هەر ل گەل دەسپێکا سەد سالا بۆری پشکەکا زۆر ژ کوردان (تایبەت کوردێن باکور) ژ بەر زۆلم و ستەما ئوسمانییان بەر ب ئێکەتییا سۆڤیێت ڤە چوون و ل وەلاتێن ئەرمەنستان و گورجستانێ ئاکنجی بوون، خێزانا قەناتێ کوردۆی ژی ئێك ژ وان خێزانان بوو یێن چووینە ئێکەتیا سۆڤیێت، زۆربەیا خێزانێن کوردان ژ بەر ڤێ ئاوەرەبوونا وان بۆ وەلاتێن دەورووبەر ڕەوشا وان بەر ب ئالۆزیێ ڤە چوو و ژیانەکا ب زەحمەت دەرباز کر.

ژیاننامەیا قەناتێ کوردۆی (کوردۆیێڤ):

قەناتێ کوردۆ یان وەكو دهێتە نیاسین بناڤێ (کوردۆیێڤ) ل 12/9/1909 ل گوندێ «سووسزا» یا سەر ب ناوچەیا «دیگۆرا» باژێرێ قەرسێ ژ خێزانەکا جۆتیار و هەژار یا ئۆلا ئێزدی ژ دایك بوویە(1). بابێ وی ب ناڤێ (کەلەش خدر) گوندیەکێ بەلنگازێ ژ عەشیرا یەزیدیا شەرقی بوو(2). ل سالا 1921ێ بابێ قەناتێ کوردۆی (کەلەش) وە‌غەر دکەت. پشتی ب دویماهی هاتنا شۆرەشا ئوکتۆبەرێ، سۆپایێ ڕووسیا خۆ ژ قەفقازێ ڤەدکێشیت و لەشکرێ تورکان پشکەکا ئەرمەنستانێ داگیر دکەن، گەلەك ژ بنەمالێن کوردان تالان و کۆمکۆژ دکەن، ژ وان بنەمالان، بنەمالا قەناتێ کوردۆی بوویە، کێمەك ژ ڤێ بنەمالێ ڕزگار دبن و بەر ب گورجستانێ ڤە دچن ل باژێرێ « تفلیسێ» ئاکنجی دبن. قەناتێ کوردۆ خواندنا خۆ یا سەرەتایی ل ڤێ ناوچەیێ تەمام دکەت. بۆ بەردەوامیا خواندنا خۆ ل سالا 1928 ێ ب هاریکاریا «عەرەبێ شەمۆ « کۆمیتەیا ناڤەندى یا پارتا کۆمۆنیستا ئەرمەنستانێ» هەشت گەنجێن کورد دهنێریتە خواندنێ ل باژێرێ لینینگراد ل ڕووسیا، ئێك ژ ڤان قوتابیان قەناتێ کوردۆ بوو(3). 

قەناتێ کوردۆ خواندنا خۆ یا بلند ل کۆلیژا کارکەران ل باژێرێ لینینگراد سالا 1931ێ ب دویماهی دئینیت(4). ل سالا 1934ێ دبیتە مامۆستایێ زمانێ کوردیێ(5). ل سالا 1941ێ دەمێ هێزێن ئەلمانییا ‌هێرشی ئێکەتییا سۆڤیێت کری، مامۆستا قەناتێ کوردۆ ل فەرماندەیەکا تۆپخانێ پشکدار دبیت، هەتا ب دویماهی هاتنا شەری ل سالا 1945ێ. پاشى دووبارە دەست ب کارێ مامۆستایێ دکەت ل پشکا ئیرانناسیێ یا ڕۆژهەلاتناسییا لینینگرادێ و دبیتە ئەندامێ پارتیا کۆمۆنیستییا ئێکەتییا سۆڤیێت(6). قوتابیێن وەكو « مارگاریتا روودینکۆ MARGARITA RUDENKO ، « ڕووسلان سابۆلۆ RUSLAN SABULOV ، « زارا عەلی یووسپۆڤای  ZARA ALIEVNA YUSUPOVA نیاسی نە، زمانێ کوردی بۆ وان دایە نیاسین و هەر هەمان قوتابیێن د گەل مامۆستا قەناتێ کوردۆی بوونە رۆژهەلاتناس و کوردناسێن مەزن(7).  

ل سالا 1958ێ ب هاریکاریا « یوسف ئۆربێلی» سەرۆکێ پەیمانگەها ڕۆژهەلاتناسیێ، پشکا کوردیێ جودا کر ژ پشکا ئیرانناسیێ و کوردی بۆ پشکەکا سەربخۆ(8).

مامۆستا قەناتێ کوردۆی دەستەکێ زێرین هەبوویە د نڤیسین و ڤەکۆلینێن ل دۆر (زمان، فۆلکلۆر، ئەنتۆگرافی، مێژوو، ئەدەبیات و فەرهەنگا) کوردی دا، خزمەتەکا مەزن پێشکێشی زمانێ کوردی کریە. ب سەدان بەرهەم، گۆتار و ڤەکۆلین ل پشت خۆ ‌هێلاینە. گەلەك ژ کوردناس و ڕۆژهەلاتناسێن بیانی بە‌‌حس ل کار و ڕۆلێ مەزنێ مامۆستا قەناتێ کوردۆی کریە. ژ وان کەسان ژی وەكو کوردناسێ بناڤۆدەنگێ فەرەنسی « روجیە لیسکو، کوردناسێ بناڤۆدەنگ « تۆما بوا، ڕۆژهەلاتناسێ فەرەنسی « ئا. بنینگسین و کوردناسێ سۆڤیێت دکتۆر ئوردۆخانێ جەلیل. کو ڤان کەسان پەسنا بەرهەمێن قەناتێ کوردۆی کرینە ب تایبەت بەرهەمێ وى یێ بناڤێ (رێزمانا زمانێ کوردی)(9). پشتی خەبات و خزمەتەکا مەزن، مللەتێ کورد ستێرەك و گەنجینەکا دى یا زانینێ ژ دەست دا. مامۆستا قەناتێ کوردۆ(کوردۆیڤ) ل 31/10/1985ێ ل باژێرێ لینینگراد وەغەرا دویماهیێ کر(10). 

پشتی ڤێ خزمەتا مەزن، یا فەرە ئەم بەحسێ پشکەکا وان بەرهەم و گۆتار و ڤەکۆلینێن مامۆستا قەناتێ کوردۆی بکەین یێن پەیوەندی ب زمان و  فۆلکلۆر و ئەدەبییات و فەرهەنگ و مێژوویا کوردان ڤە هەی. 

 

بەرهەم و ڤەکۆلین ل دۆر زمانڤانییا کوردی:

1. (رێزمانا زمانێ کوردی) سالا 1949ێ ئەڤ پەرتووکە هاتە چاپکرن. و ل سالا 1956ێ بۆ جارا دویێ پەرتووك هاتە چاپکرن. ئەڤ پەرتووکە د هاتە خواندن ل قوتابخانان ژ لایێ قوتابیێن کورد ڤە هەر ژ پولا پێنجێ هەتا هەشتێ. (11)
2. راستـنڤیسا کوردی، گۆڤارا ڕێیا تازە، یەریڤان 1955.
3. بەراوردکرنا زمانی، دیالێکتا کوردی (کرمانجیا ژێری و ژووری) موسکۆ 1965 (کورتە نامەیا دکتۆرایێ). (12)
4. ڕەخنەیا دیتنێن خەلەت ل سەر زمانێ کوردی، موسکۆ 1955، ئەڤ بەرهەمە هاتییە وەرگێران بۆ دەڤۆکا کرمانجیا ژێرى ژلایێ د. (ئەوڕەحمانی حاجی مارف)ڤە ل ژێر ناڤۆنیشانێ (ڕەخنە لە بیروباوەری هەلە لە بارەی زمانی کوردیەوە). ل ناڤبەرا سالێن 1973- 1974 ل بەغدا هاتییە چاپکرن، و ژ وەشانێن کۆڕی زانیاری کورد.
5. (پەیڤێن هەژمارتنێ د زمانێ کوردی دا) Nimerativnye slova v kurdskom ، لینینگراد 1956 (هەژی گۆتنێ یە پەرتووك ب زمانێ ڕووسی هاتییە نڤیسین).
6. (ڕێزمانا زمانێ کوردی فونەتیك و مۆرفۆلۆژی) Grammatika kurdsgo jazyk Fonetika, morfologia. موسکۆ 1957 ژ وەشانا ئەکادیمیا زانستی یا ئێکەتیا سۆڤیێت، (زمانێ ڕووسی).
7. (پاشگر د زمانێ کوردی دا). Suffiksacija v Kurdskom jazyke موسکۆ 1963 (پەرتووك ب زمانێ ڕووسی هاتییە نڤیسین).
8. Muž a žena v kurdčine )نێر و مێ د زمانێ کوردی دا( موسکۆ 1933 (پەرتووك ب زمانێ ڕووسی یە).
9. دورستبوونا پەیڤا Word – building د زمانێ کوردی دا (ڕێزمان و مێژووی زمانەکانی ڕۆژهەلات). ل لینینگراد 1958 (ب زمانێ ڕووسی).
10. جێناڤێ لکاو (enclitic) د زمانێ کوردی دا (نڤیسینێن دێرین و مەسەلا مێژوویا گەلێن ڕۆژهەلاتی) لینینگراد 1965 ( ب زمانێ ڕووسی).
11. بابەت و نڤیسکار، زمان و ئەلفبێیا پەرتووکێن ئاینێ ئێزیدیان، گۆڤارا کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا 1973.

 

بەرهەم و ڤەکۆلین ل دۆر ئەدەبیات و فۆلکلۆرێ کوردی:

1. سێڤا حاجی، داستانەکا رومانتیکی یا کوردی، موسکۆ 1962 (ب زمانێ ڕووسی).
2. قەلا دمدم، داستانەکا مێرخاسی یا کوردی، موسکۆ 1962 (ب زمانێ ڕووسی).
3. بیروباوەرێن کوردایەتیێ د نڤیسینێن ئە‌حمەدێ خانی دا، تەباخا سالا 1969ێ ل بەرلینێ (ب زمانێ ڕووسی).
4. لێگەریان ل سەر ئەدەبیاتا کوردی ل ئیراقێ، گۆڤارا (گەلێن ئاسیا و ئەفریقیا) موسکۆ 1975ێ. ژلایێ « شوکریا رەسوول» ڤە، ئەڤ ڤەکۆلینە هاتیە وەرگێران بۆ کرمانجیا ناڤەراست، هاتیە بەلاڤکرن د گۆڤارا کوری زانیاری ئیراق – دەستا کوردی. بەرگێ حەفتێ، ژ لاپەرێ 81 هەتا 112ێ، ل بەغدا ل سالا 1980ێ هاتیە بەلاڤکرن، لێگەریان ل ئەدەبیاتا کوردی ل ئیراقێ ژ داویا سەد سالا 19ێ هەتا سالا 1960ێ « هاتیە وەرگێران.(13)
5. (بیروباوەرا وەتەنپەروەریێ د فۆلکلۆر و لێتراتوورا کوردی دا) دەنگێ ئێکەتیا خوێندکارێن لاوێن کوردستانێ ل ئورۆپا، ل نەهێ تەباخا سالا 1983ێ، ئەڤ نڤیسینە وەرگێرایە کرمانجیا ناڤەراست ل ژێر ناڤۆنیشانێ (نیشتیمانپەورەری ل فۆلکلۆر و ئەدەبێ کوردی دا)، ل گۆڤارا (پێشەنگ) ل چارى کانوونا سالا 1983ێ هاتیە بەلاڤکرن.(14)
6. مێژوویا ئەدەبیاتا کوردی، بەرگێ ئێک، ستۆکهۆلم، ژ وەشانێن (رۆژا نوو) سالا 1983ێ هاتیە بەلاڤکرن، بەرگێ ئێکێ ژ ڤێ پەرتووکێ ب کرمانجی و ب پیتێن لاتینی هاتیە نڤیسین، پەرتووک ل سەر ژیانا شاعرێن کوردستانا باکورە و بەحسێ ژیان و خەباتا وان دکەت، بەرگێ دوێ ژ ڤێ پەرتووکێ ل سالا 1985ێ ل ستۆکهۆلم بەلاڤبوویە، د ئەڤی بەرگی دا مامۆستا قەناتێ کوردۆی ب شێوازێ کرمانجیا ناڤەراست نڤیسیە، بە‌حس ل ژیان و کار و خەباتا شاعرێن کوردێن ناڤەراست دکەت.(15) هەژی گۆتنێ یە ئەڤ بەرهەمێ مامۆستایی ژلایێ (عبدالسلام علی میرزای) ڤە هاتیە وەرگێران بۆ زمانێ عەرەبی و هندەك ژ دێرن وێ د گۆڤارا رۆشنبیری نوێ ل سالا 1987ێ و ل رۆژناما ئیراقێ دا بەلاڤبووینە.

 

بەرهەم و ڤەکۆلین ل دۆر مێژوویا کوردی:

1. Falzifikácia istorii kurdov v beršidskij r barzoj historiografii (تەحریفا دیرۆکا کوردان د مێژوونڤیسییا بوورژووازیا فارسی دا)، لینینگراد 1954، ئەڤ پەرتووکە ڕەخنەیە ل سەر پەرتووکا (غولام رەزا رەشید یاسمی) یا بناڤێ kord ve peyvestegiye tarixi ve nejadiye (کورد و پەیوەندیێن وان ئێن دیرۆکی و ڕەگەزی)، دکتۆر ئەوڕەحمان حاجی مارف، نڤیسینا مامۆستا قەناتێ کوردۆی وەرگێرایە بۆ کرمانجیا ناڤەراست، ئەڤ نڤیسینە ژ وەشانێن کوری زانیاری کورد بوو، ل ناڤبەرا سالێن 1973- 1974ێ هاتبوو بەلاڤکرن، و (عەبدولا مەردووخ) ئەڤ نڤیسینە وەرگێرایە بۆ زمانێ فارسی د گۆڤارا (ئالفبا) ل سالا 1984ێ هاتیە بەلاڤکرن.(16)
2. پێشڤەچوونێن کوردناسیا سۆڤیێتی uspexi sovetskogo kurdovedenija. یەریڤان 1959ێ (ب زمانێ ڕووسی).
3. کورد (مللەتێن ڕۆژهەلاتا ناڤەراست) Kurdi sú národom Blízkeho východu ، موسکۆ 1957ێ (ب زمانێ ڕووسی).
4. سەرکەفتنا کوردناسێن سۆڤیێت Úspech sovietskych kurdských štúdií (گۆڤارا (کۆمۆنیست) یەریڤان 1959ێ (ب زمانێ ڕووسی).
5. بیۆگرافیا مێژوو و فیلۆلۆژیا و ئەنتۆگرافیا کوردی، رۆژناما ڕێیا تازە، یەریڤان 1963ێ (ب زمانێ ڕووسی).
6. )کوردێن ئەرمەنستانێ د ئەدەبا دەرڤە دا) Arménsky Kurdi v regionálnej literature. رۆژناما ڕێیا تازە، یەریڤان 1960ی (ب زمانێ ڕووسی).
7. نڤیسینێن ئایینێ کوردێن ئێزیدی Náboženské spisy jezídskych Kurdov ((گۆتار)، (ب زمانێ ڕووسی).
8. مێژوویا زازا، (ب زمانێ ڕووسی).

 

بەرهەم و ڤەکۆلین ل دۆر فەرهەنگا کوردی:

1. فەرهەنگا فەلەیێن کورد Armjano – kurdskij slovara. ڕێیا تازە، یەریڤان 1933ێ ئەڤ فەرهەنگە ژ 9000 گۆتنا پێك دهێت. (ب زمانێ ڕووسی).
2. فەرهەنگا کوردی – ڕووسی. Kurdsko Russkij Slovar موسکۆ 1960، ئەڤ فەرهەنگە ژ 34000 گۆتنا پێك دهێت، دهێتە هژمارتن ژ ئێك بەرفرەهـترین فەرهەنگێن کوردی کو هەتا نوکە هاتینە چاپکرن، هەر د هەمان فەرهەنگ دا مامۆستا قەناتێ کوردۆ دەنگێن (ع، ح، غ) زێدە دکەت ژ بۆ ‌نیشادانا خواستێن زمانێ کوردى، ئەو گۆتنێن د ڤێ فەرهەنگێ دا هاتینە نڤیسین زۆربەیا وان ب کرمانجی هاتینە نڤیسین. (17)
3. فەرهەنگا کوردی – ڕووسی ب زارێ (سۆرانی) ئەڤ فەرهەنگە ژ 25000 گۆتنا پێك دهێت، فەرهەنگەکا گرنگە بۆ کرمانجیا ناڤەراست، چونکو ئەڤ فەرهەنگە ب تیپێن عەرەبی یێن کو کوردێن ئیراق و ئیرانێ بکاردئینن هاتیە نڤیسین، و گەلەك بسپۆرێن زمانێ کوردى ژ کوردستانا باشۆر پشکداری د بەرهەڤکرنا ئەڤێ فەرهەنگێ دا کریە. (18)
4. مێژوویا نڤیسینێ و چاپکرنا فەرهەنگێن کوردی ل کوردستانا ئیراقێ، گۆڤارا رۆناهی، بەغدا 1961.
5. چەند پەیڤەك دەربارەی فەرهەنگا ئەرمەنی – کوردی، رۆژناما ڕێیا تازە، یەریڤان 1933.

 

 فەرە بهێتە گۆتن دکتۆر (ئەوڕەحمانی حاجی مارف) ڕۆلەکێ بەرچاڤ هەبوویە د خرڤەکرنا بەرهەم و  گۆتار و نڤیسینێن مامۆستا قەناتێ کوردۆی دا، چونکو  گەلەك ژ بەرهەمێن وى وەرگێراینە زمانێ کوردی و هەتا نوکە ژی مفا ژ وان بەرهەم و نڤیسینێن وەرگێرایی دهێنە دیتن، مامۆستا قەناتێ کوردۆ ژیێ خۆ هەمی تەرخان کربوو د خزمەتکرنا زمان و نەتەوەیێ کوردى دا، هەمی پێکول کرینە ژ پێخەمەت پاراستنا زمان و مێژوویا کوردان، هەر وەكو شاعرێ ناڤدارێ کورد «عەبدۆلا پەشێو» دەر‌حەقا قەناتێ کوردۆی دا دبێژیت: مامۆستا قەناتێ کوردۆ، چ وەكو کەسایەتی، چ وەكو زانا و چ وەكو ناسیۆنالیستەکێ کورد، ئێك ژ مەزنترین زەلامێن کورد بوویە. (19)

 

پەراوێز: 

1. سۆلین ورمێ (قەناتێ کوردۆ و کورتیەك لە ژیاننامەی). هاتیە وەرگرتن ژ مالپەرێ (https://kurdshop.net)
2. جۆیس بلۆ (1987) (مرنا زانایێ مەزن قەناتێ کوردۆ) ژ وەرگێرانا (عبدالسلام على میرزا). گۆڤارا کاروان. ژمارە (60) هەولێر. ژ وەشانێن ئەمینداریەتی گشتی روشنبیری و لاوان. ل 10.
3. هەمان ژێدەر، ل .10
4. قەناتێ کوردۆ (10/11/2008) مفا ژ سایتێ کوردپیدیا هاتیە وەرگرتن.)https://kurdipedia.org .
5. جۆیس بلۆ (1987) (مرنا زانایێ مەزن قەناتێ کوردۆ). ل11.
6. هەمان ژێدەر، ل 11.
7. سولین ورمێ (قەناتێ کوردۆ و کورتیەك لە ژیاننامەی).
8. قەناتێ کوردۆ (10/11/2008) مفا ژ سایتێ کوردپیدییا هاتیە وەرگرتن.
9. ئەوڕەحمانی حاجی مارف (1973) (هەندێك بیروباوەری هەلە لە بارەی زمان و مێژووی کوردوە). بەغدا. ل9.
10. جۆبس بلاو (1987) (مرنا زانایێ مەزن قەناتێ کوردۆ). ل 10.
11. ئەوڕەحمانی حاجی مارف (1973) ل 7.
12. هەمان ژێدەر، ل 30.
13. جۆبس بلاو (1987) (مرنا زانایێ مەزن قەناتێ کوردۆ). ل 14.
14. هەمان ژێدەر، ل 14.
15. هەمان ژێدەر، ل 14.
16. هەمان ژێدەر، ل 15.
17. هەمان ژێدەەر، ل 16.
18. هەمان ژێدەەر، ل 16.
19. سولین ورمێ (قەناتێ کوردۆ و کورتیەك لە ژیاننامەی).