دەربارەی چێبوونا ناڤێ نەتەوەیی یێ ’کورد‘، وەکی پترییا ناڤێن نەتەوەیێن کەڤنار، د ئەدەبیاتا زانستی دا دیتن، شرۆڤەکرن و روونکرنێن جودا هەنە، بەلێ د بیاڤێ زانستی دا، ب ڤێ مژارێ، گەنگەشە ب دویماهی ناهێن. ئەڤە تشتەکێ سروشتی یە، چونکی زانیارییێن دەربارەی پەیدابوونا نەتەوەیێ کوردی (ئێتنۆگێنێزا Ethnogenoza) دچنە د کویراتییا دیرۆکا کەڤنار یا شارستانییەتا جیهانی دا… د ژێدەرێن جودا یێن دیرۆکی یێن کەڤن دا، زانیاری دەربارەی پرۆتۆکوردان (پێشیێن ڕاستەوخوە یێن گەلێ کورد) و وەلاتێ وان هاتینە پاراستن… و ب رەنگەکێ سروشتی، د وان ژێدەران دا، ناڤ و تێرم ژ ئێکودو جودا دبن، چونکی ئەو د سەردەمێن دیرۆکی یێن جودا دا هاتینە نڤیسین و ئەوێن نڤیسین ژی نوینەرێن گەل و شارستانییەتێن جودا بوون.

د ڤێ گۆتارێ دا، شێوازێن دەستپێکی یێن جودا یێن ناڤێ نەتەوەیی یێ ‘کورد’ و ناڤێ ‘کوردستان’ یێن سەردەمێن دیرۆکی یێن جودا و ب زمانێن جودا دهێنە نرخاندن…

ژ بۆ هندێ کو مرۆڤ بشێت سنوورێن کوردستانێ دیار بکەت، دڤێت ل دەستپێکێ پەیڤا ‘کورد’ ژ لایێ رەهـ و ڕیشالێ (ئێتیمۆلۆژی Etymology) ڤە شرۆڤە بکەت، چونکی هەمی شێوازێن ناڤێ کوردستانێ ل سەر بنەمایێ وێ هاتینە ئاڤاکرن: یان پاشگرێ ‘-ستان’ یان ژی تشتەکێ دی لێ هاتییە زێدەکرن و ب وی ئاوایی تێگەهێ وەلاتێ کوردان هاتییە نیاسین، چونکی جاران کوردان ب پەیڤا ‘کورد’ خوە ناڤ کرینە و جیرانان ژی ب وێ رێکێ ئەو وەسا نیاسینە. هەر ل دەستپێکێ پاشگرێ ‘-ستان’ ژی ئەسلێ وێ یێ هیندۆ-ئۆروپی یە و دگەهیتە پەیڤا ئاڤێستایی ‘ستان’، واتە: ‘راوەستگەهـ’، ‘جهـ’، ‘هەرێم’، ‘وەلات’. ئەڤ پەیڤە ب هەمان واتە د زمانێن دی یێن هیندۆ-ئۆروپی دا ژی هەیە. بۆ نموونە، د ئینگلیزی دا شێوازێ  ‘stay’، د ڕووسی دا ‘stan’. د زاراڤێ کورمانجی یێ زمانێ کوردی دا ژی ب هەمان شێوە ‘ستار’ هەیە، ب واتەیا جهێ کو مرۆڤ لێ بحەویێت یان ببیتە ستار.

واتە، ئەم دشێین ب باوەری ڤە بێژین کو ئەڤ پەیڤە ل دەستپێکێ د ناڤ کوردان دا هاتینە بکارئینان بۆ دیارکرنا تێگەهێن کۆنکرێت (‘کورد’ و ‘کوردستان’) و پاشان د ناڤ گەلێن جیران دا بەلاڤ بووینە، یان ب زمانێ وان هاتینە وەرگێڕان: ب سۆمەری، ئاسۆری، لاتینی، یۆنانی، فارسی، عەرەبی، ئەرمەنی و یێن دی. ژ بەر کو د زمانێن جودا دا گوهۆڕین د ڤان پەیڤان دا چێبووینە (ئەڤە ژی تشتەکێ سروشتی یە!)، هەر ئەڤە بوویە ئەگەر کو هندەک مرۆڤ وان بۆ ئارمانجێن جودا ب شێوازێن مەبەستدار شرۆڤە بکەن. وان ئەو ب شێوەیێن نەراست گوهۆڕینە و بۆ ئارمانجێن خوە یێن سیاسی ب کار ئیناینە.

ژ دەمێن کەڤنار ڤە د ژێدەرێن جودا یێن ب زمانێن دی دا شێوازێ پەیڤا ‘کورد’ بەرچاڤ دکەڤیت. زانیاریێن ئێکێ دەربارەی کوردان د ژێدەرێن سۆمەری دا دهێنە دیتن. د نڤیسینێن بزماری یێن سۆمەری دا زانیاریێن پێنج هزار سالێن بەرێ هەنە. وەکی دهێتە زانین، پشتی پەیدابوونا نڤیسینێ دەست ب نڤیسینا دیرۆکا شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ دهێتە کرن… لێ ئەڤە تەنێ دەستپێکا دیرۆکا نڤیسکی یە. بەلێ دیرۆکا مرۆڤایەتیێ گەلەک ژ پێنج هزار سالان کەڤنترە، شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ هێشتا د دەمێ شۆرەشا چاخێ بەرین یێ نوی Neolithic دا چێبوویە و ڤەکۆلینێن ئارکیۆلۆژی Archaeology  ئانکو شوونواری دیدەڤانییا هندێ ددەن کو د وی سەردەمی دا ل کوردستانێ جڤاکەکێ پێشکەفتی هەبوویە، ب هەمی نیشانێن خوە یێن کولتووری ڤە… ژ لایێ زانا و ئارکیۆلۆژان ڤە ل ئەشکەفتا شانیدەر و پەرستگەها خەراپڕەشکێ (Göbeklitepe)، ل گرێن حەلەفێ، کۆتکێ و باشوور، ل کەنارێن چەمێ هێلانێ و نەوالا چۆری و چەرمۆ گەلەک پاشمایێن دیرۆکی هاتینە دیتن.

ئەو پاشمایێن شوونوواری یێن ل وان دەڤەران هاتینە دیتن، دبێژن کو بەری ٧ هەتا ١٠ هزار سالان کوردستان دەرگۆشا شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ بوویە…

بێگۆمان، پەیکەرێن نڤیسکی د گرنگن، لێ دیرۆکا شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ ژ دەمێ پەیدابوونا نڤیسینێ دەست پێ ناکەت. ڤەکۆلینێن ئارکیۆلۆژی یێن وان دەڤەرێن کوردستانێ ژی گەلەک پاشمایێن دیرۆکی یێن هێژا دەربارەی شارستانییەتا مرۆڤی یا بەری پەیدابوونا نڤیسینێ داینە جیهانا زانستی…

ئەم ل ڤێرێ دبێژین کو د هندەک جهان دا دەربارەی دایک – وەلاتێ کوردان نێرینێن دژی زانستی هەنە، کو د بنەڕەت دا د مەبەستدارن و چو بنەمایێن زانستی نینن.

هندەک دیرۆکنڤیسێن بیانی، ب تایبەتی ئەوێن نوونەراتییا زانستا فەرمی یا وان وەلاتێن داگیرکەر دکەن، ئەوێن وەلاتێ کوردان – کوردستان – د ناڤبەرا خوە دا پارڤەکری، وەلاتێ کوردان ب تنێ د هەرێما چیایێن زاگرۆسێ دا سنووردار دکەن و بزاڤی دکەن “پشتڕاست بکەن” کو، دایک – وەلاتێ کوردان هەر د وێ هەرێمێ دا یە. بێگۆمان، ئەڤە هەتا ڕادەیەکێ ڕاستی یە، لێ تەنێ هەتا ڕادەیەکێ: چیایێن زاگرۆسێ و دەڤەرێن دەوروبەرێن وان پشکەک ژ وەلاتێ کوردان – کوردستانێ نە. لێ، تەنێ – پشکەکە! … بێی دیارکرنا کەنارێن فورات و دیجلێ، چیایێن تۆرۆس یێن باشوورێ رۆژهەلات، دەوروبەرێن گۆلا وانێ هەتا باکورێ وێ، یان ژی بێی نڤیسینا میدیایا بچووک و مەزن یا کەڤنار، چو کەس ژی باوەر ژ ئەڤان بزاڤ و هەلویستان ناکەن و ئەم دشێین بێژین کو ئەڤ بزاڤە د بنەرەت دا چو ڕاستییەکا زانستی تێدا نینە و تەنێ ژ بۆ نەنیاسین و ژناڤبرنا ڕاستیێن دیرۆکی یە. ئارمانجا ئێکێ، دەستەسەرکرنا ئاخ و ئەردێ گەلێ کوردە و د سەر دا ژی، دزینا کولتوور و دیرۆکا وان یا کەڤنارە. ئەڤە جینۆسایدەکا کولتووری و دیرۆکی یا نەتەوەیەکی یە. گونەهکارییەکا مەزن و بێڕەوشتییەکا نەدیتی یە. ئەڤ زانا یێن ژ رەوشتێ زانستی دوور، ڤان کاران ب زانەبوون دکەن، لێ بێ مفایە… ڕاستییا دیرۆکی ل بەر چاڤە: گەلێ کورد، زمانێ کوردی و وەلاتێ وی یێ کەڤنار – ستارا وی – کوردستان، وەک زەنگینییا دیرۆکا مرۆڤایەتیێ، مینا تاقیگەهەکا سروشتی یا زیندی ل سەر پێیانە…

ئارمانجا وان بزاڤان ژی هەر ئەوە، کو کولتوور و دیرۆکا کەڤنار یا گەلێ کورد ل سەر ناڤێ خوە بنڤیسن و هەبوونا گەلێن خوە پێ چێبکەن. مرۆڤ نەشێت ئەڤێ چەندێ ب چو ناڤێن دی بناڤ بکەت، ئەگەر نە – جینۆسایدا کولتووری – دیرۆکی یا نەتەوەیەکی یە! ئەڤە ب خوە تاوانەکا گرانە ل دژی شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ! ئەڤ بزاڤە وەسا ژی نە ل گۆرەی کولتوور و ڕەوشتێ ڤەکۆلینێن زانستی نە. ما نە ڕاستییا دیرۆکی ل بەرچاڤە: کوردستان، وەک دەرگۆشا پەیدابوونا نەتەوەیێ کوردی، مینا تاقیگەهەکا سروشتی یا دیرۆکا شارستانییەتا کەڤن یا مرۆڤایەتیێ یە – ل ڤێرێ زمانێ کوردی چێبوویە و کولتوورێ کوردی، وەک پشکەک ژ شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ یا گشتی، وەرار و گەشە کریە، ل ڤێرێ گەلەک روودانێن دیرۆکی یێن تراجیدی چێبووینە، یێن کو پاشێ چارەنڤیسێ گەلەک نەتەوەیان ل ڤێ دەڤەرێ گوهۆڕین و دیار کرین…

وەکی ل سلال هاتییە گۆتن، د ژێدەرێن کەڤنار دا، ناڤ و زاراڤ ب شێوازێن خوە ڤە یێن ژ هەڤ جودا د بەرچاڤن، چونکی خودانێن وان نوونەرێن گەلێن جودا بوونە، هەروەسا ئەو ناڤ و زاراڤ د سەردەمێن دیرۆکی یێن جودا دا هاتینە نڤیسین، لێ د بنچینەیێ وان هەمی شێوازێن کەڤنار دا بۆ نیاسینا تێگەهێ ‹کورد› ئەڤ دەنگێن بێدەنگ Consnant sounds هەبوونە: ‹ک-ر-د/ت›، و ب زێدەکرنا دەنگێن دەنگدەر ێنVowel sounds  ‹ئا›، ‹ئۆ› یان ‹ئو›، دشییان دایە ئەوان پەیڤان وەک ‹کارد›، ‹کۆرد› یان ‹کورد› بهێتە گۆتن.

نها دا بنێڕین، کا پەیڤێن ‹کورد› و ‹کوردستان› د ژێدەرێن سەردەمێن جودا دا ب چ شێوازان هاتینە بەرچاڤ کرن.

1 – د ژێدەرێن سۆمەری دا

پەیڤا ‹کورد› د ژێدەرێن سۆمەری دا وەک ‹کور-تی› دهێت و رامانا وێ ‹گەلێ ژۆری›، ‹گەلێ چیایی› یە. کوردناسێ بناڤ و دەنگ ڤلادیمیر مینۆرسکی (١٨٧٧ – ١٩٦٦) د گۆتارا خوە یا «کورد» دا، یا کو د ئینسایکلۆپیدیا ئیسلامێ دا هاتییە بەلاڤکرن، دنڤیسیت، کو فرانسوا  – دانگین (François Thureau-Dangin١٨٧٢ -١٩٤٤) ئەوێ د بیاڤێ لێکۆلینێن زمانێ سۆمەری دا زانایێ هەرە بناڤودەنگ و دامەزرێنەرێ سۆمەریناسیێ یە، ل سەر دو تەختەیێن سۆمەرییان (بەرێن نڤیسی) کو دەمێ نڤیسینا وان بۆ پتر دو هزار سالان بەری زایینێ دزڤرنەڤە، ڕاستی گۆتنا ‹وەلاتێ کار-دا-کا› هاتییە. وەکى فرانسوا تیوورۆ دانگین و سێر گۆدفری ڕۆلس درایڤەر (Sir Godfrey Rolles Driver – ١٨٩٢ –١٩٧٥) دنڤیسن، ئەڤ وەلاتە دکەڤیتە باشوورێ گۆلا وانێ ، ئانکو، ل کەنارێن رووبارێن بۆتان و دیجلەیێ یە…

ئەڤ پێزانینە گەلەک د گرنگن، چونکی، سۆمەرییان د گەلەک نڤیسینێن تەختەیێن خوە دا ئاکنجیێن وەلاتێ کار-دا-کای وەک ‹کور-تی› داینە نیاسین. د زمانێ سۆمەری دا پەیڤا ‹کور› یان ‹ئور› رامانا وێ ‹چیا›، ‹جهێ بلند›ە. ئانکو، ‹کور-تی› رامانا وێ ‹چیایی› یە، و ب ڤێ پەیڤێ ‹کور-تی› ب ئاکنجیێن وان چیایان دهێنە نیاسین، ئەو چیایێن ژ سۆمەر بەر ب باکوری ڤە. گەلێ کورد، وەکی پێنج هزار سالان بەری نها، ئەڤرۆ ژی د وێ هەرێما چیایی دا دژیت، جیرانێ سۆمەرا کەڤنارە، و بهایێن خوە یێن نەتەوی و گیانی پاراستینە.

بەلگەیا هەرە مەزن بۆ ڤێ تیۆریێ ئەوە، کو ‹کور-تی› کوردێن کەڤنارن و کار-دا-کا ژی پشکەکە ژ کوردستـانا ئەڤرۆ… و ئەو هەرێما کو فرانسوا تیوورۆ – دانگین بەحس ژێ دکەت، ژ ئامەدێ دەست پێ دکەت و بەر ب سلێڤان، باتمان، خەرزان، مێردین، جزیر، بەدلیس، بۆتان، پشکەک ژ سەرحەدێ (مووش) ڤەدگریت و ل هەکاریێ ب دوماهیک دهێت. تەڤاهییا ڤێ هەرێمێ ب کێمی ڤە بەری چار – پێنج هزار سالان پشکەک ژ وەلاتێ دایک یێ گەلێ کورد بخوە – کوردستانێ – بوویە. پشکەک ژ باپیرێن گەلێ کورد – پڕۆتۆکوردان، بەری چار پێنج هزار سالان، ل پشکەکا باکورێ کوردستانێ و ڕۆژئاڤا ب ناڤێ ‹کورتی› ژیانە و ناڤێ وەلاتێ وان ژی ‹کارداکا› بوویە. ئەو پەیڤ ب زمانێ سۆمەری رامانا وێ ‹وەلاتێ کورتیان› بوویە، ئانکو، وەلاتێ کوردان – کوردستان…

بۆ هندێ کو هەمی هەرێمێن کوردستانێ د ڤی چارچۆڤەی دا بینینە بەرچاڤ، نها ئەم دێ بالا خوە دانێینە سەر هەرێمێن باشوور و ڕۆژئاڤایێ وێ. د هەمان سەردەم دا، ئانکو بەری پێنج هزار سالان، ل دەستپێکا دیرۆکا نڤیسکی یا سۆمەرییان، د هندەک تۆمارێن وان دا ئەم ڕاستی ناڤێ نەتەوەیەکێ ب ناڤێ ‹کو-تی› یان ‹کۆ-تی› دهێین، ل دەڤ ڤەکۆلەرێن پاشتر – ب شێوازێ ‹گوتی› هاتییە ب لێڤکرن.

نوونەرێن ڤی گەلی ل دەستپێکا هزارسالا سیێ یا بەری ڤی سەردەمی ژ زاگرۆسێن ڕۆژهلات هاتنە خوار بۆ وەلاتێ سۆمەرییان و نێزیکی ١٥٠-٢٠٠ سالان ل وێرێ دەستهەلاتدار بوون. پەیڤا ‹کۆ› د زمانێ سۆمەری دا دیسا رامانا چیا و بلنداهیێ ددەت، ئەڤە ژی جارەکا دی پشتڕاست دکەت، کو پەیڤێن ‹کور-تی› و ‹کۆ-تی› هەڤڕامانن.

وەرن دا ئەم سەحکەینە زاراڤێ کرمانجکی-زازاکی یێ زمانێ کوردی. ئەڤرۆ ژی پەیڤا ‹کۆ› د ڤی زاراڤی دا ڕامانا ‹چیا› ددەت و ب باوەرییەکا مەزن ئەو پەیڤ ژ سۆمەری دەربازی کوردی بوویە، یان ژی، بەروڤاژی ڤێ، ژ کوردییا کەڤنار دەربازی ناڤ سۆمەری بوویە… هەر چەوا بیت، هەبوونا ڤێ پەیڤێ د کوردییا ئەڤرۆ دا جارەکا دی گرۆڤەک دی یە.

پترییا ڕۆژهلاتناس و کوردناسێن بناڤودەنگ د وێ باوەریێ دا نە کو پەیڤێن ‹کور-تی› و ‹کۆ-تی› خودان هەمان ڕامانن…

2 – د ژێدەرێن ئاشووریان دا.

ژ دیرۆکێ دهێتە زانین، کو پشتی سۆمەر و ئەککەدێ، دەولەتا کۆلەداری یا ئاشوورستانێ دەرکەفتییە سەر شانۆیا دیرۆکێ، یا کو نێزیکی دو هزار سالان مای (ژ سەدێ ٢٤ێ بەری زایینێ – هەتا سەدێ ٧ێ بەری زایینێ). ئەو د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا ئیمپراتۆرییا ئێکێ بوویە و ١٣٠ سالێن خوە یێن دوماهیێ (٧٥٠ – ٦٠٩/٦١٢ بەری زایینێ) وەک ئیمپراتۆری مایە…

ژ بەر کو ئەڤ ئیمپراتۆرییە و وەلاتێ دایک یێ کوردان – مادیا د هەمان هەرێمێ دا بوون، لەورا ژی، ب شێوەیەکێ سرۆشتی، د ناڤبەرا ئاشوورستانێ و کوردان دا پەیوەندیێن جۆراوجۆر هەبوون. د ژێدەرێن ئاشووریان دا دەربارەی وان پەیوەندییان زانیاری و پێزانین ماینە. بەلێ، د وان زانیارییان دا ناڤێ نەتەوی ‹کورد› و ناڤێ وەلاتێ کوردان ل گۆرەی تایبەتمەندیێن زمانێ ئاشووری یێ وی دەمی هاتینە نڤیسین… ئارامی و ئاشووریان گۆتییە وەلاتێ کوردان ‹بێت کاردو›، ئانکو، مال/ ئاکنجی/ وەلاتێ کوردان، ئانکو، کوردستان.

کۆلەدارێن ئاشووری بۆ هندێ کو کۆلەیێن ژیر و شارەزا ب دەست خوەڤە بینن، بەرێ خوە داینە وەلاتێن باکور، ب تایبەتی ژی، ‹بێت-کاردو› – کوردستانێ. بۆ هەمان ئارمانج ژی، وان گەلەک جاران دژی وەلاتێن باکور هێرش کرینە. وەکی ڤ. مینۆرسکی بەحس دکەت، پادشاهێ ئاشووریان تیگلات پالاسەرێ دویێ Tiglat Palaser II (توکولتی-ئاتال-ئێشاررایێ ٢، ٩٦٧-٩٣٥ بەری زایینێ) نڤیسییە کو ئەو ل چیایێن ئازو د شەڕێ دژی گەلێ ‹کور-تی› دا سەرکەفتییە و ژ وێرێ گەلەک کۆلە و دەستکەفتێن شەڕی برینە. ئەو چیایێن ئازو هەمان جهن، ئەوێن کو دەربارەی وان د نڤیسارێن سۆمەرییان یێن سەر تەختەیان دا هاتییە گۆتن. و د نڤیسارێن (تەختەیێن) سۆمەرییان دا ئەو دەڤەر وەک وەلاتێ ‹کور-تی›یان دهێتە بناڤکرن و وەلاتێ وان ب ‹کۆرداکا› بناڤکرییە، کو دکەڤیتە باشوورێ گۆلا وانێ. مینۆرسکی ل سەر بنەمایێ دیتنا ئاشووریناس درایڤەر ج. ر. (Driver G.R.) وێ نێرینێ پشتراست دکەت کو پشتی هزار سالان هەمان گەل د هەمان جهان دا دژیت (سەحکەنە نەخشەیێ ژمارە -١). یا سەرنجڕاکێش ئەوە کو هەمان ‹کور-تی› دکەڤنە د ناڤ کۆنفیدراسیۆنا خالدی و ئورارتیان دا و ب هەڤرا ل دژی هێرشێن ئاشووریان ڕادوەستن. وەلاتێ وان ل دەوروبەرێن کەنارێن دیجلەی، گۆلا وانێ و وان دەڤە ران بوویە، یێن کو مە ل ژۆری ئاماژە پێکری.

 ڕاستییا ڤان زانیاریێن درایڤەر و دیتنێن مینۆرسکی ئەڤرۆ ژی د کوردستانێ دا دیار دبیت: ئەو چیایێ ئازو، ئەوێ کو ئەو بەحس ژێ دکەن، ئەڤرۆ ژی د کوردستانێ دا وەک چیایێ هەزۆیێ بناڤ و دەنگە و د ناڤبەرا هەرێمێن خەرزانێ و باتمانێ ڕا درێژ دبیت، دچیت هەتا  دگەهیتە ساسۆن و مووشێ کو چیایێن بلند و ئاسێ و سەختن.

هەروەسا چیایێ مەرەتۆیێ یێ بناڤ و دەنگ ژی د ناڤ وان چیایان دا جهێ خوە دگریت. چیایێن دی یێن ڕێزەچیایێن هەزۆیێ ئەڤەنە: کەرمەلەهـ، هێلکیس، کۆرام… هتد. ئەڤ هەمی د ناڤ سیستەمێ چیایێن تۆرۆسێ دا نە و ل باکورێ رووبارێ دیجلەی نە. هەروەسا، تایێن دیجلەی یێن فرەهـ وەک رووبارێن خەرزانێ و باتمانێ ژی ژ وان چیایێن بلند دەست پێ دکەن و ل باشوور وەک رووبارێن بەدلیسێ و بۆتانێ تێکەلی ئاڤێن دیجلەی دبن.

ئەڤ زانیاریێن دیرۆکی دەربارەی وێ چەندێ دبێژن، کو کەنارێن رووبارێ دیجلەی یێن باکوری و باشووری، ژ دەستپێکا دیرۆکا نڤیسکی ڤە وەلاتێ دایک یێ کور- تیێن ئاری بوویە و وەلاتێ نەڤیێن وان – کوردێن ئەڤرۆ – دیسان ل وێرێ یە…

3 – د ژێدەرێن ڕۆم و یۆنانییان دا

أ) سەردەمێ مادان:

ل سالا ٦١٢ێ دوماهیک ب وی دەستهەلاتی هات، یا کو ژ سۆمەرێ دەستپێ کربوو و گەهشتبوویە دەمێ کۆلەدارییا ئاشوورستانێ. ئەو سیستەمێ کۆلەداریێ ب پشکدارییا پێشەنگ یا مادان دهێتە هەرفاندن، ئەوێن کو پشکەکن ژ «چیاییان» و وەک باپیرێن کوردێن ئەڤرۆ دهێنە نیاسین. ماد و کور-تی هەم ژ لایێ نەژادی ڤە، هەم د بیاڤێ ئەردنیگاریێ دا و هەم ژی ژ لایێ دیرۆکی و چاندی ڤە دگەهنە هەڤ. و ماد پشکەکن ژ کو-تی/کۆ-تیان، ئەوێن کو وەک ‹ئاکنجیێن چیایی› دهاتنە نیاسین و د چیایێن کوردستانێ دا دژیان. ئەو ب تایبەتی ژی د ڕۆژهلاتا وەلات دا گەلەک بوونە. دیسان ژی، هەبوونا گەلێ کورد ئەڤرۆ د ڤێ هەرێمێ دا و ناڤێ هندەک عەشیرەت و هەرێمان دبنە ئەگەر، کو مرۆڤ ب ئاوایەکێ دی پرسێ بهەلسەنگینیت.

لێ بەلێ، دڤێت بهێتە گۆتن کو ئەو شەش عەشیرەتێن مادان، ئەوێن کو هێرۆدۆتی د «دیرۆک»ا خوە دا ناڤێ وان ئینای (بوسی، پارەتەکانی، سترۆخی، ئاریزانی، بودی و ماگی)، وەکی ئەم دبینین، ناڤێن وان عەشیرەتان ژ ناڤێ هەرێمێن وان دهێن. ئەڤرۆ ژی گەلەک عەشیرەتێن کوردان ب ناڤێن هەرێمێن خوە دهێنە نیاسین. بۆ نموونە: سلێڤان – سلێڤی، بۆتان – بۆتی، هەکاری – هەکاری، شێروان – شێروی… هتد. ل گۆرەی ڤێ، عەشیرەتا بودی، یا ل دەڤ هێرۆدۆتی هەی، ئەو بخوە عەشیرەتا بۆتی یە، یا کو ئەڤرۆ د هەرێما بۆتان یا کوردستانێ دا ئەڤرۆ ژی دژیت – د باژێرێ سێرتێ حەتا دهێ، جزیر، شرنەخ، هەکاریێ و هەرێمێن دەوروبەرێن وان دا ژیانا خوە ددۆمینن، و ئەڤە ژی هەرێما بۆتانە. ئەڤرۆ ژی د ناڤ کوردێن ئێزدی دا عەشیرەتا بودی هەیە. وەسا ژی عەشیرەتا سترۆخات (یا ل دەڤ هێرۆدۆتی) – ئەو هەمان عەشیرەتا کوردانە یا ب ناڤێ سترکی، و یێن سترکی ئەڤرۆ دەوروبەرێن هەرێما شێروانێ یا سێرتێ و حەتا دگەهیتە گۆلا وانێ ژیانا خوە ددۆمینن و ژ وێ هەرێمێ ڕا، یا کو لێ دژین، دبێژن هەرێما سترکان. لێ عەشیرەتا ئاریزانت – ئەو ئاکنجیێن هەرێما کەڤنار یا ئارزانیایێ نە (د ژێدەرێن سەدسالێن ناڤین یێن عەرەبان و ئەرمەنیان دا – ئارزان – ئەرزان)، ئەڤە ژی هەمان هەرێما خەرزان یا ئەڤرۆیە. ل گۆرەی ڤێ ژی، کوردێن کو د ڤێ هەرێمێ دا دژین، خەرزان – خەرزی – خەرزانی دهێنە ناڤکرن (وەکی دیار، پەیڤا ئاریزانت – شێوازێ گۆتنا یۆنانی یا پەیڤا خەرزانە!). ئەوا کو ڤان هەر سێ هەرێمێن کوردستانێ دگەهینیتە هەڤ، نە ب تنێ ئەوە، کو ئەو هەمی ب زاراڤێ کورمانجی یێ زمانێ کوردی دئاخڤن، لێ وەسا ژی، ئەو، کو ئەو د ناڤەندا کوردستانێ دا نە و وەک پشکێن گەلێ کورد، هەر ئێک ژ وان ئەڤرۆ ڕەسەنایەتییا کەلتۆرێن خوە دپارێزن…

دڤێت بهێتە گۆتن، کو ئەڤ هەر سێ هەرێمە ژی، حەتا بەری دوسەد سالان، باوەریێن کەڤنار یێن گەلێ کورد یێن ئێزدیاتی و یارسانی ب ئاوایەکێ زیندی د ناڤ چاندا خوە دا دحەواندن، لێ پشتی ١٨٢٠ێ ب زۆرداریا عۆسمانی و بلندبوونا ڕادیکالیزمێ د کوردستانێ دا، ئەڤ باوەریە هێدی – هێدی ژ ناڤ چوون و ڤێ گاڤێ ئەم دشێین ب تنێ هندەک شۆپێن وان یێن بچووک ل ڤان هەرێمێن دیرۆکی ببینین…

ژ ناڤێن ڤان عەشیرەت و هەرێمان ئەم دشێین ب ساناهی ببێژین کو یێن ماد ژ دەستپێکێ ڤە نە ب تنێ د ڕۆژهلاتا کوردستانێ دا، لێ، هەروەسا، ل باکور و ناڤەندا کوردستانێ ژی هەبوون، و سێ عەشیرەتێن ب هێز و کەڤنار، ئەوێن کو کۆنفیدراسیۆنا مادی ئاڤا کرینە، ژ هەرێما کور-تی-یێن کەڤنارن، ئانکو، ئەو هەرێما کور-تی-یێن کو بەری چار-پێنج هزار سالان د بەلگەیێن سۆمەری و ئاشوورییان دا دەرباس دبن و ل دەوروبەرێن دیجلەی و گۆلا وانێ ماینە. ئەڤ هەر سێ عەشیرەت-هەرێم (بودی، ئاریزانی و سترۆخی – بۆتی، خەرزانی، سترکی) ژ دەمێن کەڤنار ڤە ل دەوروبەرێن کەڤانا دیجلەی و ل نوالا بۆتانێ هەبوون و ئەڤرۆ ژی هەنە.

هندەک زانا دبێژن، کو گەلێ کورد یێ ئەڤرۆ، وەک نەتەوە، ژ کۆما عەشیرەتێن خودان کەلتۆر و دیرۆکەکا هەڤپار پێکهاتییە. لێ ئەڤ نێرینە هەم کێمە، هەم ژی شاشە. ژ بەر هندێ، بۆ نەتەوەیەکێ د سەری دا زمانەکێ هەڤپار پێدڤی یە. هەروەسا ئەڤ زمانە ب خوە ڕا نەتەوەیەکا هەڤپار ژی دئافرینیت. تشتێ ب زانەبوون دهێتە ژبیرکرن ژی، ئەڤ یەکە: کەلتۆر و دیرۆک ئەگەر ب زمانەکی نەهێنە دارشتن، بنجەهێ نەتەوەیەکێ ناهێتە دانان.

دیسان ژ لێکۆلینێن د بیاڤێ زمانێن کەڤنار یێن ڤێ هەرێمێ دیار دبیت، کو زمانێ کوردی یێ ئەڤرۆ، ب هەمی زاراڤ و دەڤۆکێن خوە ڤە، ئەنجامێ پرۆسەیا پێشکەفتنێن دیرۆکی یە… گەلێ ماد ژی ب کەلتۆرێ خوە یێ گیانی ڤە پشکەکە ژ ڤێ جڤاکا زمانی یە… و ئێکباتانا پایتەختێ مادیا (هەگمەدانا – ئێکباتانا)، ئانکو، هەمەدانا ئەڤرۆ، ناڤەندا هەرێما کۆ-تی-یێن کەڤنار بوویە. ماد ژ وێرێ دەرکەفتن و ئێکەتییا خوە ل گەل عەشیرەتێن وەک خوە ئاری و پڕۆتۆ-کورد یێن وەک خالدی/ئورارتان، یێن وەک کور-تی-یێن دەوروبەرێن دیجلەی و باشوور و باکورێ گۆلا وانێ ئاڤا کر و ڕێکخستنەکا مەزن دروستکر.  دیسان د ناڤ کۆنفیدراسیۆنا عەشیران یا ماد دا کور-تی و، هەروەسا، کۆ-تیان ب تەمامی جهێ خوە گرتن. ئارمانجا وان یا هەڤپار تێکۆشینا ل هەمبەر کۆلەداریێ بوو. ڤێ ئێکەتیێ کەلتۆرەکا نوی و شێوەیەکێ نوی یێ ژیانێ ل سەر ئاخا کوردستانێ ئافراند. ئێدی سیستەمێن کۆلەداریێ هاتنە تێکبرن و ژیانەکا نوی، ب سەرکەفتنا ل هەمبەر نەینەوایێ دەست پێ کری یە – ب ناڤێ نەورۆزێ، ئانکو، نۆڕۆژێ، ڕۆژا نوی… لێ ئەڤ کەلتۆرێ ئازادی و وەکەڤیێ گەلەک نەڤەنەکێشا و پشتی دەمەکێ کورت، پشتی ٧٠-٨٠ سالان، مادیا ب دەستێ نەڤیێ ئیشتۆڤێگۆ/ئاستیاگێ پادشاهێ خوە، کوڕێ ڤاسالێ فارس و میردۆت ماندانا، ب هەڤکاریا خاینێن گەلێ خوە تێک چوو و دەستهەلاتداریا سیستەمێ ئازادی و وەکەڤیێ، یا کو سیستەمەکێ نوو ل هەمبەر کۆلەداریێ ئاڤا کربوو، هەرفت و سەردەمەکێ دژوار ل کوردستانێ دەست پێ کر.

ب سەردەمێ پشتی مادیا

پشتی سالا ٥٥٠ێ یا بەری سەردەمێ مە حەتا سەردەمێ ئیسلامێ ناڤێ نەتەوی کورد و ناڤێ وەلاتێ وان ل دەف گەریدە و دیرۆکنڤیسێن ڕۆمی و یۆنانی ب شێوازێن جودا بەرچاڤ دکەڤیت، ل گۆرەی تایبەتمەندیێن گۆتنا زمانێ کۆنکرێت…

د ناڤ ژێدەرێن دیرۆکی یێن ئەنتیک دا د بەرهەمێ دیرۆکی یێ “ئاناباسیس” یۆنانییا کەڤن – ἀνάβασις – « هلگران//ڤەگەر» یێ سەرفەرماندار و دیرۆکنڤیسێ یۆنانی یێ سەدێ ٥ێ بەری زایینێ کسێنۆفۆنی Xenophon دا زانیاریێن دیرۆکی یێن سەرنجڕاکێش هەنە. د ڤی بەرهەمی دا دەربارەی ڤەگەرا کۆمەکا لەشکرێن یۆنانی یا ژ ١٠,٠٠٠ کەسان دهێتە گۆتن. ئەڤ کۆما لەشکری ب کرێ پشکداری شەڕێ ناڤخوەیی یێ ل فارسستانێ دبیت. ئەڤ شەڕە ساتراپێ (والی)یێ لیدیا، فریگیا و کاپادۆکیا مەزن کوروشێ گەنج ل هەمبەر برایێ خوە یێ مەزن، پادشاهێ فارسستانێ، ئارتاخشاسایێ ٢ (ئارتاکسێرکسێس ٢) دەستپێ کربوو، ب ئارمانجا وی ژ سەر تەختی باڤێژیت. د ڤی شەڕی دا کوروش دهێتە کوشتن، لێ کۆما لەشکرێن ب کرێ یێن یۆنانی، ئەوێن کو ژ لایێ وی ڤە پشکداری شەڕی ببوون، پاشڤە ڤەدکێشن و دخوازن ڤەگەرن وەلاتێ خوە… و کسێنۆفۆن، ئەوێ کو فەرماندارێ پاش لەشکریێ (ئاریێرگاردا) کۆما ١٠,٠٠٠ان بوویە، د پەرتۆکا خوە دا ب هووری دەربارەی وێ پاشڤەکێشانێ دنڤیسیت… د پەرتۆکێ دا د ڕێزا وان وەلاتان دا، ئەوێن کو ڕێیا ڤەگەرێ بەر ب وەلات د ناڤ وان ڕا دەرباس دبیت، وەسا ژی ناڤێ وەلاتێ کاردۆخان هەیە…

ل ڤێرێ ڕێیا وان ل کەنارێن ڕۆژهلات یێن رووبارێ دیجلەی ڕا دەرباس دبیت، بەر ب ژۆری ڤە، بەر ب ژێدەرێ رووباری ڤە دچیت…

ئارتێشا ب کرێ یا یۆنانیان، یا کو ب چیایێن بلند و سەخت ڕا پاشڤە دکێشیت، ڕاستی کاردۆخان دهێن. وەکی ئەو ڤەدگێڕیت، ئەو چیا چیایێن کوردستانا ئەڤرۆ یێن گەبارێ و بۆتانێ نە. و، وەکی کسێنۆفۆن دنڤیسیت، پشتی پێکدادان و شەڕێن ل گەل کاردۆخان، ئەو خوە دگەهیننە رووبارێ کێنتریتیسێ – رووبارێ بۆتانێ یێ ئەڤرۆ. ئەو ب هووری دەربارەی کاردۆخان دنڤیسیت، دەربارەی وان وەک گەلەکێ ب هێز، شەڕکەر و دەولەمەند ڤەدگێڕیت، دبێژیت، کو وان خوە نە سپارتینە شاهێن فارس و ئازاد و سەربخوە ژیاینە. ئەو دنڤیسیت کو د شەڕێ ل گەل کاردۆخان دا ئەو ناگەهنە چ ئەنجامان، زیانێن وان چێبوونە، و نەچار ماینە، ل گەل وان پەیمانەکێ گرێ بدەن. دیسان ژی کاردۆخان ئەو شۆپاندینە حەتا کەنارێ رووبارێ بۆتانێ. و هەر پشتی وێ، دەمێ ئەو ژ رووباری دەرباس بووین، بێهنا وان هاتییە بەر وان.

ل باکورێ رووبارێ بۆتانێ ژی ساتراپەکێ ئاری یێ ب ناڤێ ئۆرۆنتێس دەستهەلاتدارە و ئەو ژی ڕێ ددەتە وان، کو ئەو رێرەواتییا خوە یا بەر ب وەلاتێ خوە ڤە دبەردەوام بن. کسێنۆفۆن دیسان دیار دکەت، کو ساتراپێ ئەرمەنیا ئۆرۆنتێس (ب زمانێن ئاری یێن کەڤنار ئۆرانت یانکو ئیران)، توخمەکێ ئاری یە و د ئارتێشا وی دا شەڕڤانێن ئەرمەن، خالدی و مارد هەنە. بەحسا خالدی و ماردان ب بەرفرەهی دکەت و وەکی کاردۆخان، پەسنێ شەڕڤانییا خالدی و ماردان ژی ددەت.

ئەڤ هەمی دەربارەی وێ چەندێ دبێژیت کو ژ هەردو لایان ڤە ل کەنارێن رووبارێ بۆتان باپیرێن کوردان ماینە و کوردێن ئەڤرۆ – نەڤیێن وان یێن ڕاستەوخوە، ئەڤرۆ ژی ل وێرێ دژین.

وەرن دا ل ڤێرێ ببێژین، کو هندەک ڤەکۆلەر دنڤیسن، کو خالد و ئورارت ئێکن، و دبێژن، کو هێ وی دەمی ناڤێ ئوراران خالد بوویە. لێ مارد پشکەک ژ کۆنفیدراسیۆنا عەشیرەتێن مادان بوونە، لێ ئەو هەرێما، ل کیژان ئێکگرتی ژیاینە، ناڤێ وێ ماردستان (ماردییا) بوویە. ئەڤ هەردو گەل ژی وەک پڕۆتۆ-کورد هاتینە قەبوولکرن، و ئەرمەنی حەتا ئەڤرۆ ژی هەم مادان، هەم کوردان ‹مار› ناڤ دکەن (ژ پەیڤا مارد). وەها، پەیدابوونا پەیڤا ‹مار› د زمانێ ئەرمەنی دا زمانناسێ کورد عەزیزێ جەوۆ مامۆیان ب ئیتیمۆلۆژی وەها شرۆڤە دکەت:

«…چما ئەرمەنیان ماد وەک مار (մար) ناڤکرینە (و ئەڤرۆ ژی ناڤ دکەن)، و ل گۆرەی وێ ژی ژ مادیایێ ڕا ماراستان دبێژن؟»

د دەمێ خوە دا، دەمێ ئەرمەنی ژ فریگیایێ دهێن و د وان هەرێمێن ل سەر سنۆرێن مادیایێ دا ئاکنجی دبن، وەکی ژێدەرێن دیرۆکی یێن کەڤنار بەلگەهیێ ددەن، ئەو ل گەل مادان و وەلاتێ وان ژ وی لای ڤە پەیوەندیان دانینن و وان نیاس دبن، ل جهێ کو مارد مابوون (سەحکەنە نەخشەیێن ئورارتویێ، ڕووپەل ٢٦٨-٢٦٩). و، ژ بەر کو ئەرمەنیان، جیرانەتی ل گەل ماردان کریە و ل گەل وان پەیوەندی دانینە، ژ بەر وێ ژی هەمی گەلێ مادیایێ وەک مارد قەبوول کرینە، لێ تەڤاهییا وەلاتێ وان، مادیا ژی – وەک ماردستان. هەر پاشتر، ب ڕێیا پرۆسەیێن گوهۆڕینا پەیڤان دەنگێ -د، ژ پەیڤا مارد کەفتیە، و ئەو پەیڤ گوهۆڕیە و بوویە مار، لێ پەیڤا ماردستان بوویە ماراستان… دڤێت بهێتە زانین، کو ل ڤێرێ ڕێیا پرۆسەیێن گوهۆڕینا پەیڤان د زمانێن دی یێن هیندئەورۆپی دا ژی ل سەر ڤی بنەمای پێکهاتینە. ژ بەر وێ ژی ناڤێن دی یێن مادان و مادیایێ (هەم د زمانێ کوردی، هەم ژی د یێن بیانی دا) ئەو شێوازن، ئەوێن کو ژ پەیڤا مارد چێبووینە. ب ڕێیا حەلیانا دەنگێ –ر د پەیڤا مارد دا پەیڤا کوردی یا ‹ماد› و شێوازێن دی یێن وەک مێدۆی، ماδ، مادا، میدی و ژ ڤێ یا دوماهیێ ژی – پەیڤێن ڕووسی یێن میدیا (Мидия) و میدیانێ (мидяне) چێبووینە، ئەوێن کو مینۆرسکی بەحس ژێ دکەت…

دڤێت بهێتە زانین، کو ل ڤێرێ ڕێیا پرۆسەیێن گوهۆڕینا پەیڤان د زمانێن دی یێن هیندئەورۆپی دا ژی ل سەر ڤی بنەمای پێکهاتینە. ژ بەر وێ ژی ناڤێن دی یێن مادان و مادیایێ (هەم د زمانێ کوردی، هەم ژی د یێن بیانی دا) ئەو شێوازن، ئەوێن کو ژ پەیڤا مارد چێبووینە. ب ڕێیا حەلیانا دەنگێ –ر د پەیڤا مارد دا پەیڤا کوردی یا ماد و شێوازێن دی یێن وەک مێدۆی، ماδ، مادا، میدی و ژ ڤێ یا دوماهیێ ژی – پەیڤێن ڕووسی یێن میدیا (Мидия) و میدیانێ (мидяне) چێبووینە…»

نها ژی وەرن دا بزڤرینە سەر ناڤێ نەتەوی ‹کورد› و شێوازێ وی یێ کەڤنار ‹کاردۆخ› – ل دەڤ کسێنۆفۆنی.

ئەگەر ئەم ب هویری سەحکەینە وان هەمی شێوازان، ئەوێن کو مە ل ژۆری بەحس ژێ کری، ئەم دێ بینین، کو د بنجەهێ ڤان هەمی پەیڤان دا ئەڤ ڕێزە دەنگێن بێدەنگ هەنە: ‹ک، ر، د/ت› و، کا ژ ڤان دەنگێن دەنگدەر د ناڤبەرا وان دا کیژان هاتییە گۆتن: ‹ئا›، ‹ئۆ› یان ‹ئو›، ل گۆرەی وێ ژی ئەڤ شێوازێن هەنێ چێ بووینە: ‹کورد›، ‹کۆرد› یان ژی ‹کارد›. ژ ڤان شێوازەکێ بەرچاڤ ل دەڤ کسێنۆفۆنی هەیە: ‹کارد-ۆخ›. دو هزار سالان بەری کسێنۆفۆنی د ژێدەرێن سۆمەری و ئاشووری دا کورد وەک ‹کور-تی›، ‹کۆ-تی›، ‹کارد› دهێنە بیرئینان. ئەگەر مرۆڤ ڤان شێوازان بەراوردی پەیڤا ‹کاردۆخ› یا ل دەڤ کسێنۆفۆنی بکەت، دیارە، کو ئەڤ هەمی شێوازێن پەیڤێ خودان بنجەهەکێ هەڤبەشن: ‹کرد›. هەر سێ شێواز ژی هەمان ڕامانا نەتەوی ددەن. و، چ سەرنجڕاکێشە، د ڤان هەمی ژێدەران دا ژی هەمان هەرێما ئاکنجیبوونێ (وەلات) یا کوردان یا کەڤنار دهێتە دەستنیشانکرن. و وەلاتێ کوردان هەرێمێن هەکاریێ حەتا ئامەدێ ڤەدگریتە ناڤ خوە و دچیتە دگەهیتە کەنارێن رووبارێن فرات و دیجلەی. و ئەڤ هەرێمە، وەکی هزاران سالان بەری نها جهێ باپیرێن کوردێن ئەڤرۆ بوویە، ئەڤرۆ ژی پشکەکە ژ ئاخا نەتەوی یا کوردستانێ یە.

هەلبەت، پشتی کسێنۆفۆنی ژی د ژێدەرێن ڕۆمی و یۆنانی دا ناڤێ نەتەوی ‹کورد› و ناڤێ ‹کوردستان› بەرچاڤ دکەڤیت، وەکی ل ژۆری هاتییە گۆتن، ل گۆرەی گۆتنا وان زمانان یا وان سەردەمان.

ئێک ژ وان بیرمەندان دیرۆکنڤیس و ئەردنیگارناسێ یۆنانستانا کەڤنار سترابۆنە (٦٤ێ بەری زایینێ – ٢٤ێ زایینێ). پەرتۆکا وی یا «ئەردنیگاری» بێ هەڤبەرە. د وێ دا ئەو نە بتنێ ب هویری وەلاتێن جودا یێن جیهانا کەڤنار ددەتە نیاسین، لێ هەروەسا دەربارەی کەلتۆر، کەڤنەشۆپی و دیرۆکا گەلێن وان وەلاتان ژی دبێژیت. ل ڤێرێ وەسا ژی، دەمێ ئەو دەربارەی مادیا و وەلاتێ جیرانێن وێ دنڤیسیت، وەسا ژی وەلاتێ گۆردیێنێ/گۆردیایێ و ئاکنجیێن وێ – گۆردەیان و چیایێن گۆردەیی بیر تینیت، و مەبەستا وی چیایێن تۆرۆس بوویە. وەها، ئەو دەربارەی وێ چەندێ چ دنڤیسیت: «… لێ ل وی بەری رووباری فراتێ لایێ باشووری ڤە چیا هەنە، ئەوێن کو ژ ڕۆژهلاتێ کاپادۆکیایێ و کۆمۆگێنیایێ ڤە درێژ دبن، پشکا وان یا دەستپێکێ ناڤێ وێ تۆرۆسە، ئەوێ کو سۆفێنایێ و ئەرمەنیا دی ژ ناڤچەمان (مێزۆپۆتامیا) جودا دکەت. هندەکان ئەو چیا وەک چیایێن گۆردیێی ناڤ دکرن». و، چ سەرنجڕاکێشە، سترابۆن دیار دکەت، کو گۆردیان هەمان کاردۆخێن کەڤنارن. وەها، ئەو چ دنڤیسیت: «هەرێما گۆردیان نێزیکی رووبارێ دیجلەی یە، ژ وان ڕا د دەمێن کەڤنار دا کاردۆخ دگۆتن». و، ئەگەر مرۆڤ ڤی وەلاتی ب گۆتنا سترابۆنی بنرخینیت، ئەو هەرێما دەوروبەرێن وانێ، هەرێمێن مووش و ئامەدێ، کەنارێن دیجلەی و چیایێ گۆردیێی (پشکەک ژ تۆرۆسان) ڤەدگریتە ناڤ خوە.

ئەگەر مرۆڤ پەیڤێن ‹کور-تی›، ‹کۆر-دا-کا›، ‹بێت کاردۆ› یێن د ژێدەرێن سۆمەری و ئاشووری دا بەراوردی پەیڤا ‹کاردۆخ› یا ل دەڤ کسێنۆفۆنی و پەیڤێن ‹گۆردیێنێ/گۆردیایێ› یێن ل دەڤ سترابۆنی بکەت (سترابۆن بخوە ژی دنڤیسیت، کو د دەمێن کەڤنار دا ژ گۆردیان ڕا کاردۆخ گۆتینە!)، دیار دبیت، کو د بنجەهێ وان هەمی پەیڤان دا دەنگێن بێدەنگ یێن ک-ر-ت/د هەنە، و ب زێدەکرنا دەنگدەرێن ا، و یان ۆ د زمانێن جودا دا ئەو پەیڤە ب شێوازێن جودا دهێتە گۆتن: ‹کورت›، ‹کارد›، ‹گۆرد/کۆرد› یان ژی ‹کورد›.

پرسیارەکا دی یا نە کێم گرنگ ژی: ل دەف سترابۆنی وەسا ژی ناڤێ نەتەوی ‹کورتی› بەرچاڤ دکەڤیت. دبیت کو ئەڤ شێوازە ژی ئەنجامێ گۆتنا زاراڤی-دەڤۆکی یا هەمان پەیڤێ بیت، وەک ئەڤرۆ کوردێن زازا ل شوونا پەیڤێن کوردی یان کورمانجی زاراڤێ خوە ‹کردکی› یان ‹کرمانجکی› ناڤ دکەن.

دیرۆکنڤیسەکێ دی یێ کەڤنار، ئەوێ کو زانیاریێن بەرفرەهـ دەربارەی ‹گۆردۆئێنێ› و ‹گۆردۆئێنیان› هەنە، ئەو نڤیسەر و فەیلەسۆفێ یۆنانی یێ کەڤنار پلوتارخوەسە (لوسیوس مێستریوس پلوتارخوس، نێزیکی سالا ٤٦ – نێزیکی ١٢٧ێ زایینێ). د پەرتۆکا وی یا «ژیاننامەیێن بەراوردکری» دا، یا کو دیرۆکا دەستهەلاتدارێن ب ناڤودەنگ یێن سیاسی یێن یۆنانستان و ڕۆمایێ یە، د وێ دا زانیاریێن سەرنجڕاکێش دەربارەی گەل و وەلاتێن ئەورۆپا، ئاسیایا بچووک، ناڤچەمان (مێزۆپۆتامیا) و قەفقاسیا دا هەنە. د پشکا پەرتۆکا ناڤبری، یا کو دەربارەی ژیان و کارێ سەرفەرماندار و دەستهەلاتدارێ سیاسی یێ ڕۆمایێ لوکوللۆس (لوسیوس لیسینیوس لوکوللۆس – سالێن ١١٧-٥٦ یێن بەری زایینێ) دا یە، دەم ب دەم دەربارەی گۆردیان، وەلاتێ وان – گۆردیێنێ، دەربارەی زاربینایێ پادشاهێ گۆردیێنێ، دەربارەی هێزێن (چەکدار یێن) گۆردیێنیان، دەربارەی وێ چەندێ، کا چاوا لوکوللۆسی دەمێ ڤەشارتنا تەرمێ زاربینای ئەو وەک دۆست و هەڤپەیمانێ گەلێ ڕۆمی ناڤ کریە.

پشتی هاتنا سەردەمێ ئیسلامێ ژی کوردستان ب شێوازێن جودا ل سەر شانۆیا دیرۆکێ مایە – ب شێوازێ دەولەتا سەربخوە، یان نیڤ-سەربخوە، یان یا وەسال، یان ژی د بن داگیرکەریا ڕۆمیان، پارتان یان ساسانیان دا، لێ، هەر ئێکە، هاتییە پاراستن و مایە.

لێ بەلێ، دڤێت بهێتە گۆتن، ژ دەمێ دەولەتا ڕۆمایێ حەتا سەردەمێ ئیسلامێ گۆردیێنێ (پشکەکا مەزن ژ کوردستانا ئەڤرۆ)، دبیتە قادا دژ یەک ڕاوەستیانا هێزێن مەزن یێن وی دەمی و، وەکی ببێژی، دبیتە سنۆرەکێ سرۆشتی د ناڤبەرا وان دەولەتان دا. لەوا ژی پشکەک ژ گەلێ وێ، بۆ کو خوە ژ کۆمکوژیان ڕزگار بکەت، ژ هەرێمەکا وەلات درەڤیتە پشکەکا دی و نەچار دمایە، د ڕەوشا گران دا بژیت. و ئەڤ وەلاتە، ئەوێ کو د دیرۆکێ دا وەک وەلاتێ کوردان – کوردستان دهێتە نیاسین، زێدەتر ژ پێنج هزار سالان بەری نها د ئەنجامێ پرۆسەیێن دیرۆکی دا دەرکەفتیە سەر شانۆیا دیرۆکێ، و ئاخا وێ ژ فراتێ حەتا هەمەدانێ (ئێکباتانا کەڤنار) و ژ سەرحەدێ حەتا کەرکووکێ یە. و دەربارەی وێ چەندێ ژی ژێدەرێن دیرۆکی بەلگەهیێ ددەن. و، وەکی بەری سەردەمێ ئیسلامێ، وەسا ژی د ڤی سەردەمی دا کوردستان خودانی و ڕەسەنایەتىیا خوە و تایبەتمەندیێن خوە یێن نەتەوی دپارێزیت.

4 –  د ژێدەرێن سەردەەمێ ئیسلامێ دا

دەربارەی وێ چەندێ، کا د ژێدەرێن دیرۆکی دا کەنگی جارا ئێکێ ناڤێ کوردستانێ هاتییە بەحسکرن، نێرینێن جودا هەنە، لێ جاران زانیاریێن دیرۆکی بەروڤاژی و شاش دکەن.

ل ژۆری مە دیار کر، کو ناڤێ وەلاتێ کوردان – کوردستان ژ لایێ نڤیسەرێن بیانی ڤە یان ب شێوازێ بەروڤاژی کری، یان ژی ل گۆرەی گۆتنا زمانێ خوە دهێتە نڤیسین و گەلەک جاران ئەو وی ناڤی وەسا دگوهۆڕن، کو ناهێتە تێگەهشتن کا ئەو یێ کێ یە یان یێ چیە… ڕەوشەکا وەها د سەردەمێ ئیسلامێ دا ژی بەردەوام بوو. و د ژێدەرێن عەرەبی – ئیسلامی دا ژی ناڤێ وەلاتێ کوردان – کوردستانێ وەکی تێگەهشتنا خوە و ل گۆرەی تایبەتمەندییا زمانێ عەرەبی یا ناڤێ وەلاتێ کۆنکرێت ددەنە نیاسین. د دەستپێکێ دا ناڤێ کوردستانێ ل گۆرەی تێگەهشتنا عەرەبی یا وێ پەیڤێ دنڤیسن – ارض الاكراد، ئانکو ئاخا کوردان (عەرەبی: ارض – ئاخ، ئەرد، الاكراد – کۆما پەیڤا كردي– کورد). شێوازێ باکاردا ژی بەرچاڤ دکەڤیت. لێ کوردان ب خوە گۆتییە وەلاتێ خوە کوردستان و ئەڤرۆ ژی دبێژنێ. ئەڤە ژی سرۆشتی یە. دهێتە زانین کو گەلەک جاران ناڤلێکرنا گەلان ژ لایێ خوەڤە و ناڤلێکرنا وان ژ لایێ جیرانان یان بیانیێن دی ڤە ل هەڤ ناگرن. بۆ نموونە، وەکی زمانناسێ کورد عەزیزێ جەوۆ مامۆیان دنڤیسیت: «…ئەلمان ب خوە ژ خوە ڕا دبێژن دۆیچە (Deutsche)، ژ وەلاتێ خوە ڕا – دۆیچلاند (Deutschland)، لێ ڕووس ژ وان ڕا دبێژن نێمێتس (немец) و ژ وەلاتێ وان ڕا ژی – گێرمانیا- جێرمانیا  (Германия)، هندەک گەل ژ وان ڕا دبێژن گێرمان – جێرمان، هندەکێن دی دبێژن ئەلمان، و ژ وەلاتێ وان ڕا ژی – ئەلمانیا. کورد حەتا ئەڤرۆ ژی نە ب فەرمی، ب زمانێ گەلێری ژ ترکیایێ ڕا دبێژن «ڕۆم» («ڕۆما ڕەش»). ئەڤە ژی ل گۆرەی وێ ڕاستیێ یە کو ترک هاتینە، ئاخا ڤیزەنتیا داگیرکرینە، یا کو د ناڤ کوردان دا وەک ڕۆم دهاتە نیاسین (ژ ناڤێ ئیمپراتۆریا ڕۆمایێ یا ڕۆژهلاتێ) و ل سەر ناڤێ وێ دا ڕەنگدێرا «ڕەش» زێدە کرینە، ژ بەر کو زولم و زۆرا وێ ئیمپراتۆریێ، نە کو ژ هندەکان گوهـ لێ بووینە، لێ ل سەر خوە هەست پێ کرینە. ئەرمەنی ب خوە ژ خوە ڕا دبێژن های (հայ)، گورجێن جیرانێن وان یێن هەزار سالان ژ وان ڕا دبێژن سۆمێخێبی، ژ وەلاتێ وان ڕا ژی – سۆمخێتی، ڕووس ژ وان ڕا دبێژن ئارمیانێ  (армяне)، لێ ژ وەلاتێ وان ڕا – ئارمێنیا  (Армения)، لێ گەلێن دی ژ وان ڕا یان ئەرمەنی یان ئارمێنیەنس دبێژن. گورج ب خوە ژ خوە ڕا دبێژن کارتڤێلێبی  ()، ئەرمەنیێن جیرانێن وان ژ وان ڕا دبێژن ڤراتسی  (վրացի)، ڕووس ژ وان ڕا دبێژن گروزینی (грузины)، لێ گەلێن دی – جۆرجیانس، یان گورجی…»

ل گۆرەی دیرۆکنڤیسیا فەرمی یا ترکیایێ، ناڤێ کوردستانێ جارا ئێکێ د دەستپێکا سەدێ ١٢ێ دا ژ لایێ سەنجەرێ (١٠٨٦ – ١١٥٧) سولتانێ سەلجوقییان ڤە هاتییە بەحسکرن و د ناڤ دامەزراوەیا دەولەتا سەلجوقییان دا وەک هەرێمەکا خوەسەر هاتییە دەستنیشانکرن. هندەک ڤەکۆلەرێن کورد ژی ل سەر ڤێ نێرینێ نە.

هەلبەت، پێزانینێن دەربارەی وێ چەندێ، کو کوردستانێ د ناڤ دامەزراوەیا دەولەتا سەلجوقییان دا ستاتویەکا خوە یا خوەسەریێ هەبوویە، ئەڤە ڕاستییەکە، لێ ئەو بیرئینانا ناڤێ کوردستانێ یا ئێکێ نەبوویە. پێزانینێن وەها یێن بەروڤاژی کری ب زانەبوون بۆ وێ چەندێ دهێنە دوبارەکرن، دا کو راستیێ ڤەشێرن و بۆ ڤان هەموویان ژی ئەگەرێن خوە هەنە، ئەوێن کو پێدڤی ب شرۆڤەکرنێ هەنە.

د دەستپێکا سەدێ ١٠ێ دا، ب لاوازبوونا دەستهەلاتدارییا عەبباسییان،  ل سەر ئاخا کوردستانێ وەکی میرگەهێن بچووک و مەزن دەردکەڤن، وەسا ژی دەولەتێن مەزن و ب هێز ژی چێ دبن. د ناڤ وان دا یێن پتر بناڤودەنگ ئەڤ میرگەهە بوون: مەروانیان، شەداددیان، رەوادیان، حەسەنوەیهیان و مردێسیان…

مەروانیان د پشکەکا بەرفرەهـ یا باکور و ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ دا، شەداددیان د پشکەکا دی یا باکورێ کوردستانێ دا، حەسەنوەیهیان و رەوادیان د تەڤاهییا باشوور و ڕۆژهلاتا کوردستانێ دا، مردێسیان ژی د پشکەکا ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ دا سەربخوە ببوون و ئازادییا خوە ب دەست ئێخستبوون.

لێ د پشکا مەزن یا کوردستانێ دا ڕەوشا ئاشتی و ئارامیێ ب هێرشێن ترک و تەتەران هاتە تێکدان، و دەستهەلاتداری ژ دەستێ کوردان دەرکەت و د وان هەرێمێن کوردستانێ دا سەلجوقی بوونە دەستهەلاتدار… هەلبەت بۆ ڤێ ڕەوشێ هەم ئەگەرێن بابەتی هەبوون، هەم ژی یێن خودی… لێ ئەگەرێ سەرەکی نەبوونا ئێکەتییا نەتەوی بوو: ئەگەر سەرۆک و ڕێڤەبەرێن وان میرگەهان و دەولەتێن کوردستانێ ب ئیدعایێن ئێکەتییا نەتەوی ب کارێ خوە یێ ڕێڤەبەریێ ڕابوونا و بۆ بەرژەوەندیێن نەتەوی یێن گشتی تەڤگەریابا، ئەگەر ئەوان های ژ دیرۆکا باپیرێن خوە هەبا و وان ژ تاقیکرنا کۆنفیدرالییا ئیمپراتۆرییا مادیایێ یا د بیاڤێ ڕێڤەبەریێ دا دەرس دەرئێخستبا، دیرۆک دێ ب شێوازەکێ دی هاتبا نڤیسین…

لێ، ژ بەر کو د ناڤ وان دا پرەنسیپا «بلا بچووک بیت، لێ بلا یا من بیت!» سەردەست بوو، کوردان، وەک نەتەوە، ئەو دەلیڤا دیرۆکی ژ دەستێ خوە بەردان.

لێ بەلێ، وەکی دبێژن، د دیرۆکێ دا مەرجێ ‹ئەگەری› نینن، و دیرۆک ل شاشیێن مرۆڤی نابۆریت!

لێ د سەردەمێ دەستهەلاتدارییا سەلجوقییان دا، پشتی وێ، دەمێ سەرداری دکەڤیتە دەستێ سەنجەری (١٠٩٧)، د ناڤ دامەزراوا دەولەتێ دا گوهۆڕینێن بنەرەتی دهێنە پێکانین. و دەولەتا سەلجوقی دابەشی سەر هەرێمێن جودا دبیت و ئێک ژ وان هەرێمان ژی کوردستان بوویە. لێ ل ڤێرێ ناڤێ کوردستانێ تشتەکێ مەرجی بوویە، چونکی ئەو هەرێم ب تنێ پشکا کوردستانێ یا ڕۆژهلاتێ ڤەدگریتە ناڤ خوە، نە کو تەڤاهییا کوردستانێ هەم ژی، ب تنێ سێ – چار باژێرێن ڕۆژهلاتا کوردستانێ ب ناڤچەیێن دەوروبەرێن خوە ڤە دکەڤنە ناڤ وێ… ب تنێ پشکەکا کوردستانێ ب ناڤێ تەڤاهییا وەلات ناڤکرن، دێ نە ب تنێ هەبوونا کوردستانا مەزن ڕەد کەت، لێ وەسا ژی دێ هەول دەن د بیرا مللەتی دا ل شوونا تەڤاهییا وەلات هەر ب تنێ پشکەکا وی بدنە قەبوولکرن…

ل ژۆری ئیدی هاتە گۆتن، کا چاوا گەلەک جاران گەلێن جیران، یان ژی گەریدەیێن بیانی وەلاتەکێ کۆنکرێت ناڤ دکەن، و ئەو ناڤ نە ل گۆرەی ناڤلێکرنا وی گەلی ب خوە بیت، لێ، دیسان ژی، زانیاریێن باوەرپێکری دەربارەی وێ چەندێ هەنە کو د دەستپێکا سەدێ ١١ێ دا ناڤێ کوردستانێ د ژێدەرێن دیرۆکی دا دهێتە بەحسکرن.

د «وەقایعنامەیا» دیرۆکنڤیسێ ئەرمەنی یێ سەدێ ١٢ێ ماتیۆس ئورهایێسی دا وەسا ژی دەربارەی بۆیەرێن نیڤا سەدێ ١٠ێ دنڤیسیت، ئەوێن کو، وەکی ئەو ب خوە دنڤیسیت، وی ژ «وان بهیستییە، ئەوێن کو گەلەک بەری نها هاتینە جیهانێ و گەلەک تشت ل بەر چاڤێن خوە دیتینە و د پەرتۆکێن دیرۆکنڤیسێن کەڤن دا خوەندینە…» و ل ڤێرێ زانیاریێن سەرنجڕاکێش دەربارەی بۆیەرێن سالا ١٠٣٢ێ یێن دراماتیک هەنە، ئەوێن د کوردستانێ دا، ل دەوروبەرێن ئورفایێ پێکهاتین.

ماتیۆس ئورهایێسی گۆتنێن ژ نامەیا پارێزەرێ ڕهایێ، فەرماندار ڕەئیس بال (بال الرئیس) تینیت، یا کو وی بۆ والیێ فارقینێ ناسرولدەولەی هنارتییە: «ئەز د ڕەوشەکا گەلەک دژوار دا مە و ل گەل من – هەمی کوردستان…!» – د وێ نامەیێ دا دهێتە گۆتن.

هەلبەت، ژ لایێ زانستی ڤە قەت ژی گرنگ نینە، کا نوونەرێن گەلێن دی وەلاتێ کوردان چاوا ناڤکرینە: کار-دو-کا، بێت کاردو، کاردۆخیا، گۆردوێنێ/کۆردوێنێ، ارض الاكراد، باکاردا، کۆردوک یان کوردستان، هەر ئێکە، وەکی وان پێنج هزار سالان بەری نها وەلاتێ کوردان دەستنیشان کری، ئەڤرۆ ژی وەسا دەستنیشان دکەن و د بنجەهێ وان هەمی شێوازان دا ناڤێ نەتەوی کورد هەیە، ئەوێ کو د ژێدەرێن جودا و د سەردەمێن جودا دا ئەڤ شێوازێن خوە هەبوونە: کارد، کۆرد/گۆرد یان کورد.

هەرچەند داتایێن دیرۆکی یێن وەها هەنە، د زانستێ دا «زانیار» پەیدا بووینە، ئەوێن کو ب هەر ئاوایەکی بزاڤی دکەن، «پشتڕاست بکەن» کو ناڤێ کوردستانێ (ئانکو، وەلاتێ کوردان!) هەر ب تنێ د سەدێ ١٢ێ زایینی دا دهێتە بەحسکرن و هندەک یێن ب ناڤ زان ژی بزاڤی دکەن، دەربارەی داتایێن دیرۆکی یێن باوەرپێکری ب گشتی «ژ بیر بکەن»، ئەوێن کو د ژێدەرێن کەڤنار و یێن سەدسالێن ناڤین دا هاتینە پاراستن… ئێک ژ نموونەیێن وەها ژی وەشانا «وەقایعنامەیا» ناڤبری یا ماتیۆس ئورهایێسی یا ب زمانێ ترکی یە. ئەڤ بەرهەمە سالا ١٩٦٢ێ هاتییە وەشاندن (ئەو ژ ئەرمەنییا کەڤن هرانت تێر-ئەندرێاسیانی وەرگێڕایە ترکی) و ئیدی پاشى ژی، دوبارە دو جاران ژی هاتییە وەشاندن، لێ د وێ دا بەحسکرنا دەربارەی کوردستانێ نینە، یا کو د وەشاندنێن وێ بەرهەما گرانبها یا فرەنسی (وەرگێڕان: یا ئێدوار دۆلاریێ) و یا ئینگلیزی دا (وەرگێڕان: یا ئارا ئێدمۆند دۆستووریان) هاتییە پاراستن. لێ د وەرگێڕانا ئینگلیزی یا ئ. ئێ. دۆستووریان دا گۆتنا «گەلێ کورد» ب «گەلێ ترک» هاتییە گوهارتن…

دەمێ ئەم ئەنالیزا زمانڤانی-ئتیمۆلۆژی یا ڤان پەیڤان تۆمار دکەین: یا ‹کور-تی›، ‹کۆر-دا-کا›، ‹کار-دو-کا›، ‹بێت کاردۆ› یێن د ژێدەرێن سۆمەری و ئاشووری دا، شێوازێ ‹کاردۆخ› یێ ل دەف کسێنۆفۆنی و ‹گۆردیێنا›/›گۆردیێیا› یێن ل دەف سترابۆنی (ئەوێن کو ئەو ب خوە دەربارەی وان دبێژیت، کو د دەمێن کەڤنار دا ژ وان ڕا ‹کاردۆخ› گۆتینە!)، شێوازێن عەرەبی یێن ‹ارض الاكراد› – ئاخا کوردان (عەرەبی. ‹الاكراد› – کۆما پەیڤا ‹كردي› – ‹کورد›) و ‹باکاردا›، وەسا ژی شێوازێ ‹کوردستان› یێ ل دەف ماتیۆس ئورهایێسی و سولتان سەنجەری، دگەهینە وی ئەنجامی کو د بنجەهێ وان هەمی شێوازان دا دەنگێن بێدەنگ یێن ک-ر-ت/د هەنە، و د وان دا د زمانێن جودا دا ل گۆرەی تایبەتمەندیێن وان دەنگێن دەنگدەر یێن ‹ئا›، ‹ئۆ› یان ‹ئو› ل وان زێدە دبن، و ب شێوازێن جودا دهێنە گۆتن: ‹کارد›، ‹گۆرد›، ‹کورت› – ‹کورد›. ئانکو، هەمی شێواز ژی ل سەر بنەمایێ ناڤلێکرنا ‹کورد› ب خوە چێبووینە…

ل ڤێرێ یا هەرە گرنگ ژی ئەڤەیە کو پەیڤا ‹کور-تی› د سۆمەری دا ڕامانا ‹گەلێ ژۆری›، ‹گەلێ چیایی› ددەت، ئەو، وەکی دیار، دڤێت مرۆڤ ب وێ شرۆڤە بکەت، کو کورد بۆ سۆمەرییان ‹گەلێ چیایی› بوونە، پاشى پەیڤا ‹کورد› (‹کور-تی›) د زمانێ وان دا ڕامانا ‹گەلێ ژۆری›، ‹گەلێ چیایی› وەردگریت، ژ ڤێرێ ژی – ‹کور› – چیا. دەربارەی ڤێ چەندێ وەسا ژی ئەو ڕاستی دبێژیت، کو د زمانێ سۆمەری دا پەیڤەکا دی یا ‹کور› ژی هەیە، ب ڕامانا ‹جیهانا بن ئەرد›، و هاتییە قەبوولکرن، کو وان هەردو پەیڤان ئێک بهەژمێرن. لێ ژ هەڤ دووربوونا وەها یا ڕامانان (‹چیا› و ‹بن ئەرد›) دبیتە بنەما، کو ئەم وان دو پەیڤێن جودا بهەژمێرین و ئەو ژ بنەمایێن جودا دهێن. ئەگەر، ئەم ببێژین، پەیڤا ‹کور›، ب ڕامانا ‹بن ئەرد› پەیڤەکا سۆمەری یە، و، دبیت کو ژ لایێ گۆتنێ ڤە ئەڤ شێوازێ وێ هەبوویە: ‹ک›ور› (بەراوردی پەیڤا کوردی یا ‹ک›ور› بکە!)، لێ شێوازێ ‹کور›، ب ڕامانا ‹چیا›، دڤێت پەیوەندیا وێ ل گەل پەیڤا ‹کورد› هەبیت. دەربارەی ڤێ چەندێ ڕاستییەکا دی ژی دبێژیت: «ئەڤ پەیڤە د سۆمەری دا گەلەک جاران بۆ دەستنیشانکرنا چیایێن زاگرۆسی یێن ژ سۆمەر بەر ب ڕۆژهلاتێ ڤە، هاتییە بکارئینان»، چونکی ئەڤ چیایە ژی بۆ سۆمەرییان ل گەل ناڤێ ‹کورد› پەیوەندیدار بووینە. ئانکو، ل ڤێرێ دو پەیڤێن جودا یێن ئێک شێواز هەنە: ئێک ‹کور› – ب ڕامانا ‹جیهانا بن ئەرد›، ‹بن ئەرد› (و ئەو پەیڤەکا سۆمەری یە!) و پەیڤا دی یا ‹کور› – ب ڕامانا ‹چیا› و ‹چیایێن زاگرۆسێ› (یێن ژ سۆمەر بەر ب ڕۆژهلاتێ ڤە). ئەڤ هەردو ڕامان ژی ل گەل ناڤێ ‹کوردان›، ‹کورتی›-یان پەیوەندیدارن.

ئەڤە هەمی گرۆڤەیا وێ ددەت کو ئەڤ پەیڤە د دەستپێکێ دا یێن کوردی بووینە، ئەو ژ لایێ کوردان ڤە بۆ نیاسینا هندەک تێگەهێن کۆنکرێت هاتینە ب کارئینان (‹کورد› و ‹کوردستان›) و پاشتر د ناڤ گەلێن جیران دا بەلاڤ بووینە و د ناڤ دامەزراوەیا وان دا ل گۆرەی دەنگسازییا وان زمانان گوهۆڕین پێکهاتینە – یێن زمانێن: سۆمەری، لاتینی، یۆنانی، عەرەبی، ئاشووری، ئەرمەنی و هتد.

ژێدەر:

https://www.academia.edu