستانا (بیژەن و مهنیژێ) دا دهما كهیخوسرهو دبینی كو (گیو) د هژمهتا كوڕێ خوه (بیژەن) دا گهلهك خهمبار و بێ هیڤی یه، دبێژیت: ئەزێ گهلهك سواران ل پهی بیژەن رێبكهم، لێ ئەگهر پهیدا نهبوو، دڤێت بێ هیڤی نهبی و ئەزێ ل ههیڤا فهروهردینێ دهمێ كو ل بهر دهرگههێ ئاهۆرامهزدا دكهڤم ستایش و ڤهپاریانێ ل بهر دهرگاهێ وی، هنگی ل جامێ جهان نهما بنێرم ب ڤهپاریان ل ههمبهر راوهستم و بنێرم ههفت وهلاتان. گاڤا من بیژەن دیت ئەزێ بۆ ته دیار بكهم.
ژ بهر كو د رۆژا نهورۆزێ دا دهما كو كهیخوسرهو نێرییه جامێ جهان نهما وی چاخی دیت كو بیژەن زیندی یه ل وهلاتێ گۆرگسارانه و ب كێف و خوهشی ب گیو را رادگههینی كو دلشاد و دلخوەش به ژ بهر كو بیژەنێ ته زیندی یه:
چو نوروز خرم فراز آمدش
بدان جام فروخ نیاز آمدش
پس آن جام بر كف نهاد و بدید
در او هفت كشور همە بنگرید
سوی كشور گرگساران رسید
بە فرمان یزدان مر او را بدید
سوی گیو کرد آنگهی روی شاه
بخندید و رخشندە شود پیشگاه
كە زندە است بیژن تو دل شاد دار
ز هر بد تن مهتر آزاد دار.
(ابولقاسم فردوسی:173)
2 – نهورۆز د چەند شعرێن كلاسیكا كوردی دا
شعرا كلاسیكا كوردی كو د بن باندۆرا كلاسیكا عەرهبی و فارسی دا ئاڤا بوویه لێ ل وارێ ناڤەرۆك ڤه ب ئەگهرا کولتوور و دیرۆكا ههڤپارا گهلێن ئاری زێدهتر د بن باندۆرا كلاسیكا فارسی دایه. نهخاسم جهژنا نهورۆزێ بوویه خالا ههڤپارا ئەدهبیاتا كلاسیكا ههموو گهلێن ئاری نهژاد ب تایبهت ناڤبهرا گهلێ فارس و گهلێ كورد. ههرچهند كلاسیكا كوردی ب پڕانی د بن باندۆرا رێبازا ئیراقی یا فارسی دایه ل رێبازا خۆراسانی یا فارسی ژ وارێ ئەفسانه و دیرۆكا كهڤنارا نهورۆزێ كارتێكهری لسهر ئەدەبا نووژەنا كوردی ههیه نەخاسم شاهنامهیا حهكیم ئەبولقاسم فیردهوسی.
2-1 – د شعرا كلاسیكا لۆر و گۆران دا
كلاسیكا كوردی كو ژ بابا تاهرێ عوریان(935-1010ز) دهستپێ دكه وهها د چارینەیا خوه دا بهحسا نهورۆزێ دكەت:
جودا ئەز رویهت ئەی ماهێ دل ئەفرۆز
نه رۆز ئەز شو شناسوم نه شو ئەز رۆز
وێسالهت گهر مهرا گهردهد مویهسهر
ههمێ رۆزهم شهوهد نهورۆز.
(دیوانا بابا تاهر هەمهدانی :6)
بابا تاهر نهورۆزێ ب لۆتكه و گۆپیتكا خوهشی و ئارامی و سهركەفتنێ دزانی. یانی نەورۆز دبیته سیمبۆلا لهزهتا وهسلهتا ئەشقا ههقیقی. ب ڤی ئاوایی بابا تاهر بنگهها وهرچهرخانهك تازه د رامانا نهورۆزێ د كلاسیكا كوردی دا ئاڤا دكهت، ئەو ژی دهرخستنا نهورۆزێ ل سنوورێ ئەفسانه و ڤەگێڕان و حكایهتان، بهلكی ب نهرینهك مهعریفی و ههبوونی نهورۆز د بالاترین پلهیا عیرفانی جهی دایه، ب ڤی رهنگی ل راست پێناسا جهژنا نهورۆزێ دهستپێكا وهرچارخانهك تازه تێ بنیاتنان كو ل جهم زانا و كلاسیكا كوردی ئەڤ نهرین و پێناسهیه دهێتە دۆمدان و وهراركرن.
– مهلا مستهفا بێسارانی (1641-1702ز) د كلاسیكا گۆران دا وەها بهحسا نهورۆزێ كریه:
شهوێ شهریفتهر جه سوبحی نهورۆز
رهوشهنتهر جه زولف و ماهی دل ئەفرۆز
ئاسمانان یهك یهك پرشنگ مهشانان
مهلهكان جه عهرش لاحول مهوانان
ههر جه وادهی شام تا وه سوب سهلات
بولبول مهوانا بانگی یا حهی- وات.
(نهوشێروان موستهفا 2012:315)
مهلا بێسارانی سوبا شهڤا نهورۆزێ ب شهریفترین سوب زانییه، ژ بهر كو ئەو سوبەكه یا ههڤبهر و موعتهدل واته ل درێژاهیا سالێ تهنێ شهڤ و رۆژێن نهورۆزێ ههڤبهر دبن كو بێسارانی نهورۆز ب سیمبۆلا عەدالهت و دادێ بكار برییه. دۆمدارییا نهرینا بابا تاهر كریه نهورۆز ب جهژنهك ئاسمانی رۆحی دانایه.
– مهولهوی (1806-1882) وهها بهحسا نهورۆزێ كریه:
مهولهوی ژی ههمان رێچكهیا روحی گهردوونییا نهورۆزێ دۆم دده، لێ ل جهم مهولهوی نهورۆز هێمایا جوانی و رندیێ یه كو خوه د سروشتێ پڕ خهملێ كوردستانێ دا دبینی كو وهكی سیمبۆلا وێ ئەشقێ كو بنیاتێ بوونێ لسهر ئاڤا بوویه، حهلیانا بهرفا چیایان هوشێنا ئاڤێن بههاری ههموو ژ تێنا گهرمییا نهورۆزێ دانه، نالینا ئاشقان، واته نهورۆز ل جهم مهولهوی جهژنا ئەشق و جوانیێ یه. وهكی كو دبێژیت:
نیشانهی نهورۆز وادهی وههارهن
یا نهشعهی ئامای كامهی نیگارهن
وههارهن، سهوزهن، ئاوهن، سهركاوهن
هاژهی وهفراوهن، شاخهی شهتاوهن
واوهیلا و شینهن، نالهی عشاقهن
سهبزهن، سۆسهنهن، نهورۆز و گولانهن.
(دیوانی مهولهوی1386:473)
2-2 – د شعرا كلاسیكا كورمانجی یا ژۆری دا
-مهلایێ جزیری(1567-1640):
جهژنا نهورۆزێ ل جهم جزیری دكهڤیته د قووناغهكا تازه دا ههلبهت ل سهر بنگهها وهرچهرخانا روحییا بابا تاهرێ عوریان، مهلایێ جزیری گۆرەی تیۆرییا یهكیتییا بوونێ تهڤ جهژنان د رۆحا نهورۆزێ دا ب یەك دبینی و تهڤ سهرسالان ژی ب سهرسالا نهورۆزێ دكهت یەك سهرسال، یانی كاملترین سهرسال ل جهم وی سهرسالا نهورۆزه، لێ ب نیشانا ئاگر، ئەو ئاگرێ كو جزیری ل بلنداهییا دل دا هلدكهت بهریا كو ئاگرهك فیزیكی بیت، ئاگرهك روحییه، واته ئاگرێ دله كو ئهوقاس پیرۆز و پاقژە دل دگژینته بلنداهییا مهرتهبهیا رۆحی، ب ڤی ئاوایی ئاگرێ نهورۆزێ د نهرینا وی دا نیشانا سهركهفتنهك رههایه د كاملانێ دا. جهژنا نهورۆزێ زێدهباری كو جهژنهك گهردوونی و جهژنا سهرساله جهژنهك رۆحییه، یانی ئهوقاس نهورۆز ل جهم مهلایێ جزیری مهزنه كو سنوورێ سروشت و گهردوون و تهنێ دینی ژی دهرباس دكه و دكهته جهژنهك روحی، واته جەژنا شۆرەشا دله، ب ئارمانجا گوهۆڕینهك رەها. وهكی كو دبێژیت:
ئەڤ نارێ سیقالا دلە
دائم ل وێ قالا دلە
نهورۆز و سهرسالا دلە
وهقتێ هلێتن ئەو سراج
(عارف زێرهڤان، مهلایێ جزیری 2007:75)
مهلا كو ب ههستهك تهمام نهتهوی نهورۆزێ پێناسه دكەت كو وهكی روودانهك روحی ل سهر ئاخا نیشتمانێ خوه كوردستانێ، نهورۆز دبیتە سمبۆلا عیرفانی وهكی ب ههستهك نیشتمان پهروهری پێناسهیا جهژنا نەرۆزێ دكەت، واته مهلایێ جزیری ب بكاربرنا چار تێگینێن سهرهكی یێن نیشتمانی وهكی نهورۆز، ئاگر، سهرسال و كوردستان ب رهنگهك مهعریفی پرسا نهتهوی و نیشتمانی ب نهرینهك عیرفانی كوردی ژ نووڤه پێناسه دكهت، وهكی ههر د ڤێ قهسیدهیێ دا دبێژیت:
تهنها نه كوردستان ددن
شیراز و یهنگ و وان ددن
ههر یهك ل سهر چاڤان ددن
ژ ئەسپههان تێتن خهراج
كو ب نهرینا من، مهلایێ جزیری پێههلتر ژ ناسیۆنالیزما قهومی و ئا نیشتمانی، بنیاتێ ناسیۆنالیزما روحی و مەدەنی ئاڤا دكهت كو ژ سنوورێ هەستێن قهومی ڤهدهره لهوما بۆ دروست فامكرن ژ فهلسهفەیا ناسیۆنالیزما روحی و مەدەنییا جزیری، گهرهكه ڤهگهڕین بۆ ئەقلێ نهتهوی و نیشتمانیێ بیرمهندێ كورد ئەحمهدێ خانی.
– ئەحمهدێ خانی(1650-1709):
شاهكارێ ئەدهبییا كوردی یا ب ناڤێ (مهم و زین) ب نهورۆزێ دهستپێ دكەت، ب نهورۆزێ هێمێ ئەڤینا مهجازی و یا ههقیقی ئاڤا دكهت، وهكی یهكهم وێستگههێ نهورۆزی کولتوورێ نهتهوی یێ كوردی تێدا رهنگڤهددەت. خانی ل سهر بنگهها تیۆرییا عارفێ مهزن جزیری جهژنا نهورۆزێ ب دهستپێكا روودانهك مهزن پێخهمهت سهركهفتنهك ههقیقی دزانی. خانی نهورۆزێ ل زمانێ ئەفسانێ و روحی وهردگێڕیتە سهر زمانێ جڤاكی ب ههستهك نهتهوی و نیشتمانی، نهورۆز ههم سهرساله و ههم خالا ئیعتیداله یانی هاوسهنگبوونا شهڤ و رۆژانه، واته ل سهر بنگهههك گهردوونی و نووبوونهڤهیا سروشتی، نهورۆزێ پێناسه دكەت. وهكی كو دبێژیت:
هندهك ژ تهحهڕوكا تهبیعی
ئهو تێنه ب نوقتهیا رهبیعی
تهجدید دكن ژ بۆ مه سالێ
گاڤا وهكو تێنه ئعتدالێ
دانایێ موعهممهرێ كوههنسال
ئهڤ رهنگههه گۆ ژ بۆ مه ئەحوال
گۆ عادهتێ پێشی زهمانان
ئهڤ بوو ل ههمی جهـ و مهكانان
وهقتێ وهكو شههسوارێ خاوهر
تهحویل دكر د ماهێ ئازهر
یهعنی كو دهاته برجێ سهرسال
قهت كهس نهدمان د مهسكهن و مال
بلجومله دچوونه دهر ژ مالان
ههتتا دگهشته پیر و كالان
رۆژا كو دبوویه عید نهورۆز
تهعزیم ژ بۆ دهما دلهفرۆز
سهحرا و چیمهن دكرنه مهسكهن
بهیدا و دەمەن دكرنه گولشهن
(عارف زێرهڤان، مهم و زین2007:74)
جهژنا نهورۆز ل گۆرەی خانی جهژنهك كهڤنار، نهتهوی، سروشتی، سهرسال، جڤاكی، نووبونهڤه و جهژنهك روحی و عیرفانی یه. ههروسا خانی نوونهرێ ئێکێ یێ نهورۆزا كوردهواری یە د كلاسیكا كوردی دا و د لۆتكێ دایه نهخاسم كو دبێژیت:
دهورا فهلهكێ ژ بهختێ فهیروز
دیسان كو نومان ژ نوو ڤه نهورۆز
مهبنی ل وی عادهتێ موبارهك
شههری و سپاهییان ب جارهك
باژار و كهلات و خانی بهردان
تهشبیهێ ب نژدهیان و جهردان…..
(ههمان ژێدهر:76)
نهورۆز وهكی هزرڤانێ مهزن خانی دایه خویا كرن، ژ مهزنترین و كهڤنارترین جهژنا گهلێ كورده، تهنێ جهژنهك دینی ژی بوویه لهوما گۆتییه عادهتێ موبارهك و ههروسا خانی ب پیرۆزترین رۆژ زانییه، لهوما كریه دهستپێكا فهلسهفا ئەدهبیاتا ئەشقا خودایی. جهژنا نهورۆزێ ل جهم خانی زێدهباری رامانێن دن جهژنا ئەشق و ئەڤینه. لهوما ههقه كو رۆژا نهورۆزێ ل كهنار جهژنا سروشت، سهرههلدان و سهرسال و نهتهوی …هتد، ببیته جەژنا ئەڤینا كوردی واته ڤالانتاینا كوردی. ب ڤێ چهندێ ئەدیبێ مهزنێ كورد خانی فهرههنگا جهژنا نهورۆزا كوردهواری ژ نوو ڤه دانایه.
2-3 – د شعرا كلاسیكا كورمانجییا ژێری دا
د كلاسیكا كورمانجییا ژێری دا گهلهكن كو نهورۆز وهكی سیمبۆل و هێما بكار بریه، لێ هندهك ژ وانا دئیننە زمان وهكی شاعرێ نهتهوی حاجی قادر(1816-1897) كو دبێژیت:
سهد وهكو رۆستهم به دل قمچی له رهخشی دا، بهزی
وهك گهیشته خهندهكهی پایانی عومری دابهزی
رۆژته ئەی بادی نهورۆزی له بن بهفری گران
كانی پێی سڕ بوو، چناریش دهستی چوو، پهنجهی تهزی
سونبولی زولف و گولی رۆخسار و سهروی قامهتی
مانگی نیسان و گولان نهیدی له نێو باخ و رهزی. (هێرش بێتووشی 2007:110)
– وهفایی (1844-1909) ل بارا نهورۆزێ وهها دبێژیت:
نهسیمی بادی نهورۆزی شهمیمی عهبههری هێنا
نهوید ئەی ئاشقانی دل نیگار یار هاته سهر خهنده
سهدای بولبولان دیسا درهختی گول بهری هێنا
مهگهر روی كهوته زولف و روی حهبیبم بادی نهورۆزی
حەیاتێكی به دونیا داوه بۆی گول عهنبهری هێنا
به فهتحی دل دەلێی یار زولف و سینه و روی وهدهرناوه
له نهسرین و گول و سونبول بههار هات لەشکری هێنا
(میرزا ئەبدورهحیمی سابلاخی 1386:17)
– حهریق (1909-1856) وهها دهرههقێ نهورۆزێ گۆتیه:
ئهلێن وا جهژنی نهورۆزە دلم پر ئاتهش و سۆزه
وهره بۆ جهژنه پیرۆزه بدهم رۆحی لهبهر ماوم
وهره سهر چاوهی چاوم، دهلێی دهریای عهمانه
تهماشای ئەشكی گولنارم له سایهی چاوی خوێناوم
– ههروسا ل جههك دن ژی دبێژیت:
پهیوهسته وهكو دهسته گولی باغی جینانن
وهك غونچهی نهشكوفتهی نهورۆز و بههارن
ئهمما لهگهل ئەم جینسه نیه حوسنی وهفایان
حهیفێ كه لهسهر رهنجی دلی عاشقی زارن (مارف خهزنهدار 2010:469)
ههژی گۆتنه كو ل چاخێ ئەحمهدێ خانی نهورۆز د مهم و زینێ دا وهكی یهكهم وێستگه د شعرا كلاسیك دا دهردكهڤیت مهیدانێ و دبیته بنگههێ شاهكارێ ئەدهبا كوردی. لێ داویا چاخێ كلاسیك و سەردهما ئەدهبیاتا نووژەنا كوردی، ئەڤه ههلبهستڤانێ ناڤدارێ كورد و ههلبهستڤانێ نهورۆزی پیرهمێرده كو دبیته وێستگههێ دویهم كو ب فۆرمهك كلاسیك و ناڤهرۆكهك نوو ئاههنگا نهورۆزێ دئێخیته قووناغهك نوو دا. مامۆستایێ مهزن پیرهمێرد ب خوه بوویه هێمایهك نهورۆزی كو رێورهسمێ ئاگر هلكرنێ ژ نووڤه دكهته هێمایهكێ سهرهكی و سیمبۆلهك نهتهوی.
پیرهمێرد و نهورۆز و گردێ یاره و ئاگرێ نهورۆزێ، هاوكێشهیێن وهسا چێكرنه كو دبنه تمامكهرێ ههڤدو.(ئومێد ئاشنا 2001:82) ل سالا 1948 پیرهمێردێ زانا دهما دبینی خورتێن سلێمانیێ ب كوڕ و كچ ڤه د خوهپیشاندانهكێ دا بهر ب گردێ سهیوان بۆ دانانا قهفكێن گولا ل سەر توربا شههیدان دچن، ئەڤ سروودا دیرۆكی دكهته دیاری:
ئهم رۆژی ساڵی تازهیه نهورۆزه هاتهوه
جهژنێكی كۆنی كورده به خوشی و به هاتهوه
چهند سال بوو گوڵی هیوای ئێمه پێپهست بوو تا كو پار
ههر خوێنی لاوهكان بوو گوڵی ئاڵی نهوبههار
ئهو رهنگه سووره بوو كه له ئاسۆی بلندی كورد
مژدهی بهیانی بۆ گهلی دوور و نزیك ئەبرد
نهورۆز ئاگرێكی وههای خسته جهرگهوه
لاوان به عهشق ئەچوون بهرەو پیری مهرگهوه
ئهوا رۆژ ههڵات له بهندهنی بهرزی وڵاتهوه
خوێنی شههیده رهنگی شهفهق شهوق ئەداتهوه
تا ئێسته رووی نهداوه له تاریخی میللهتا
قەڵغانی گوڵه، سنگی كچان بێ له ههڵمهتا
پێی ناوێ بۆ شههیدی وهتهن شیوهن و گرین
نامرن ئەوانه وا له دڵی میللهتا ئەژین
(محهمهد رهسول (هاوار) 1369:119)
ئهڤ ههلبهسته بوویه مارسیلیزا گهلێ كورد و ههرگاڤ ئەدهب و شعرا كوردی دكاریت شانازیێ پێ بكەت.
ئەنجام
١- رهـ و ریشالێن جهژنا نهورۆزێ ڤهدگهڕێ بۆ تێگههشتن و دیتنا دهسپێكی یا مرۆڤ ل سروشت و چهرخا گهردوون كو پهیوهسته ب داهێنان و كشفێن ئاقلێ مرۆڤ چ ل وارێ زانستێ رۆژژمێری(تهقویم) واته كشفا مههـ و سال و وهرزان، یان ل وارێ ئەدهبیاتێ وهكی ئەفسانه و ریوایەت و چیڕۆک و چیڤانۆكان. كو ئەو ژی ل ژێر باندۆرا گوهۆڕینێن كو د چارچووڤێ وهرزێن سالێ دا ب سهر سروشت دا هاتینه، راستهراست پهیوهندییا ناڤبهرا زڤستان و بهارێ ب پهیوهندییا ناڤبهرا مرن و ژیانێ، رۆناهی و تاریاتییێ، خوەشی و نهخوەشێیێ وهكاندی یه.
٢- مهزناهی و خوهشی و خوهشكی و رندی یا جهژنا نهورۆزێ خوه د خوهشی و لهززهتا روحی دا دبینی، واته پهیوهندییا جەژنا نهورۆزێ بهری ههر تشت جهژنا پهیوهندییا ناڤبهرا روحانە، لهوما ژ ههر جهژنهكێ مهزنتر و خوهشتر ههست پێ دهێتە كرن. ب درێژاهییا ئاڤابوونا شارستانییهتێن مرۆڤ، ههر یهكێ گۆرهی ئەدهبیاتا خوه دهربڕین ژ مهزناهییا ڤێ جهژنێ كرییه. ههلبهت ب ناڤونیشانێن جودا، مینا سۆمهرییان، بابلییان، ئاشوورییان و د سهری دا گهلێن ئاری نژاد. گهلێن ئاری ژ بهر كو خوەدی جهژنا نهورۆزن، ئەو ژی ب سهدهما وێ یه كو تایبهتمهندییا سروشت كو ڤان گهلان تێدا ژیان كرنه و گهشه كریه ئەو ژی چیایێن زاگرۆس. ب گۆرهی ڤەكۆلینێن میتۆلۆجی و ئانترۆپۆلۆجی سهدهما سهرهكی یا بهردەوامی یا جهژنا نهورۆزێ ب گرنگی و مهزنبوونا خوه تایبهتمهندییا گهلێ كورده، ل وارێ سروشت و جڤاك…هتد، لهوما د حالێ حازر دا ل ئاستێ راگههاندنا جیهانی دا باشترین و بهرچاڤترین هێمایا ئاههنگا نهورۆزێ خوه ژ كهرنهڤال و تابلۆیێن خەلكێ كوردستانێ دا دبینی، د رۆژا نهورۆزێ دا. نموونە نەورۆزا(ئاکرێ).
ژێدەر:
١- عەلی تهتهر نێروهی، كورد و مێژوو، چاپا ئێكێ، چاپخانا سپیرێز، دهوك، 2010.
٢- ئومێد ئاشنا، پیرهمێرد و پێداچوونهوهیهكی نوێ ژیان و بهرههمهكانی، بهرگی یهكهم، چاپی یهكهم، چاپخانهی وهزارهتی پهروهرده، ههولێر2001.
٣- سید رضا صالحی امیری و نیلوفر صمیمی، فصلنامە فرھنگ مردم ئیران، شمارە11، سال1386.
٤- حبیب اللە تابانی و جلیل گادانی، هاونهتهوهی كورد و ماد، بهرگی یهكهم، چاپخانهی وهرگێرانی سلێمانی، 2004 سلێمانی.
٥- مصطفی کیوانی، نوروز در شاهنامه.
٦- شاهنامە، حكیم ابوالقاسم فیردوسی، داستان بیژن و منیژە.
٧- دیوان بابا تاهر همدانی، تهیە و تنظیم سایت فرهنگی، اجتماعی، خبری تربت جام،
٨- نهوشێروان موستهفا، بهردهم رێگاوه گولچنین، كتێبی یهكهم، چاپی دووهم، الدارالعربیه للعلوم، ناشرون، بیروت، لبنان.
٩- دیوانی مهولهوی، لێكدانهوهی مهلا عەبدولكریمی مودهرس، چاپی دووهم، بلاوكراوهی كوردستان، سهنهندج 1382.
١٠- دیوانا مهلایێ جزیری، ترانسكرپسۆن: عارف زێرهڤان، چاپی یهكهم، چاپخانهی ئاراس، ههولێر 2007.
١١- مهم و زین، ئەحمهدێ خانی، ترانسكرپسیۆن: عارف زێرهڤان، چاپی یهكهم. چاپخانهی ئاراس، ههولێر 2007،
١٢- دیوانی حاجی قادری كۆیی، پێداچوونهوه: هێرش بێتووشی، چاپی یهكهم، ناوهندی چاپ و بلاوكردنهوهی صمیمی، سهردهشت- ئیران 2007.
١٣- دیوانی وهفایی، میرزا عەبدورهحیمی سابلاغی، لێكولینهوهی موحەمهد عەلی قهرهداغی، چاپ دویهم، ئینتیشاراتی سلاح الدین ئەیوبی 1368.
١٤- مارف خهزنهدار، مێژووی ئەدهبی كوردی، بهرگی چوارهم، چاپی دووهم، چاپخانهی ئاراس، 2010 ههولێر.
١٥- دیوانی پیرهمێرد، محهمهد رهسول( هاوار)، چاپ ئەوهل، چاپخانهی ئەحمەدی، سهقز 1369.
