گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
سێ خانمێن هونەرمەندێن وێرەک و سێ ستێرێن گەش یێن ئەسمانێ هونەرێ ڕەسەنێ کوردی، قورتالکەرێن هونەرێ ستران و لاوکا دەڤەرا بەهدینان کو هەر ئێک ژ وان ب شێوەیەکێ خزمەتا هونەری کریە، ل ڤێرێ هەر ئێکێ ب جودا دێ بەحسێ ڕۆلێ وان یێ گرنگ کەین.
- مریەم خان:
قورتالکەرا لاوک و پەستەیێن فۆلکلۆری یێن باکورێ کوردستانێ
هونەرمەندا سترانبێژ و لاوکبێژا خودان شیان «مریەم خان»، جودا ژ وێ چەندێ کو ئێکەم ژنا کورد بوو ب دیالێکتا کرمانجییا ژووری ل سەر قەوانێ ستران تۆمار کرینە، هەڤدەم پشتی هاتنا کەمال ئەتاتورکی بۆ سەر حوکمی و قەدەغەکرنا زمان و هونەر و کەلتۆرێ کوردان ل تورکیا، مل ب ملێ چەندین سترانبێژێن خودان شیان و دلسۆز یێن باکورێ کوردستانێ وەکو: نەسرین شێروان، حوسێن رەشید وانلی، محەمەد عارفێ جزیری، حەسەن جزیری، ئەلماس محەمەد و فەوزیە محەمەد و…هتد، پێکڤە دبنە قورتالکەرێن هژمارەکا مەزن ژ ستران و لاوک و پەستەیێن ڕەسەن یێن کوردی یێن دەڤەرێن باکورێ کوردستانێ.
ژ بلى سترانێن سەر قەوانان، ب دەهان لاوک و پەستەیێن کوردی ل ئاهەنگێن ڕاستەوخۆ یێن ڕادیۆیا کوردی یا بەغدا گۆتینە، و چەندین سترانێن دوقۆلی ژی دگەل هونەرمەندێن دی وەکو: «محەمەد عارفێ جزیری، حەسەن جزیری، ئەلماس محەمەد» گۆتینە.
ناڤێ دروست یێ مریەم خانێ «مریەم محەمەد ئەحمەد»ە، ل سالا 1904 ل گوندێ دێرگولێ سەر ب دەڤەرا جزیرا بۆتان ژ دایک بوویە، سەرەڕای کو د ژیانا خۆ دا تووشی گەلەک گرفت و نەخۆشییان بوویە، لێ ب باوەریەکا زۆرا بهێز ب خۆ شییایە کەسایەتیا خۆ بلند ڕابگریت.
ئێک ژ تایبەتمەندیێن کو مریەم خان پێ هاتیە ناسکرن، ئەوە کو هەردهەم دەرسوک ل سەرێ خۆ دپێچا. دڤێت وێ چەندێ ژی بێژین کو هەر ژ کەڤن دا هەتا نوکە ل دەڤ کۆچەرێن باکور و ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ و هندەک دەڤەرێن شنگالێ، ئەڤ شێوازێ سەرپێچانێ یێ ماى، پشتی کو کاریگەریێن شەرێ جیهانی یێ ئێکێ بارێ ئابووری و جڤاکی یێ خەلکێ دەڤەرێ نالەبار دکەت، مریەم خان وەکو زۆربەیا خەلکێ دی، وارێ خۆ ب جهـ هێلا و بەر ب وەلاتێ شامێ کۆچ کر، بۆ دەمەکى مایە ل باژێرێ دیمەشقێ، و ل دویڤ دا ل سالا 1924 دهێتە باشوورێ کوردستانێ و ل زاخۆ ئاکنجی دبیت، دەمێ کو کۆمپانیێن تۆمارکرنا دەنگێ ل سەر قەوانا ل باژێرێ بەغدا دهێنە دامەزراندن، مریەم خان ب هیڤیا تۆمارکرنا سترانێن خۆ ل سەر قەوانان، بەر ب بەغدا چوو و ل سالا 1930 چەند لاوک و پەستە ژ لایێ کۆمپانیێن (بەیزافۆن، ئۆدیۆن و ئەبولگەلب) ڤە ل سەر قەوانان بۆ هاتنە تۆمارکرن.
مریەم خانێ ل سالا 1930 ئێکەم قەوانا خۆ ب ناڤێ «دۆتمامێ» تۆمار کریە، مریەم خانێ ل دەڤ کۆمپانیا (هیس ماستەرس ڤۆیس) 12 ستران ب پێنج قەوانان، و چار قەوانە ل کۆمپانیا (کۆلومبیا) پڕ کرینە، کو دبنە نەهـ قەوانە، ژ وان سترانان «لۆركێ لۆركێ، گولێ وەی نار، ههی بهرده بهرده، لێلێ وهسۆ، گول شێنی شێنی، یار حهلیمێ، محهمهدۆ ڕۆنی، لێلێ ئێمێ، لێ دایێ، لۆلۆ سوارۆ، ئهی دهلال و زهمبیل فرۆش»، ب ڤان کارێن خۆ، دبیتە ئێکەم سترانبێژا کورد کو ب دیالێکتا کرمانجییا ژووری سترانان ل سەر قەوانان تۆمار بکەت، مریەم خانێ 13 پەستەیێن فۆلکلۆری و شەش لاوکێن ملی و مێرخاسیێ و 15 لاوکێن ئەڤینداری تۆمار کرینە، ژ وانان «لاوکێ هێلی دەلال و لێ دایێ و کوێر ئۆغلی و لێ لێ واغاو فەرمانە و بشارێ چەتۆ قەسرا باخەمێ…» ژ بلى وان لاوک و پەستەیێن ل سەر قەوانان تۆمار کرین، ل ڕادیۆیا بەغدا و د ئاهەنگان دا ژی هژمارەکا مەزنا سترانێن دی یێن هەین، هندەک ژ وانان هەتا نوکە ژی ژ لایێ سترانبێژان ڤە دهێنە گۆتن.
ل دویڤ گۆتنا «کامیلێ کاکەمین» ئێکەم بێژەرێ ڕادیۆیا کوردی یا بەغدا، مریەم خان ل سالا 1942 تێکهەلی پەخشێ کوردی ل ڕادیۆیا بەغدا بوویە، و وێ پەیوەندیێن گەلەک باش دگەل سترانبێژێن ڕادیۆیا بەغدا هەبوون، ب تایبەتی دگەل «حەسۆ جزیری، دایکا جەمال، ئەلماس خان، رەمەزان جزیری، عەلی مەردان، محەمەد عارف جزیری، حەسەن جزیری».
هونەرمەند عەلی مەردان د پەرتووکا بیرهاتنێن خۆ دا ب ناڤێ «گەڵای پایز» ل دۆر مریەم خانێ دبێژیت: «ل مالا ئەلماس خانێ مە ئێكودو نیاسی، من گەلەک هاریکاریا وێ کر ژ بۆ پەرەپێدانا هونەرێ وێ و ناساندنا وێ ب ئێزگەها کوردی و تۆمارکرنا سترانێن وێ، هەتا هندەک ستران ژی من بۆ ئامادە کرن و ل سەر قەوانێ هاتنە تۆمارکرن، مریەم خانێ ژ هەمی ژنێن سترانبێژێن کورد یێن هەڤالێن خۆ پتر سترانێن تۆمارکری یێن سەر قەوانان یێن هەین، ژنەکا نازک و جوان بوو، دەنگخۆش و دامایى و خەمگین بوو، ئەڤ نیهار و خەمە ژ وێ چەندێ نەبوو کو پرچا سەرێ وێ یا کێم بوو، بەلکو وەکو ئەو بخۆ ڤەدگێڕیت: د دەمێ خۆ دا ل گوندێ وان حەز ژ گەنجەکى کریە ب ناڤێ «محەمەد» و بۆ ئێک نەبووینە، ژ بەرکو محەمەد هاتە کوشتن و ئەو ژی ژ خەمان دا سەرێ خۆ دپێچیت و پشتی هنگى سەرێ خۆ رادکەت.»
مریەم خان ل سالا 1949 تووشی نەخۆشییەکا کوشندە دبیت، هەرچەندە بریە نەخۆشخانا تایبەت و هەولێن چارەسەرکرنا نەخۆشییا وێ هاتیە دان، لێ بێ مفابوو و د ئەنجامێ ئێش و ئازارێن خۆ دا ل دویماهییا مەها تیرمەها سالا 1949 ل باژێرێ بەغدا دچیتە بەر دلۆڤانییا خودێ.
- نەسرین شێروان:
سترانێن باکوورێ کوردستانێ ڤەگوهاستینە باشوورى:
هەڤدەم دگەل وێرەکی و هاتنا وێ بۆ مەیدانا هونەری، ل دەسپێکا سالێن پێنجیا دەرکەفت و شییا سەرکەڤیت ب سەر ئاستەنگێن وی دەمی یێن جڤاکی و کۆت و بەندێن وان شکاندن و پترى 400 سترانێن کوردی ژناڤچوونێ قورتال بکەت و بێخیتە د ناڤا گەنجینەیا ئاواز و مێلۆدییا کوردی دا و گەنجینەیا سترانێن فۆلکلۆری زەنگین بکەت.
ئەڤێ هونەرمەندێ، گەلەک بەلەنگازی و نەخۆشی ب چاڤێن خۆ دیتینە، ل دویماهییا ژیانا خۆ ب خازوکیێ ژییایە و ب تەنگەزارى وەغەرکریە.
ژ باکوورێ کوردستانێ بۆ بەغدا:
ل سالا 1922 ل گوندەکێ دەڤەرا شەرنەخێ ل باکوورێ کوردستانێ ل مالا عومەر عوسمان کچەک ژ دایک بوو، ناڤێ وێ کرە نەسرین، ئەڤ نازناڤێ (شێروان) ژی ل رادیۆیا کوردی بۆ هاتە دانان و بوو ما، ژ بەدبەختى يا وێ ژیانێ خۆشی بۆ نەئینا، ژیێ زارۆکی و گەنجاتیێ ب شڤانی و کۆچەری و ژ ڤی باژێری بۆ وى باژێری برە سەر، پاشى نەسرینێ دگەل بنەمالا خۆ گوندێ خۆ ب جهـ هێلا و بەر ب باشوورێ کوردستانێ هاتن، دەسپێکێ ل زاخۆ ئاکنجی بوون، پاشى بەر ب بەغدا چوون و بۆ دەبارا ژیانا خۆ ل مالا ئێک ژ مەسیحییان کو پێشتر ناسیارێ وان بوو دمینن.
ل مالا جەمال بابان کو ل دەمێ مەلکان وەزیر بوو، دوو سالان ل وێرێ بەردەستی دکر، و خزمەت کرن و کارێ ناڤمالێ بۆ کر، ل وێ مالێ ژى ب شەڤێ ئاهەنگ هەبوون، هونەرمەندێن کورد د هاتنە داخوازکرن و ستران و لاوک دگۆتن.
نەسرین ژی، هەر ژ وان فێرى سترانێن نوى دبوو و هەم ژى ئەو لاوک و سترانێن د سینگێ وێ دا و ب شڤانی فێربوو بۆ وان دگۆتن، لێ هەتا وی دەمی کچەکا کوردا غەریب یا بەغدا بوو، هێشتا وەکو سترانبێژ نەهاتبوو نیاسین.
چاوا دەرگەهێ هونەری بۆ وێ ڤەبوو؟
هەر ژ دەستپێکێ ژ بەر دەنگخۆشیا وێ، ژێ دهاتە چاڤەرێ کرن کو ببیتە هونەرمەندەکا خودان شیان، لێ هەژاریێ نەچار کربوو کو ببیتە خزمەتکار، ل مالێن دەولەمەندێن بەغدا کارێ کرێکاریێ دکر.
ژ شانسێ وێ ڕۆژەکێ عەلی مەردان ل مالا ئێک ژ کوردێن بەغدا بۆ ئاهەنگەکێ هاتە داخوازکرن، ئەو ژی وى دەمی کچەکا 13 بۆ 14 سالی بوو و کارکەرا وێ مالێ بوو، د گەرمەییا ستران و داوات و شاهیی دا، ب دەنگەکێ خۆش ستران و لاوک گۆتن، عەلی مەردان گازی کرە دەڤ خۆ و چەند پرسیارەک ژێ کرن، دەمێ زانی دەنگێ وێ یێ خۆشە، داخواز ژێ کر کو بهێتە ڕادیۆیێ و سترانان بۆ تۆمار بکەن، عەلی مەردان ژ بلى کو ئەو بخۆ هونەرمەندەکێ بەرنیاس بوو، ل وی دەمی بەرپرسێ پشکا هونەری یێ ڕادیۆیا کوردی یا بەغدا بوو.
نەسرین شێروان (کو وی دەمی ژیێ وێ یێ بچویک بوو) جارا ئێکێ کو چوویە رادیۆیێ گەلەک ترس ل دەف پەیدا بوو، ژ ئێزگەی ڤەگەڕیا و رەڤی، عەلی مەردان جارەکا دى ئینا ناڤ ئێزگەی، ژ وێ ڕۆژێ وەکو ئەندامەک ل کۆرسێ ئێزگەی دانا، ب پێشنیارا هونەرمەند عەلی مەردان، ل 25/3/1944 ل ئێزگەیا بەغدا دەست بکاربوو و ب هاریکاریا تیپا موزیکێ یا رادیۆیێ، چەندین ستران بۆ رادیۆیا کوردی یا بەغدا تۆمار کرن، ئێکەم سترانا وێ (دە لێ.. لێ) بوو.
بۆچى دگۆتنێ کچا ئێزگەى؟
ل دەسپێکێ عەلی مەردان گەلەک هاریکاریا نەسرین شێروانى دکر، د فێرکرنا ئاوازێن سترانان دا، چونکو نەخاندەڤان بوو، پێدڤی بوو دەمێ دانانا سترانان ژ زارێ ئاوازدانەرى چەند جارەکا شعر بۆ هاتبا گۆتن و ئەوێ ژی سەحدکرە دێم و لێڤێن وى هەتا سترانێ بگریت، پشتی چەندین جارا پرۆڤە و دووبارەکرن و سێبارەکرنێ، نەسرین شێروان، هەرچەندە نەخاندەڤان بوو، لێ ب ڕاستی هونەرمەند بوو، خۆداى مێشکەکێ سافی دابوویێ ، هەر زوى شیعر و ئاوازێن سترانان ژبەر دکرن.
هندى کو گوهێ وێ ل ستران و هونەرێ وێ، هند هزر ل تشتێن دی نە دکرن، بۆ نموونە هەتا مری ژی شوى نەکربوو، ناڤێ وێ کربوو (کچا ئێزگەى)، هەتا بوویە هونەرمەندەکا دیار ل ڕادیۆیا بەغدا پشکا کوردی، ئەڤە ژ بلى وێ چەندێ کو بوویە ئەندامەکا چالاک یا کۆرسێ ئێزگەى.
هونەرمەند نەسرین شێروان، د گەنجاتیا خۆا هند ب وێرەکى چوو د ناڤ جیهانا هونەری دا ببوو جهێ سەرنجا ئاوازدانەران، ل وى دەمى هونەرمەند شەمال سائیب ئاوازا «بهارە بهارە» بۆ دانا و نەسرین شێروان ل مەزنترین کۆمپانیا عیراقێ (کۆمپانیا چەقماقچی) تۆمار کر، ل دەسپێکا سالێن پێنجیا کۆمپانیا چەقماقچی گەلەک ژ بەرهەمێن وێ بۆ تۆمار کرینە.
ب ڕێیا ڕادیۆیا بەغدا، ئاشنای هونەرمەندێن ناڤدارێن کورد ببوو وەکو عەلی مەردان، حەسەن زیرەک، تاهیر تۆفیق، محەمەد عارف جزیری، حەسەن جزیری، شەمال سائیب، رەسول گەردی، حوسێن عەلی باکووری، نەسرین شێروان د چەندین ئاهەنگان دا پشکدار بوویە و ستران دگەل هونەرمەندێن کورد گۆتینە.
نەسرین شێروان د گەلەک ژ سترانێن پشکا کوردی یا ڕادیۆیا بەغدا دا کۆرس بوو، دەنگێ نەسرینێ کاریگەری ل سەر هەست و سۆزا هونەرمەند حەسەن زیرەک کربوو، د گۆت: خۆشترین دەنگە د گوهێ من دا، ب تایبەتی ئەو دەمێ هونەرمەند حەسەن زیرەک دهاتە ڕادیۆیا بەغدا بۆ تۆمارکرنا سترانێن خۆ، ب رێکا هونەری ببوونە دوو هەڤالێن نێزیکی ئێک، ب شێوەیەکێ دا بێژى چەندین سالە ئێك دو د نیاسن، د دەمەکێ دا نەسرین کچەکا کوردا باکوورێ کوردستانێ و حەسەن زیرەک ژی ژ ڕۆژهەلاتى بوو.
چ پێشکێشى هونەرێ کوردی کریە؟
د ناڤ وان ژنێن ل ڕادیۆیا بەغدا ستران گۆتین، نەسرین شێروان د ڕێزا پێشیێ دایە د تۆمارکرنا سترانان دا و زۆرترین بەرهەم پێشکێشی هونەرێ کوردی کریە، قوربانییەکا مەزن دایە بۆ وێ چەندێ کو د بیاڤێ هونەری دا کار بکەت، هندەک جارا وێ بخۆ ستران و ئاواز دانایە، ل گۆری گۆتنا وێ، نەسرینێ (420) ستران یێن ل ئێزگەها کوردی یا بەغدا هەین، ژ بلى وان سترانێن بۆ کۆمپانیێن تۆمارکرنا قەوانان (کۆلۆمبیا، بەیزافۆن، چەقماقچی) تۆمار کرین، ئاوازا زۆربەیا سترانێن وێ ژ نهغمەیا مەقامێ (بەیات، حوسەینی)یە، کو ئاوازەکا خەمگین و ب سۆز هەیە و نێزیکی ڕۆحیەتا ژیانا نەسرین شێروانی یە.
نێزیکی (420) لاوک و سترانێن ڕەسەن یێن کوردی تۆمار کرینە، ژ بەر کو ل دەسپێکێ ڕادیۆیا کوردی هەتا ماوەیەکێ زۆری ژی تۆمارکرن نەبوو، بەرهەم هەر ڕاستەوخۆ دهاتنە پەخشکرن، لەورا ئەرشیفەکێ کێم ژێ مایە، ژ بلى وان سترانێن فۆلکلۆری یێن ل باکورێ کوردستانێ گوهـ لێ بووی، وێ بخۆ ژی چەندین ئاواز داناینە و ب هاریکاریا مۆزیکژەنێن ڕادیۆیا بەغدا تۆمار کرینە، ئەوێ ل ناڤ جەرگێ بەغدا سترانێن ڕەسەن یێن کوردی دگۆتن، کو چ مۆزیکژەنێن وێ کورد نەبوون و هەموى عەرەب بوون.
ئەڤە ژى بەروڤاژى سترانێن ڤی سەردەمیە، ژ بەرکو د ناڤ ڤی سروشتێ جوان و ڤان هەموى مۆزیکژەنێن کورد دا، سترانێن کوردی بێهنا مێلۆدییا فارسی و تورکی و عەرەبی ژێ دهێت، لەورا گەلەک ژ شارەزایان و هونەرمەندێن کورد دبێژن، سەردەمێ پێنجیا سەردەمێ زێڕین یێ ستران و مۆزیکا کوردی بوو.
سترانا (هەی نێرگز نێرگز) یا کێ یە؟
سترانا (هەی نێرگز نێرگز) کوردەک نینە گوهـ لێ نەبیت و عەرەبان ژی حەز ژێ کریە و چوویە د ناڤ مۆزیکا تورکی ژی دا، ل سالێن حەفتێیان ئەڤ سترانە ژ تەلەڤزیۆنێ ب گرۆپەکێ کۆرس و ب دەنگێ (نەجاتێ) کو کچەکا دەنگخۆش یا مەسیحی بوو ب هاریکاریا هونەرمەندێ کەمانژەن (دلشاد محەمەد سەعید) هاتیە پەخشکرن و کەفتیە سەر زارێ هەمی خەلکێ کوردستانێ، د بنەرەت دا ئەڤ سترانە یا هونەرمەند (نەسرین شێروان)ـە کو ل سالێن شێستان ل ڕادیۆیا بەغدا تۆمار کریە.
ئەڤە پشکەکن ژ گەنجینا هونەرێ وێ ژنا هونەرمەند کو هیڤیا وێ یا مەزن سترانا کوردی ببوو نان و ئاڤا وێ، (ههی نێرگز نێرگز، گول شێنی، گولێ ههی نار، دیلان دیلان، لاوكێ دلی لێ لێ، ته دلێ من سۆت ئهڤینی، بهژنا ته زراڤه، ئاڤا ڕووبارێ مه، ئێڤارا ڤێ هاڤینێ، دهردێ دلا، قهول و قهرارا ته، دهنگێ دۆلابێ، لۆیلم كۆچهری، خانێ تو دزانی، زاڵم).
مرنەکا پڕ ژ ئازار و بێکەسیێ:
نەسرین شێروان هەر ژ وی پارێ کێم یێ حەفتیانە ژ ڕادیۆیا بەغدا وەردگرت، دگەل دایك و بابێن خۆ د ژییا، هونەرمەند باکووری دبێژیت: «هندەك جاران 10 فلس ژی ل ڤێ نەبوون، ب پێیان دهاتە ئێزگەى»، سەرەڕای هەژاریێ لێ هاریکاریا خەلکی ژی کریە، وەکو هونەرمەند گولبهارا هەڤالا وێ دبێژیت: «گەلەک یا ب سۆز و ب رەحم و بوو، وێ بخۆ نان نەبوو بخۆت، فەقیرەک دیتبا، ربعە دینارەک هەبا دا دەتێ».
نەسرین شێروان هەتا سالێن حەفتێیا ل سەر کارێ هونەری یا بەردەوام بوو، سالێن کارکرنا وێ ل ڕادیۆیا بەغدا، خۆشترین سالێن ژیێ وێ بوون، ژ بەر تەمەنی دەست ژ گۆتنا سترانان بەردان و ژ کارێ هونەری دویر کەفت.
ئەو ژنا شۆخ و شەنگ یا د گەرماتیا گەنجاتیا خۆ دا هەمیا ژ بەر جوانیا وێ حەزا دیتنا وێ هەبوو، پیریێ ئێخست، گەلەک نەخۆشى بۆ ئینان، هەژاریێ ژی ژ رەخێ دى برسى کربوو، ژ بەر بێ پارەییێ شیانێن کرینا دەرمانێن خۆ نەبوون، هندەک جارا خەلکێ خێرخواز بەرێ خۆ ددایێ و هاریکاریا وێ دکرن، ب تایبەتی ئەو دەمێن ل بەغدا دژییا، یا ژ هەمیێ ژى نەخۆشتر ئەو بوو کو نەسرین شێروان بەرى وەغەرکرنێ، هەژاری و برسێتی و بێکەسیێ ل بەغدا گەلەک تشت ب سەرى ئینابوون، کو نەچار کربوو دەستێ خۆ بۆ خەلکی درێژ بکەت و ل جادێن بەغدا خازوکى دکر، ل وێ بەغدا یا کو ب دەهان دەولەمەند و سەرمایەدارێن کورد لێ بوون، لێ چاڤێ خۆ نە د دایێ و کەفتە بەر خازوکیێ.
هەر ب بێکەسی و هەژاری سەرێ خۆ دانا، هەتا کو ل ژیانێ ژی دابوو بۆ ڕێزلێنان لێ نەهاتە گرتن، ئەڤێ ژى ژ لایێ دەروونی ڤە کارتێکرن لێ کر، ئەڤ دویماهییا ژیانا نەسرین شێروان ب خۆ چیرۆكەكا نەخۆش و جهێ داخێ یە، ئەو خانما هونەرمەند یا 400 سترانێن ڕەسەن یێن کوردی تۆمار کرین، ل دویماهییا ژیێ خۆ ل مالەکا هەرفتى یا کەڤن و تاری دژییا، بێکەس و ب تنێ، مالا وێ ل بەغدا بوو، جار جارا هندەک جیرانێن وێ خوارن بۆ دبرن و هاریکاریا وێ دکرن، ئەڤێ هونەرمەندێ هەر ب هەژاری ل ژیێ پیری و بێ هێزیێ ب بێکەسی ل بەغدا سەرێ خۆ دانا، ب ئازارا دویریا وەلاتى و نەخۆشی و بێ دەرمانیێ گیانێ خۆ سپارد و وەغەر کر، ل 10ى چریا ئێکێ یا سالا 1990 دەمێ چوویە بەر دلوڤانیا خۆدێ ژى ژ بەر بێکەسیێ باژێرڤانیێ تەرمێ وێ ڤەشارت.
- گولبهار:
پێشەنگا ژنێن هونەرمەندێن کورد و بالیۆزا سترانا کوردی:
گولبهار پێشەنگا ژنێن هونەرمەندێن کورد و دەرکەفتییا سەردەمێ خۆ بوو، کو ل نیڤا دویێ یا سەدێ بیستێ هاتیە نیاسین، ئەو خاتوینا هەمی سپێدەیان ژ ڕادیۆیا کوردی یا بەغدا گوهـ ل دەنگێ ب سۆز و سترانێن وێ ژنا هونەرمەند دبووین، ب تایبەتی سترانا (کەوا سپێدێ بخوینە) ژبەر خۆش گۆتنا ڤێ سترانێ بوو کو ب «فەیروزا کوردى» دهاتە ب ناڤکرن.
ل ناڤەڕاستا سەدێ بیستێ کو وی دەمی سترانبێژا ژن گەلەک یا کێم بوون، گولبهار شییا هندەک ژ وێ ڤالەهیێ پڕ بکەت و خزمەتەکا زۆر یا ڤی بیاڤی کر، جودا ژ ژنێن هونەرمەندێن بەرى خۆ وەکو دایکا جەمال، نەسرین شێروان، مەنیج حەیران، مریەم خان، نازدار و ئەسمەر فەرهاد و فەوزیە محەمەد کو ب تنێ لاوک و سترانێن فۆلکلۆری دگۆتن، گولبهارێ نویگەری د سترانا کوردی دا کر و پێشەنگیا وی بیاڤی کر، ئێکەم ژنا سترانبێژا کورد بوو کو ب ئاواز و شعرێن نوى چەندین سترانێن نوی و جودا تۆمار کرن، ب ڤێ چەندێ بوویە پێشەنگا ژنێن سترانبێژێن نویگەری یێن باشوورێ کوردستانێ.
پتریا سترانێن گولبهارێ ب شعرێن دکتۆر بەدرخان سندی، فەیسەل مستەفا، عەبدولحافز مایی، سەبری بۆتانی، مەحفوز مایی، محەمەد ئەمین عوسمان، فەخرەدین دۆسکی و سەگڤان عەبدولحەکیم بوون، هژمارەکا هونەرمەندان ژی ئاواز بۆ سترانێن وێ داناینە وەکو ئەحمەد ئەلخەلیل، سەمیر زاخۆیی، نازم نەعیم، یاسین ئەلشێخلی، محەمەد قەدری، جەمال جەلال و بەشار زاخۆیی.
هەروەسا گولبهارێ دگەل چەندین هونەرمەندێن دی ب دوقۆلی ستران گۆتینە وەکو سترانا «ئەز کچم کچا کوردانم» دگەل هونەرمەند سەمیر زاخۆیی، سترانا «زەمبیل فرۆش» دگەل هونەرمەند عیسا بەرواری، سترانا «خالخالۆکێ» دگەل هونەرمەند تەحسین تاهاى، سترانا «مازی فرۆش» دگەل هونەرمەند فەخری بامەڕنی، هەڤدەم چەند سترانەک ژی دگەل هونەرمەند عەبدوللا زێرین، فوئاد ئەحمەد، جەمال جەلال، محەمەد تەیب تاهیر و محەمەد قەدری گۆتینە.
پشتی مالئاڤاهیا بارزانیێ نەمر، ب دوقۆلی دگەل عەبدوللا زێرین، سترانەک ب ناڤێ «رۆژا تو چووی تە ل مە کرە تازی» تۆمار کر کو دبێژیت: «ئەی دلێ من پڕ برینە، تو چووی مە خودان نینە».
گولبهار ئێکەم ژنا سترانبێژا کورد بوو کو ل وەلاتێن دەرڤە کۆنسێرت و ئاهەنگێن تایبەت گێڕاین، دەسپێکێ ل سەر شانۆیا مەزنترین هۆلێن لوبنانێ دگەل هونەرمەندان محەمەد عارف جزیری و عیسا بەرواری ستران گۆتینە، ل سالێن 1977 و 1978 گەشتێن هونەری بۆ وەلاتێن بەریتانیا و نەمسا و سوید کرینە، ل سالا 1981 چوویە ئەمریکا و ل وێرێ ژی چەندین کۆنسێرت و ئاهەنگ بۆ کوردێن دەرڤە گێڕاینە، ب ڤێ چەندێ نازناڤێ بالیۆزا سترانا کوردی وەرگرتیە، هەتا دەمێ دویرکەفتنا وێ ژ گۆتنا سترانان، بەرهەمێن وێ گەهشتنە 275 سترانان و دویماهی یا وان سترانا «دلۆ دلۆ تە ئەز هیلام» یا شعرا دکتۆر بەدرخان سندی بوو.
ناڤێ دروست یێ گولبهارێ «فاتیما محەمەد ئەحمەد عەلی»یە و د بنەڕەت دا خەلکا باژێرۆکێ ئامێدیێ یە، ژ بەر کێشەیێن خێزانی کۆچ دکەنە دەڤەرا جۆلەمێرگێ ل باکوورێ کوردستانێ، پاشى دهێنە ڤە ئامێدیێ و پشتی ماوەیەکێ کێم بابێ وێ دچیتە بەر دلۆڤانییا خودێ، ل دویڤ دا مالا خۆ ڤەدگۆهێزن بۆ باژێرێ مویسل و ل وێرێ قوتابخانەیا سەرەتایی ل سالا 1949 تەمام دکەت، پاشى دچیتە بەغدا و دگەل کورەکێ بەغدایی یێ دەرچوویێ زانکۆیا ئەمریکی هەڤژینیێ پیک دئینیت، بەرهەمێ وێ هەڤژینیێ کچەک دبیت ب ناڤێ «بێریڤان».
دەسپێکێ دگەل کۆرالا ڕادیۆیا بەغدا پشکا عەرەبی دەست ب کارێ هونەری کر و پاشى دگەل تیپا شانۆیا 14ى تەمموزێ یا هونەری پشکداری د چەندین کارێن شانۆیی و دراما تەلەڤزیۆنی داکریە، ب ڤێ چەندێ دبیتە ئێک ژ ژنێن پێشەنگ یێن شانۆیا عیراقی، د چەندین فلمێن سینەمایی ژی وەکو «گولا سوور» و «بویکا فورات» پشکداری کریە.
گولبهارێ پشتی کو دگەل زۆربەیا هونەرمەندێن کورد ئاشنایی پەیدا کرى، وان هان دا کو ب زمانێ دایکێ سترانان بێژیت، ئەو بوو ل دەسپێکا سالێن شێستان ب شعرا محەمەد ئەمین عوسمان و ئاوازا ئەحمەد ئەلخەلیل، سترانەک ب ناڤێ «کورێ گۆندی بەژن دارێ حەیزەران» تۆمار کر، ب ڤێ چەندێ دبیتە ئێکەم ئافرەتا سترانبێژا کورد کو سترانان بۆ کورى بێژیت، کو پێشتر چ ئافرەتەکێ ب زمانێ مێینەیی ستران بۆ رەگەزێ نێر نەگۆتینە.
گولبهارێ ل 17/3/2005 ب پاداشتا خزمەت و ماندویبوونا وێ بۆ هونەرێ کوردی، ل هۆلا محەمەد عارف جزیری ژ لایێ وەزارەتا رۆشنبیرییا حکومەتا هەرێما کوردستانێ ڤە فێستیڤالەکا تایبەت و ڕێزگرتنەکا شایستە ل باژێرێ دهۆکێ بۆ هاتە سازکرن، ئەو خانما خودانا چەندین دەستپێشخەری و پێشەنگ د بیاڤێ هونەری دا، لەورا چەندین نازناڤێن وەکو نویخواز، بالیۆزا سترانا کوردی و فەیرووزا کورد وەرگرتینە.
ژ بەر کو یا ئامادە نەبوو د چ دیدارێن میدیایی و د روینشتنێن تایبەت ژی دا بەحسێ ژیانا خۆ یا تایبەت و بنەمالا خۆ و ئەگەرێ هاتنا خۆ بۆ باژێرێ بەغدا بکەت، لەورا چیرۆکێن ژیان و مرنا وێ گەلەک د بەرزەنە، ژێدەر ب ئێک شێوەی بەحسێ ژیانا وێ ناکەن، تەنانەت د جهـ و سالا ژ دایکبوونا وێ ژی دا ئێک ناگرن و جوداهی د ناڤبەرا وان دا هەیە، هندەک ژێدەر دبێژن ل گوندەکێ مەسیحییان ب ناڤێ «مار شەمعونا» ل دەڤەرا جۆلەمێرگێ ل باکوورێ کوردستانێ ل سالا 1929 ژ دایک بوویە، هندەک ژێدەر ژی ئاماژە ب وێ چەندێ دکەن کو ل سالا 1932 ل ئامێدیێ ژ دایک بوویە، شێوازێ مرنا وێ ژی جهێ سەرسوڕمانێ یە! هونەرمەند سەمیر زاخۆیی دبێژیت: گولبهارێ ل دەڤ من گۆتیە ئەگەر مرم ل کوردستانێ و ل باژێرێ زاخۆ من ڤەشێرن، لێ دەمێ ل باژێرێ بەغدا و ل 23/2/2010 دچیتە بەر دلۆڤانییا خودێ، ل گۆرستانا باژێرێ نەجەف دهێتە ڤەشارتن. ئەز نزانم بۆچى برنە نەجەفێ؟
چەند وێستگەهـ ژ ژیانا گولبهارێ:
دبێژن هونەرمەندێ کورد ئەحمەد ئەلخەلیل نازناڤێ گولبهارێ پێ بەخشییە.
هونەرمەندەکا ب هەلویست بوو و ستران ب ڕژێما بەعس نەگۆتینە.
حافز مایی کو زێدەتر ژ 40 هەلبەستێن وى ژ لایێ گولبهارێ ڤە کرینە ستران، دبێژیت ل سالا 1961 قوتابیێ زانکۆیێ و هەڤدەم بێژەرێ ڕادیۆیا کوردی یا بەغدا ژی بووم، دەسپێکێ شیعرێن خۆ د ڕۆژنامە و گۆڤاران دا بەلاڤ دکرن و پاشى کو گولبهار نیاسی شعرێن من کرینە ستران، ل دۆر ناڤدارتین سترانا گولبهارێ (کەوا سپێدێ بخینە)، دبێژیت: ڕۆژەکێ ل قاوەخانا بەرازیلی ل جادا ڕەشید ل باژێرێ بەغدا، ب تنێ ڕوینشتبووم، هزرێن من چوونە سەر دیمەنێن دلڤەکەر یێن گوندێ مە و خەیالان برم کو سپێدەیان گوهـ ل قەبینا کەوێن گوندێ خۆ دبووم، ئەو بوو ئەڤ هەلبەستە من نڤیسی «کەوا سپێدێ بخینە».
ژنە هونەرمەند فەوزیە محەمەد بەرى گولبهارا خویشکا خۆ هاتیە د ناڤ جیهانا سترانا کوردی دا، ل دەسپێکا سالێن پێنجیا شوى کر و ژ جیهانا هونەری دویر کەفت، ئەو ل سالا 1992 چوویە بەر دلۆڤانییا خودێ، هونەرمەندا ناڤدارا عیراقى (غەزوە ئەلخالدی) کچا فەوزیایێ یە کو دبیتە خارزا گولبهارێ.
ژێدهر:
- كهمال رهئووف محهمهد، رۆژناما «هاوكاری « ژماره / 503/ له 10/12/1979.
- كتێبا مریهم خان، جهلال مهلا حهسهن و جهنگی جهلال مهلا حهسهن، چاپخانهی كشتوكاڵ ههولێر 2006.
- كتێبا «گهڵای پایز» عهلی مهردان / 2008 ههولێر.
- گۆرانیبێژه نهمرهكان.. دهزگای ئاراس، بهشی یهكهم: باكووری.
- دیكۆمێنتارییهك لهسهر ژیانی نهسرین شێروان، كهناڵی ستێرك تی ڤی.
- زانیارییهكانی نوسهر نازم دڵبهند.
- رۆژناما «ئهلتهئاخی» ژماره 6798 رێكهفتی 3/3/2014 .
- ماڵپهڕێ برایهتی، جهمال بهرواری، «وێستگهكانی یادهوهریم لهبارهی گوڵبههار» 20/9/2016 .
- ئهحمهد زاویتی «گولبهار هاتهڤه كوردستانێ». كهناڵی ئهلجهزیره..22/3/2005.
