د وی سەدەمی دا – یێ کو بۆ تورکیا نە باش بوو – شۆرەشەکا کوردی دەستپێکر کو ھندەک نڤیسەر بۆ وێ چەندێ ڤەدگەرینن کو مستەفا کەمالی بریارێن کۆنگرەیێ لۆزان پشتگوھ ھاڤێتبوون و ژ سالا 1924ێ دەست ب قەدەغەکرنا ب کارئینانا زمانێ کوردی کر و سەرۆک و مەزنێن کوردان ژ وەلاتێ وان یێ لێ مەزن بووین بۆ دەڤەرێن دی ڤەگوھاستن. لەورا کوردان دەزگەھەکێ سەربازی پێکئینا و کۆلۆنێل خالد بەگ سەرۆکێ ھۆزا (جیرا) سەرکێشیا ڤی دەزگەھی دکر و رەوشەنبیر و ئەفسەرێن کورد ل دۆر کۆمبوون. رۆژا 26ێ ئادارا 1925ێ وەک دەمێ دەستپێکرنا شۆرەشێ ھاتبوو دەستنیشانکرن، لێ قەدەرێ وەسا ڤیا کو شۆرەش بەری دەمێ خۆ دەستپێ بکەت، ژ بەر کو شەڕەک د ناڤبەرا دەستەیەکا سەربازێن تورک و کۆمەکا زەلامێن شێخ سەعیدی دا رویدای کو شێخێ تەریقەتا نەقشبەندی بوو ل پیران.

شۆرەشێ سەرنەگرت و سوپایێ تورکیا شیا وێ ژناڤ ببەت و شێخ سەعید و ھەڤالێن وی دەستەسەرکرن ^(١).

شێخ سەعید کوڕێ شێخ مەحمود کوڕێ شێخ عەلی یێ پیران^(٢)، کارێ سیاسی دکر ژ دەمێ دامەزراندنا کۆمەلە و رێکخراوێن کوردی د ناڤبەرا سالێن (١٩٠٨-١٩٢٣) دا، و پەیوەندیێن ب ھێز ل گەل مالباتێن نیشتیمانپەروەر ھەبوون وەک مالباتا بەدرخان بەگ و مالباتا شێخ عوبەیدوللایێ نەھری، سەرەرای سەرۆکێن کورد یێن ھەڤچەرخێن وی. حکومەتا تورکیا ھەژمارەکا سەرکردێن کۆمەلەیا (ئازادی) یا کوردی دەستەسەرکرن وەک خالد جبران و یوسف زیا، یێن کو ل پاییزا ١٩٢٤ێ ل باژێرێ بەدلیسێ ھاتینە گوللەبارانکرن. وی دەمی، شێخ سەعید ھاتە ھەلبژارتن کو ببیتە سەرۆکێ کۆمەلێ یا کو کۆنگرەیەک ل چریا دویێ یا سالا ١٩٢٤ێ ل حەلەبێ گرێدای کو عەلی رەزا کوڕێ شێخ سەعیدی وەک نوونەرێ بابێ خۆ ل گەل پرانیا سەرکردێن کورد ل تورکیا و سووریێ تێدا ئامادەببوون^(٣).

پشکداربوویێن کۆنگرەیێ کوردی بریارا سەرھلدانەکا سەرتاسەری دان ژبۆ ب دەستڤەئینانا مافێن نەتەوەیی یێن کوردان، ب مەرجەکی ل رۆژا جەژنا نەتەوەیی یا کوردی، ئانکو ل رۆژا نەورۆزێ ٢١ێ ئادارا ١٩٢٥ێ دەستپێبکەت. ژبۆ ب دەستڤەئینانا پشتەڤانی و ھاریکاریێ بۆ سەرھلدانێ، شێخ سەعیدی گەشتەک ل کوردستانێ کر و د وێ گەشتێ دا ئاریشە و ناکۆکیێن د ناڤبەرا ھۆزێن کوردی دا چارەسەرکرن و دوژمنداری نەھێلان و داخوازا ئێکرێزی و رێککەفتنێ کر. ل ٥ێ شواتا ١٩٢٥ێ گەھشتە گوندێ پیران ب ھەڤالینییا سەد سوواران، ھەڤدەم ل گەل گەھشتنا وی مەفرەزەیەکا تورکی ژی گەھشت کو ژبۆ گرتنا ھندەک کوردان ھاتبوون. دەمێ شێخ سەعیدی ژ فەرماندارێ مەفرەزێ خواستی رێزێ ل ئامادەبوونا وی بگرن و پشتی ئەو ژ گوندی دەردکەڤیت وان کی بڤێت دەستەسەر بکەن، ئەفسەرێ تورک ئەو یەک رەت کر، لەورا شەر و پێکدادانەکا چەکداری د ناڤبەرا ھێزێن مەفرەزێ و ھەڤالێن شێخی دا رویدا، تێدا ھندەک سەربازێن تورک ھاتنە کوشتن و ھندەکێن دی ژی ھاتنە ئێخسیرکرن.

ھەلبژارتنا لیژنا ناڤەندی و سەرکردێن شۆرەشێ

ناڤێ بەرەی	ھژمارا شۆرەشگێران	سەرکردە
پالۆ، خاربیتpalo – xarpît	18000	لیوا شێخ شەریف ş-şerîf
فارتۆVarto	١٢000	عەبدوللا مەلكان Melkan و و عەلی رزا کورێ شێخ سەعیدی و عەقید خەلیل ختۆ Xito

دیاربەکر – ئامەد Amed 

فەوجا ئێکێ رۆژھەلاتێ دیجلەی	10000	حەقی بەگ لجی Licî
فەوجا دویێ رۆژئاڤایێ فوراتی	10000	عەقید عەمرێ فارۆ Emerê faro
مادەن – باخەر Maden – baxer	000 7	شێخ عەبدولرەحیم برایێ شێخ سەعیدی و کەمال فەوزی و میر سادق.
سلیڤان Silîvan	10000	شێخ شەمسەدین
ساسۆن	هۆزێن خەرزان qewmê çîyê	عەبدولرەحمان ئاغا عەلی یونس
بۆتان	ھۆزێن دێرەشی یەعقوب ئاغا و ھۆزا وی ل دھێ dihê و شێخ عەبدولرەحمان گارسی garisî

دەمێ دەنگوباسێ وێ رویدانێ بەلاڤبووی، سەرکردەیێن کوردان ھزرکر کو شێخی سەرھلدان راگەھاندیە، لەورا ھێرش کرنە سەر ھێزێن تورکی و شێخ عەبدولرەحیم، برایێ شێخ سەعیدی، دەست ب سەر باژێرێ (کینج)ێ دا گرت ئەوێ کو وەک پایتەختێ دەمکی یێ کوردستانێ ھاتبوو ھەلبژارتن. سەرھلدان ب لەزاتیەکا مەزن و بۆ دەمەکێ کێم ل پترییا ئاخا کوردستانێ (١٤ ویلایەتێن رۆژھەلاتی) بەلاڤبوو، و ژمارا کوردێن سەرھلدای گەھشتە نێزیکی ٦٠٠ ھزار کەسان و د وی دەمی دا نێزیکی ١٠٠ ھزار کەسان ژ چەرکەس و عەرەب و ئەرمەن و ئاشووری و ئێزدییان پشتەڤانی لێ کرن.

شۆرەشگێران باژارێ دیاربەکر دۆرپێچ کر و خوە ل ھەمبەری وان راگرت ھەتا ھێزێن تورکی یێن ب چەکێن گران گەھشتین و شۆرەشگێر نەشیان باژێری کۆنترۆل بکەن سەرەرای کو چووبوونە د ناڤ دا، لەورا شێخ سەعیدی فەرمان ب ھێزێن خۆ دا کو پاشڤە ڤەکێشن. ھێزێن تورکی شۆرەشگێر دۆرپێچ کرن و رێک لێ گرتن کو بچنە د ناڤ ئاخا ئیراقێ و سووریێ و ئیرانێ دا.

رۆژنامەڤانیا تورکی 

مانشێتێ رۆژنامەیا «حاکمیەتێ مللی» ل 1925: ل دەڤەرێ چ رویدانێن مەزن نینن

ل ناڤەراستا نیسانا ١٩٢٥ێ، شێخ سەعید ل گەل ھەژمارەکا سەرکردەیێن سەرھلدانێ ھاتنە دەستەسەرکرن، کو ئاگرێ وێ ھێدی ھێدی ڤەدمریا. ل دوماھیا گولانێ شێخ سەعید و سەرکردەیێن دی یێن سەرھلدانێ ھاتنە دادگەھکرن، و بریارا سێدارەدانێ بۆ وی و ٤٧ سەرکردێن دی یێن شۆرەشێ دەرکەفت. حوکمێ سێدارەدانێ ل ٣٠ێ گولانا ١٩٢٥ێ ب سەر وان دا ھاتە بجھئینان. ل ھەمبەر بەندکێ سێدارێ شێخ سەعیدی گۆت: «ژیانا سروشتی نێزیکی دوماھیا خۆ دبیت و ئەز قەت پەشێمان نینم دەمێ گیانێ خۆ دکەمە قوربانی ژ پێخەمەت گەلێ خۆ، ئەم دلخۆشین چونکو نەڤیێن مە ل ھەمبەر دوژمنان ژ مە شەرمزار نابن».

ل دویڤ ئاخڤتنا جەمیل جەرجیس سەرکیس (نەڤیێ سەرکیس کیفۆ) گۆت: «پشتی وەغەرکرنا ئیبراھیم پاشایێ مللی و ھەتا سالا ١٩٢٥ێ، خەلەف شەلاش – کو ئێک ژ ماقوولێن (دەلکان) ژ عەشیرەتا شەرقییان یا ئێزدی بوو – ل گەل کورێن ئیبراھیم پاشایێ مللی بوو و پشتەڤانی ل کارێن وان دکر دژی ئۆسمانییان^(٤)».

جەمیل کیفۆ دوپاتکر: مالباتا پاشایێ مللی پشتەڤانی ل شۆرەشا شێخ سەعیدێ پیران کر، ھندەک ژ وان د وی دەمی دا چوونە دەوروبەرێن دیاربەکر و بۆ دەمێ ھەیڤەکێ ل وێرێ مان و پشتی شکەستنا شۆرەشێ ڤەگەریان و پترییا وان ھاتنە دەستەسەرکرن.

خەلەف شەلاش تووشی ئەشکەنجەیەکا مەزن ببوو و بەری ھینگێ ژی ھاتبوو گرتن، کو ب کوشتنا ئەفسەرەکێ تورک ھاتبوو تۆمەتبارکرن. خەلەف شەلاش و مەعمۆ پاشا و ئۆسێ مەعمۆ پێکڤە د زیندانێ دا بوون، و رۆژەکێ ئۆسێ مەعمۆ گۆتە خەلەف شەلاشی: «ئەو خەلەف، ئەڤە چەندین ھەیڤە ئەم ھانا خۆ بۆ خودێ و پێغەمبەرێ ئوممەتێ دبەین و قەت دھەوارا مە نەھاتن، ڤێجا دوعایان ژ (تاووسێ مەلەک) بۆ مە بکە بەلکی چارەیەکێ بۆ مە ببینیت!». دھێتە گۆتن کو خەلەفی ژی ب ترانەڤە گۆت: «یا تاووس مەلەک ھەوارا مە وەرە!».

ب رێکەفت لێبۆرین بۆ وان دەرکەوت و ب فەرمانا دادگەھێ ژ زیندانێ ھاتنە ئازادکرن! ل بەر دەرگەھێ زیندانێ، ئۆسێ مەعمۆ ب ترانەڤە گۆتە خەلەف شەلاشی: «خودایێ کوردان ژ خودایێ عەرەبان ب ھێزترە^(٥)!».

دەقێ بەلگەنامەیا دادگەھکرنا شێخ پیرۆ ئەمیرئوغلۆ یێ ئێزدی و تاوانا پشکداریێ د شۆرەشا شێخ سەعیدی دا(5) ھاتبوو تۆمەتبارکرن

ژمارا بەرپەران: ٧٢٩،٦٨٢

ژمارا بریارێ: ٦٢٤

لژنا تۆمارا تاوانان

شێخێ ھۆزا رەشکۆتان (Reşkotan) یێ ب ناڤێ رزۆ (Rizo) – کو بنیاتێ وێ ھۆزێ بۆ گارزان (Garzan)^(٧) ڤەدگەریت – یێ کو پشکداری د بزاڤا یاخیبوونا چەکداری دا کربوو یا کو شێخ سەعیدێ سێدارەدای رێبەراتییا وێ دکر، ب زۆری پەزێ سەید موسا بەگی ل گوندێ کوبین (Kubin) دەستەسەرکربوو و دابوو رزۆی. ئەو کەسێ پەیوەندیدار کو ئێک ژ شێخێن ئێزدی یە و ل گوندێ گارزان ئاکنجی یە، ناڤێ وی شێخ پیرۆ ئەمیر ئۆغلو (کورێ ئەمیر) یە و ب ناسناڤێ بەرھۆ (Berho) دھێتە نیاسین، دادگەھا ئیجرایێ بریار ل سەر دایە، و بریارا ل سەر دەرچووی ئەڤە یە:

کەسێ ھەژمار (ژمارا دۆسەیێ – ژمارا تاوانێ) ب شێوەیەکێ کارا پشکداری د یاخیبوونا چەکداری دا کریە و پشکدارییا وی ب چەک ڤە ھاتیە سەلماندن و مەرەما وی ژ ڤێ کریارێ یاخیبوونا چەکداری بوو، و رۆلەکێ کاریگەر د وێ یاخیبوونێ دا ھەبوو. ناڤھاتی ب ھەردو تۆمەتێن پشکداریکرن د کارێن یاخیبوونا چەکداری و ئەنجامدانا کارێن دەستەسەرکرن و ب سەرداگرتنا مال و مولکی ھاتە تۆمەتبارکرن. پشتی ب دوماھی ھاتنا لێکۆلینێن پێدڤی و کۆمکرنا بەلگە و کاغەزێن تایبەت ب تاوانێ ڤە و دانپێدانا تاوانبارێ ئاماژەپێکری ب تاوانا خۆ و ب شێوەیەکێ نەگۆر، لەورا دادگەھێ ب تێکرایا دەنگان ل کۆمبوونا خۆ یا رێکەفتی ٢٤/٩/١٩٢٦ بریارا تۆمەتبارکرنا وی دا ب ئەنجامدانا تاوانا مەزن – تاوانا یاخیبوونێ دژی دەستھەلاتێ ب شێوەیەکێ کارا.

• ئەندامێ لیژنێ: ھنارتییێ ^(٨) ویلایەتا قیرشەھیر (لوتفی موفید)
• ئەندامێ لیژنێ: ھنارتییێ باژێرێ یوزگات (عەونی)
• سەرۆکێ لیژنێ: ھنارتییێ ویلایەتا گیرەسون (حاجیم موحیەدین)

ئەو یاداشتنامەیا ژ لایێ لایەنێ سزایی (جەزائی) ڤە دەرکەفتی ل دویڤ وێ تاوانا ھاتیە ئەنجامدان ژ لایێ: تۆمەتبارێ ب ناڤێ بەرھۆ و تۆمەتبارێ دی یێ ب ناڤێ پیرۆ، ل دویڤ یاسایا سزایان، دەرگەھێ ئێکێ، بەندێ چل و پێنجێ، پشتی ھەڤبەرکرنا رویدانێ ل گەل دیرۆکا رویدانا تاوانێ ل دویڤ برگەیا تایبەت ب خیانەتێ (خائن)، دەستەیا دادگەھێ بریارا سێدارەدانێ ل رێکەفتی ٢٥/٩/١٩٢٦بۆ ھەردویان دەرکر.

پەیوەندیا خالتییان ب شۆرەشا سەعیدێ پیران ڤە

پشتی نەڤیێن زۆرۆ ئاغایێ ئێزدیێن خالتی ل دەشتا دیاربەکر ئاکنجی بووین، ئەو ژی ھاتنە تۆمەتبارکرن و دویڤچوون بۆ ھاتە کرن ژبەر پشکداریکرنا وان د شۆرەشا شێخ سەعیدێ پیران دا.

پسمامێ جەلال حەمێ دبێژیت: د بیرەوەریێن مە دا وەک نەڤیێن زۆرۆ ئاغایێ ئێزدیێن خالتی دھێتە گۆتن، دەمێ باپیرێ مە بەشار و کەنعێ د گەل مالباتێن خۆ ل دەڤەرا چنارێ (Çinar) ل گوندێن دۆرێن داودیێ (وەک کوچکی، شێخ چۆبان… ھتد) ئاکنجی بووین، پەیوەندی و تێکەلیێن ب ھێز ل گەل دۆست و کرێڤێ مالباتێ (حەجی حەمید ئارزو) ھەبوون، کو ل گوندێ بەختەریێ دژیا. حەجی حەمید ئاغایەکێ ھۆزا دۆملیان بوو و ژ مالباتەکا ناڤدار بوو، گەلەک کەسایەتیێن دیار ژ مالباتا حەجی حەمیدی ھەبوون وەک وەجدین بەگ و قوتبەدین ئارزو (کو دەمەکی بریکارێ جەماوەری بوو). حەجی حەمید د ژیێ خۆ دا ژ باپیرێ مە بەشار و کەنعێ^(٩) مەزنتر بوو.

ل دۆر پشکداریا داسکییان و دادگەھکرنا شێخ سەعیدێ پیران: دەمێ دادگەھکرنا شێخ سەعیدی، حکومەتا تورک گومانلێکریێن کو ھاریکاریا وی کریە گازی کرن، ژ وان ژی شەش سەرۆک ھۆزێن ئێزدی (وەک حەسەن حەمزۆ محۆکی، حوسێن حەسنیک). دەمێ گەھشتینە دیاربەکر، خەلکی ھێرش کرە سەر وان و ڤیان بکوژن ب بەھانەیا ھندێ کو «کافرن» و دڤێن دەولەتا تورکی ژناڤببەن، لێ پۆلیسان رێک ل خەلکی گرت. د دادگەھێ دا دادوەری پرسیار کر: ئەرێ شێخ سەعیدێ پیران، ما ئەڤ ئێزدیە ژ پشتەڤانێن شۆرەشا تە بوون؟

شێخ سەعیدی رەت کر و گۆت: «ئەڤ ئێزدیە ژ ھەڤالبەندێن حاجۆیێ ھەڤێرکی نە».

پۆلیسان ب شەڤ ئەو دەرێخستن داکو سەلامەتیا وان بپارێزن^(١٠).

پشتی سێدارەدانا شێخ سەعیدێ پیران و گەلەک ژ سەرکردێن کورد یێن پشکداری د شۆرەشا گەلێ کورد دا کری ل باکورێ کوردستانێ ل سالا ١٩٢٥ێ، د وی دەمی دا حکومەتا تورکی چوو د ناڤ گوندێن کوردی دا و گەلەک ئاغا و پاشا و شێخێن کورد یێن ل تورکیا ماین گرتن و برنە «دادگەھا ئیستیقلالێ یا رۆژھەلاتێ» (دادگەھا دیاربەکر) و سێدارەدان.

حەجی حەمید ژ ڤان کریارێن حکومەتا تورکی دترسیا، لەورا چوو نک بەشاری و کەنعێ و گۆتە وان: «سووند ب خودێ، ھەر کۆمەکا زەلامێن تورکیا برینە دیاربەکر جارەکا دی نەڤەگەریاینە، لەورا ھیڤیە دوعایان ژ تاووسێ خۆ یێ مەلەک بکەن دا مە بپارێزیت، چونکو ئەگەر ئەو نەھێتە ھانا مە، ئەم قەت ب سلامەت نابین».

پشتی دەمەکێ کێم، حکومەتا تورکی داخوازا بەشار داک و کەنعێ داک و حەجی حەمید ئارزو و حەفت زەلامێن دی کر کو بچنە بەرسینگێ دادگەھا ئامەدێ. دەمێ ڤان یازدە کەسان دبەنە دادگەھێ، ل بەر دەرگەھێ دادگەھێ باپیرێ مە بەشار گۆتە حەجی حەمیدی: «فەرموو ھەرە ژوورڤە ئەی حەجی حەمید». حەجی حەمیدی بەرسڤ دا: «سووند ب خودێ ئەز ل پێش ھەوە ناچمە ژوور، بۆ کیڤە بچم؟ چوونا بەر ب مرنێ یە! فەرموو کرێڤێ من بەشار و کەنعێ ھوین بکەڤنە پێشیا من و دوعایان ژ تاووسێ خۆ یێ مەلەک بکەن کو ھاریکاریا مە بکەت، ب خودێ سووند دخۆم ئەگەر ئەو نەھێتە ھاریکاریا مە، رەوشا مە دێ گەلەک یا خراب بیت».

باپیرێ مە بەشار زۆرۆ داک چو پێش و گۆت: «یا تاووس مەلەک، ئەز ئەبو عەلیمە، بەران بۆ سەرژێکرنێ یە». پاشی کەنعێ و حەجی حەمید و یێن دی ل دویڤ بەشاری چوونە د دادگەھێ دا. دەمێ ناڤێن وان ئێک ل دویڤ ئێکی خواندین، دادوەری گۆت: «ژبەر کو بەشار داک و کەنعێ داک دەمەکی سوپایێ تورکی ژ بەلایەکا مەزن قورتالکربوو، ئەز دێ ل ھەوە بوورم».

دەمێ ڤیای ژ دادگەھێ دەرکەڤن، باپیرێ مە بەشار گۆتە حەجی حەمیدی: «فەرموو بکەڤە پێشیا مە ئەی حەجی». حەجی حەمیدی بەرسڤ دا: «سووند ب خودێ ئەز ناکەڤمە پێشیا ھەوە، دەمێ مرن ل بەرچاڤێن مە، ئەز نە کەفتمە پێش، پا دێ چەوا نوکە کەڤمە پێشیا کرێڤێن خۆ!؟». ب ڤی رەنگی ژ زیندانا دیاربەکر دەرکەفتن و ڤەگەریان مال^(١١).

ڤەکۆلەر کەرەم سەرحەدی د پەرتووکا خۆ (دادگەھکرنا سەعیدێ پیران) دا دیار دکەت: دەمێ پرسیار ژ شێخ سەعیدێ پیران کری؛ «ژ بەر کو تو زەلامەکێ ئایینی یێ ئیسلامی و تە دڤێت شەریعەتێ ئیسلامێ بجھبینی، بۆچی تە پەیوەندی ل گەل کۆمێن ئێزدییان ھەبوو؟» شێخ سەعیدی بەرسڤ دا کو ئێزدییان ژی ھەستێ نەتەوەیی یێ ھەی و پەیوەندیێن ب ھێز ل گەل ھۆزێن کوردی یێن موسلمان ھەنە ب تایبەتی ل گەل مالباتا حاجۆیێ ھەڤێرکی. شێخ سەعیدی ڤیا وان ئێزدییان ژ دادگەھێ قورتال بکەت، لەورا گۆت: «ل گەل رێزگرتنا من بۆ وان، لێ پشکداری د شۆرەشێ دا نەکرینە». لەورا دادگەھێ تۆمەت ژ سەر وان ئێزدییان راکرن و ئازاد کرن^(١٢)، لێ ل گەل وێ یەکێ ژی ئێک ژ شێخێن ئێزدییان ھاتە دادگەھکرن و لێکۆلین ل گەل ھاتە کرن^(١٣).

رێبەرێ شۆرەشێ بریار دابوو کو شۆرەش ل سەرێ نیسانا ١٩٢٥ێ، ئانکو پشتی حەلین و چوونا بەفرێ کو ئاڤ زێدە دبن، دەستپێبکەت داکو تورک نەشێن ب لڤن و بتنێ شۆرەشگێر بشێن ب لڤن، و ب ڤێ چەندێ د دەمێ مەھەکێ دا وەلاتێ خۆ رزگار بکەن. لێ سیخوران شێخ سەعید رازی کر کو شۆرەش ل ٨/٢/١٩٢٥ دەستپێبکەت، کو د وی دەمی دا سەرما گەلەک یا دژوار بوو و بەفرەکا زێدە باری بوو.

راگەھاندنا شۆرەشێ ل دویڤ پلانا سیخوران ھات، سەرەرای وێ چەندێ شۆرەشەکا مەزن بوو. ژ لایەکێ دی ڤە، سیخوران سەرنجا سەرکردایەتیا شۆرەشێ بەر ب رزگارکرنا دیاربەکرێ ڤە بر، کو دیوارەکێ ب ھێز و سوپایەکێ تورکی یێ زێدە لێ ھەبوو. ھەروەسا وان ١٤ ھزار شۆرەشگێر بەر ب باژارۆکێ خارپێتێ ڤە برن و سوپایێ تورکی ل وێرێ بەرگری ژێ نەکر و باژار رزگارکر، پاشی شۆرەشگێر بەر ب ئەمبارا چەکی ڤە برن. سیخوران ئاگر بەردا ئەمبارا بارووتێ و ب سەدەمێ پەقینێ ھەموو ئەو شۆرەشگێر ھاتنە کوشتن. ھەروەسا سیخوران پەیمان دابوو رێبەرێ شۆرەشێ کو پرا جەرابلس و رێکا شەمەندەفەرێ بپەقینن داکو سەربازێن تورک نەشێن ھاریکارییان بگەھیننە مەیدانا شەری. حکومەتا تورکی ٣٥ ھزار سەرباز و ١٢ فرۆکێن جەنگی بکارئینان.

تورکان ١١٠ ھزار سەرباز ل دیاربەکرێ کۆمکرن ژبۆ کپکرنا شۆرەشێ. شێخ سەعیدێ رێبەر ئاماژە ب وێ چەندێ کر کو وان سەربازێن نوی دۆرپێچ بکەن، لێ ژبەر گەندەلی و رۆلێ سیخوران شکەستن ئینا، و بێھیڤی بوو ژ سەرکەفتنا شۆرەشا نەتەوەیی، لەورا بریارا ڤەکێشانێ بۆ ئیراقێ دا. لێ سیخوران گۆتێ ئینگلیز نە دۆستێن کوردانە ژبەر کو وان ئەو تشت ب شێخ مەحمودێ حەفید کر یێ دیار. پاشی بریارا ڤەکێشانێ بۆ سووریێ دا، گۆتێ فەرەنسا ژی نە دۆستە، چونکو فەرەنسا پشتەڤانی ل تورکان کریە ب ڤەگوھاستنا سەربازێن وان د ناڤ ئاخا سووریێ دا ب شەمەندەفەرێ و ھەر سەربازەکێ لیرەیەکێ زێر وەرگرتیە. پاشی شێخ سەعیدی داخوازا ھاریکاریێ ژ رۆسان کر، وان ژی بەرسڤا داخوازا وی نەدا. نەچار بوو بەر ب ئیرانێ بچیت کو رێکەکا دوور بوو… ڤان سیخوران ھاریکارییا تورکان کر بۆ گرتنا وی، و ئەڤ رێبەرە ل گەل ٤٧ سەرکردێن دی یێن شۆرەشێ ل ٢٧ێ گولانا ١٩٢٥ێ^(١٤) ھاتنە سێدارەدان. لێ کەرەم سەرحەدی ل دویڤ بەلگەنامەیێن ئۆسمانی دیار دکەت کو ٤٢٢ کەس ھاتنە سێدارەدان، ژ وان ١٥٢ کوردێن عەلەوی یێن دێرسمێ بوون^(١٥). پاشی ئەتاتورکی سیخور بۆ شۆرەشێ گازی کرن.

پشتی زنجیرەکا شەران، شۆرەش ھاتە کپکرن و تورکان ھێزێن سەرەکی یێن سەرھلدانێ دۆرپێچ کرن و ل دۆلا کینجۆ تێکشکاندن و سەرکردێن وان ھاتنە گرتن. شێخ سەعید و ھەڤالێن وی ھاتنە دادگەھکرن و رەوانەی دادگەھێن سەربازی کرن یێن ب ناڤێ «دادگەھێن ئیستیقلالێ» دھاتنە نیاسین، پاشی ھاتنە سێدارەدان و تەرمێن وان ب بەندکێ سێدارێ ڤە ھێلان.

پشکەک ژ شۆرەشگێران رەڤینە سەرێ چیایان، یان بۆ وەلاتێن جیران (سووریێ، ئیراق، ئیران). دادگەھکرنا شێخ سەعیدی دەستپێکر کو ھەیڤەکێ ڤەکێشا و د قەفەسا تۆمەتبارکرنێ دا (شێخ عەبدوللا، شێخ ئیسماعیل، شێخ عەبدولەتیف، رائید قاسم ئیسماعیل، حەجی خالد عەبدولحەمید، رەشیدێ چەرکەسی و ھەژمارەکا دی ژ سەرکردێن سەرھلدانێ) د گەل دا بوون.

سەرۆکێ دادگەھێ یێ کو بریارا سێدارەدانێ ب سەر ٥٣ سەرکردێن شۆرەشێ دا دەرکری، ل ٢ێ حوزەیرانا ١٩٢٥ێ گۆت: «ھندەک ژ ھەوە خراب بکارئینانا دەستھەلاتا حکومەتێ و بەرەڤانیکرن ژ خیلافەتێ کرە بەھانە بۆ شۆرەشێ، لێ ھوین ھەموو ب ھەڤرا بوون ل سەر دامەزراندنا کوردستانەکا سەربخۆ».

شێخ سەعید بۆ دادگەھێ ھاتە برن و شێخی ب دەستان ل سەربازان ددا، وان دەستێن وی گرتن، پاشی ب پێ لێدان و ب سەرێ خۆ لێدان و دگۆت: «ھەتا ھەناسا دوماھیێ دێ جیھادێ دژی ھەوە کەم^(١٦)».

بریارا سێدارەدانێ ب سەر شێخ سەعیدێ پیران دا ھاتە دان و رۆژا پاشتر بجە ھات.

ل ھەمبەر بەندکێ سێدارێ، شێخ سەعیدی گۆت: «ئەگەر ئەز مریم، ھەر کوردەک یێ دلخۆشە و دێ کوردستانێ رزگار کەن و دێ ژ چاڤێن ھەوە دەرێخن». ھەروەسا گۆت: «ژیانا سروشتی نێزیکی دوماھیا خۆ دبیت و ئەز قەت پەشیمان نینم دەمێ گیانێ خۆ د کەمە قوربانی ژ پێخەمەت گەلێ خۆ، ئەم دلخۆشین چونکو نەڤیێن مە ل ھەمبەر دوژمنان شەرمزار نابن».

پشتی سێدارەدانێ، ھێزێن تورکی ٢٠٦ گوندێن کوردی وێران کرن و ٨٧٥٨ خانوو سۆتن. ل وی دەمی رۆژنامەیا «وەقت» یا تورکی گۆت: چو پرسێن کوردی نامینن دەمێ رمێن تورکی دیار دبن». کورد و تورک زیانێن مەزن ژ ئەنجامێ ڤێ شۆرەشێ دیتن. ژ ئەنجامێن وێ، دەرچوونا یاسایا پاراستنا ئێمناھییێ یان «بریارا ئارامییا یاسایێ» بوو، کو ب سەدەمێ وێ ھزاران مالباتێن کورد ھاتنە بەلاڤکرن و کۆچبەرکرن و گەلەک گوندێن کوردی ھاتنە وێرانکرن و سەرۆکێن وان ھاتنە دوورخستن. بۆچوون ل دۆر شۆرەشا شێخ سەعیدی جودا بوون؛ دھێتە گۆتن کو شێخ و ھەڤالێن وی بزاڤ دکرن بۆ ڤەگەراندنا خیلافەتێ یا کو مستەفا کەمال ئەتاتورکی ل ١٩٢٣ ھەلوەشاندی، نەکو بۆ سەرخوەبوونا کوردستانێ.

شۆرەش بوو ئەگەر کو ئەتاتورک بچیتە باژێرێ دیاربەکر و خۆ وەک فەرماندارێ فەیلەقا دوویێ یێ سوپای رابگەھینیت^(١٧).

شۆرەش نەتەوەیی بوو نە ئایینی:

ئێک: ل رۆژا ٢٧ێ گولانێ، شێخ سەعید و ھەڤالێن وی ل پێش «دادگەھا ئیستیقلالێ» ھاتنە دادگەھکرن، یا کو بریارا سێدارەدانێ بۆ شێخی و دکتۆر فوئاد و ٤٦ ژ ھاریکارێن وان دەرکری، و ل ٢ێ ئابا (تەباخا) ١٩٢٥ێ ھاتنە سێدارەدان. سەرۆکێ دادگەھێ راگەھاند کو شۆرەشگێر ب پالدەرێن نەتەوەیی یێن پەتی (تەنێ نەتەوەیی) ھاتبوونە پالدان^(١٨).

دو:  دۆزگەرێ گشتی کورد بوو، لەورا داخواز ژ شێخ سەعیدی کر کو د گۆتنێن خۆ دا بێژیت شۆرەشا وی ئایینی بوویە داکو حوکمی ل سەر وی و سەرکردەیێن وی سڤک بکەت^(١٩).

سێ: حکومەتا تورکی فەرمانەک دەرکر ب ڤەگوھاستنا سەرۆکێن کوردان ژ وەلاتێ وان یێ لێ مەزن بووین ل بۆتان و ساسۆن و بایەزیدێ، بۆ ھندەک دەڤەرێن «نە ساخلەم» ل سەر کەنارێن ئەنادۆلێ. ھێشتا پێکدادان ژ پێخەمەت سەرخوەبوونێ ل تورکیا بەردەوام بوون و ئەڤ دوورخستنە ژبۆ ھندێ بوو دا وان ژ دەڤەرێن وان یێن کوردی دوور بکەن^(٢٠).

چار: مینۆرسکی ئەگەرێن ڤێ شۆرەشێ دیار دکەت:

١- کارڤەدانەک بوو دژی جوداکرنا ئایینی ژ دەولەتێ د کۆمارا تورکیا دا.

٢- پەیدابوونا ھەستا نەتەوەیی یا کوردی و مەیلا بەر ب سەرخوەبوونێ بوو.

٣- پیلانێن ئێک ژ میرێن ئال ئۆسمان کو ل حەلەبێ دژیا.

٤- فتنە و پیلانێن ئینگلیزان.

بۆ پشتەڤانیکرنا بۆچوونا مینۆرسکی کو ئینگلیزان دەست د ڤێ شۆرەشێ دا ھەبوویە، ئەوە یا رۆژنامەیێن جودا یێن ئینگلیزی ئاماژە پێ کری … کو فەرمانبەرێن تورک ل دیاربەکر نامە دیتبوون یێن کو ژ لایێ کۆمپانیان ڤە ھاتبوونە ھنارتن…

پشتی شۆرەشێ، ئینگلیزان دەست ب ھنارتنا سکالە ل دویڤ سکالایێ کر بۆ جڤاتا گەلان^(٢١).

 

ژێدەر:

 1- شرفخان البدليسي، شرفنامة، ترجمة الى العربية محمد علي عوني، راجعه وقدم له يحيى الخشاب، الجزء الأول ، الطبعة الثانية ، دار الزمان للنشر، دمشق 2006، ص 39

2- ولد الشيخ سعيد بيران في قرية بالو سنة 1865م.

3- داود مراد ختاري، دادطةهكرنا شيخ سعيد بيران، دهوك 2014، ل 7.

4- لقاء مع السيد علي شلال يوم 21-2-2025 وهو حفيد خلف شلال.

5- لقاء مع الفنان إبراهيم كيفو ، نقلاً عن عمه جميل كيفو الذي كان معاصراً للاحداث.

6- الوثيقة مترجمة الى الاحرف التركية الحديثة من نص مكتوب بالأصل بالأحرف العربية باعتبار ان ثورة الاحرف Harf Devrimi تم تطبيقه في 01/11/ 1928 حسب القانون 1353.

7- هي منطقة تحتوي على 45 قرية, وهي تابعة حاليا الى ولاية سيرت, وقد تم بناء سد مائي في وديان تلك المنطقة.

8- عضو مجلس المبعوثان.

9-  Kemal Tolan “Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdiyê Xaltî wesanxana na ezmir” 2022 l  228

10-  مقابلة مع الباحث كرم سرحدي يوم 20-2-2021.

11- Kemal Tolan “Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdiyê Xaltî wesanxana na ezmir” 2022 l  228.

12- لقاء مع الباحث كرم سرحدي، المدير العام السابق لاوقاف إسطنبول ،  وكان من المشرفين على الأرشيف العثماني في إسطنبول، يوم 17-4-2021.

13- Kerem SerhediSerhildana Şêx Seîd 2021.

14- موقع من ذاكرة الشخصيات الكوردية، انتفاضة شيخ سعيد بيران.

15- المصدر نفسهKerem SerhediSerhildana Şêx Seîd 2021

16- موقع من ذاكرة الشخصيات الكوردية، انتفاضة شيخ سعيد بيران.

17-  فتح الله حسيني،  ثورة الشيخ سعيد بيران من منظور عائلته، صحيفة كولان في 25 كانون الأول 2012.

18-  شرف خان البدليسي، شرفنامة ، ترجمة الى العربية محمد علي عوني، راجعه وقدم له يحيى الخشاب، الجزء الأول ، الطبعة الثانية ، دار الزمان للنشر، دمشق 2006، ص 39.

19- لقاء مع الباحث كرم سرحدي، إسطنبول، يوم 17-4-2021

20- داود مراد ختاري، دادگەهکرنا شيخ سعيد بيران، دهوك 2014، ل 16.

21- مقدمة يحيى الخشاب نقلاً عن  مينورسكي في كتاب ((شرفخان البدليسي، شرفنامة ، ترجمة الى العربية محمد علي عوني، راجعه وقدم له يحيى الخشاب، الجزء الأول، الطبعة الثانية، دار الزمان للنشر، دمشق 2006، ص 40 )).