د جیهانبینییا فەلسەفا هەڤچەرخ دا، ئێدی زمان ئامرازەکێ بێلایەن یان کەرەستەکێ تەکنیکی بۆ ڤەگوهاستنا ڕامانان نینە؛ بەلکو زمان ئەو مەرجێ بنەڕەتی و کویرە یێ کو ڕامانا هەبوونا هەر تشتەکی ب شێوەیەکێ بنگەهین بەرچاڤ دکەت. ئەڤ چەندە وەکو وەرچەرخانەکا ڕادیکالە  د نێڕینا هەر خەمخۆرەکی دایە بۆ زمانی کو ب ڕەنگەکێ ناوازە د هزرا فەیلەسۆفێ ئەلمانی «مارتن هایدگەر» دا بەرجەستە دبیت، ب تایبەت د دەربڕینا وی یا دیرۆکی دا، دەمێ دبێژیت: «زمان مالا هەبوونێ یە». ئەڤ رستەیە نە پارچە هەلبەستەکە و نە ژی مەجازەکا ئەدەبی یە؛ بەلکو تێزەکا ئەنتۆلۆژی یا تەمامە کو زمانی دهاڤێژیتە ناڤ جەرگێ پرسیارەکا گرنگ دەربارەی هەبوون، ناسنامە و چارەنڤیسێ مرۆڤی.

د ڤی چارچووڤی دا، نێزیکبوون ژ ڕەوشا زمانێ کوردی، نە وەک مژارەکا کولتووری یان پەروەردەیی ب تنێ دهێتە پێش؛ بەلکو وەکو دۆزەکا هەبوونا نەتەوەیی بەرجەستە دبیت. زمان ل ڤێرە دبیتە مەرجێ مان و بەردەوامییا کوردان د ناڤ پێڤاژوویا دیرۆکێ دا؛ چونکی هایدگەر وەسا دبینیت کو «هەبوون» ب ڕەنگەکێ ڕاستەوخۆ خۆ نادەتە بەر مرۆڤی و ب ڕێکا هەست یان عەقلێ ڕویت و ئەپستراکت ئاشکرا نابیت؛  بەلکو د ناڤ کەڤلۆژانکێ زمانی دا خۆ کەهی دکەت و وەراری ب خۆ ددەت. ئەم د ناڤ جیهانەکا «سادە و ساکار» دا ناژین، دا کو بەرگێ پەیڤان بکەینە بەر خۆ؛ بەلکو ئەم هەر ژ دەسپێکێ د ناڤ جیهانەکا زمانی دا د ئاکنجینە. زمان ئەو ئاسۆیە یێ کو تشت تێدا ب ڕامان دەرکەڤن. لەوڕا، بەرزەکرنا زمانی، یان لاوازکرنا وی، یان ڤالا کرنا وی ژ ناڤەرۆکا وی یا گەوهەری، نە بەرزەکرنەکا سەرڤەیی و شکلی یە؛ بەلکو دەستدرێژی یە بۆ سەر کویراتییا هەبوونێ ب خۆ.

ئەگەر ئەم ڤێ تێگەهشتنێ ل سەر دۆرهێلێ خۆ یێ کوردی بکەینە کریار، دێ بینین کو زمانێ کوردی چو جاران ب ئامرازەکێ پەیوەندیکرنا ڕویت و رۆژانە نەبوویە؛ بەلکو د درێژاهییا دیرۆکێ دا، زمان فاکتەرێ سەرەکی یێ مانا مە یا ب کۆم بوویە، هشیاریا نەتەوەیی و ئەزموونا بریندار یا کوردان بوویە. ل ژێر رەوشا نەبوونا کیانەکێ سیاسی یێ سەربخۆ بۆ دەمەکێ درێژ و د ناڤبەرا سیاسەتێن حاشاکرن و حەلاندن و بهوشتنێ Assimilation دا کو کورد ل هەمی پارچەیان تووش بووینێ، زمانێ مە مایە «مالا هەبوونا مە» کو ب تەمامی نەهاتییە داگیرکرن. هەردەم زمان  ئەو کەلهـ بوویە یا دیرۆکێ پەنا بۆ بری، دەمێ نڤیسینا وێ هاتبوو قەدەغەکرن و ویژدانا گەلی تێدا هاتە پاراستن دەمێ دەربڕینا سیاسی ب سێدارێ دهاتە سزادان.

ل عێراقێ، زمانێ کوردی د ناڤ پێڤاژۆیەکا تژی ئەڤراز و نشێڤ و خوینەلۆ دا دەرباز بوویە. ل درێژاهییا دەهان سالان، زمانێ کوردی د ناڤ دێوارێن قوتابخانە و فەرمانگەهـ و ڕاگەهاندنێ دا هاتبوو زیندانکرن و وەکو زمانەکێ «پەراوێزکری» سەرەدەری ل گەل دهاتەکرن. زیدەبارێ هندێ کو زمانێ گەلەکێ ڕەسەنە و خودان دیرۆکەکا پڕ ژ کولتوور و فۆلکلۆر و فەلسەفە و مۆزیک و ئەفسانەیێن مەزنە. ئەڤ پەراوێزکرنە نە ب تنێ کریارەکا سیاسی یا تەکنیکی بوو؛ بەلکو پلانەکا دارێژتی بوو، چونکو مەرەم ژێ بەرزەکرنا سیما و ناسنامەیا کوردی بوو. دەمێ ڕێگری ل زمانی بهێتە کرن و دکەڤیتە د کوژییەکێ بەرتەنگ دا، ڕێگری ل هەبوونا نەتەوەیەکێ دهێتە کرن کو خۆ د ناڤ جیهانێ دا نەسەلمینیت.

پشتی سالا ٢٠٠٣ێ، هەر چەندە دانپێدانا دەستووری ب زمانێ کوردی وەک زمانەکێ فەرمی گوهۆڕین و ڕویدانەکا مەزن بوو، لێ دانپێدانا یاسایی ب تنێ، ناگەهیتە ئاستێ بجهئینانا هەبوونا زمانی یا ڕاستەقینە. «هایدگەر» مە هایدار دکەت کو زمان نە دەقێن فەرمی و بکارئینانێن سار و سادە یێن کارگێڕی نە؛ بەلکو زمان ئەو ئاسۆیێ زیندی یێ هزرکرن و داهێنانێی یە. پرسیارا چارەنڤیسساز ل ڤێرە ئەوە: ئەرێ ئەم ئەڤرۆ ب زمانێ کوردی دژین وەک زمانەکێ هەلگرێ نهێنیێن ژیانێ، یان مە د ناڤ ئەرکێن ڕۆتینی یێن بەرتەنگ دا یێ کورت کری؟ مەترسی د وێ ئێکێ دا یە کو زمان بهێتە گوهۆڕین بۆ ئامرازەکێ «تەکنیکی» یێ بێ ڕۆح. ئەڤ مەترسییە ب تایبەت گەفێ ل زمانێ نەتەوەیی دکەت، دەمێ د ڕوی ب ڕویبوونا زمانێن جیهانی و تۆرێن دیجیتالی دا، خۆ وەک زمانێ «زانست و فەلسەفەیێ» نوژەن نەکەت.

ل ڤێرە گرنگییا ئەدەبێ کوردی و ب تایبەت شعرێ، وەک زێرەڤانەکێ مەزن یێ ڤێ مالێ، مالا هەبوونێ، دیار دبیت. هایدگەر هەلبەستێ ب بلندترین پلەیا زمانی دبینیت، چونکو هەلبەست زمانی بۆ ڕەسەنییا وی یا دەسپێکێ ڤەدگێڕیت. هەلبەستا کوردی، ژ کانی یا مەلایێ جزیری،  ئەحمەدێ خانی، نالی، مەحوی و.. هتد ئەڤرۆ دزێت و نە ب تنێ بەرهەمەکێ ئستاتیکی و جوانکاری بوو؛ بەلکو سەنگەرێ بەرەڤانیێ بوو ژ هەبوونا کوردان. هەلبەست و ئەدەب ب تەڤایی شیاینە ببنە زمانێ دەربڕینا برین، خەریبی و خەونێن مە. هەلبەست مالەک بوو د ناڤ مالێ دا، زمان پاراست دەمێ هەمی دەرگەهێن دی ل بەر کوردان هاتبوونە گرتن.

د ئەنجام دا، پاراستنا زمانێ کوردی ب ڕەهەندێ هایدگەری، ب واتا «گۆشگرتنا کویر» دهێت بۆ ڕەنگڤەدانا ژیانێ د ناڤ پەیڤێن مە دا. نەتەوە نە ب زمانێ «مفادار» دمینن، بەلکو ب زمانێ «داهێنەر» دمینن. هەرچەند شیانا زمانێ کوردی کێم ببیت د دەربڕینێ دا ژ ئالۆزیێن سەردەم و پرسیارێن زانستی، هند پتر مەترسیا «نامۆبوونا» مرۆڤێ کورد ژ هەبوونا وی زێدە دبیت. زمانێ کوردی ئەڤرۆ ل بەردەم تاقیکردنەکا مێژوویی دایە: یان دێ هێتە کورتکرن د ناڤ چوارچۆڤەیەکێ فۆلکلۆری یێ بەرتەنگ دا، یان ژی دێ وەک «مالا هەبوونێ» هێتە ئاڤاکرن ب ڕێکا پێشخستنا زمانێ زانستی و فەلسەفی و دیجیتالی. کێمتر سەیرکرنا زمانێ، کێمتر سەیرکرنا مرۆڤی بخۆیە. پاراستنا زمانی، پاراستنا مالا مە یا دووماهییە د جیهانەکێ دا کو هەمی تشت تێدا بەر ب بەرزەبوونێ دچن.