گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
– دەرۆک:
ئەرێ زەمبیل فرۆش کەسکێ دینداربوو یان سۆفی؟ دووربین بوو یان فەیلەسۆف؟ سنعەتکاربوو یان هەرزەکار؟ یان ژی لات و هەژار و فەقیر بوو… ؟! ئەڤ ڤەکۆلینە، ل گۆڕ بەرومنێن خۆ، دێ بەرسڤا ڤان پرسیاران، دەت.
– سەرهاتیا شعری یا زەمبیل فرۆش:
سەرهاتیا شعری، ئانکو ڤەکۆلین ل سەر بەیتێن فۆلکلۆریێن زەمبیل فرۆشی، نە بەروکا ڤێ گوتارێ نە. ئەو بەروکا مەلەڤان و شەرەزایێن فۆلکلۆرێ کوردی نە. بەروکا گۆتارا مە، تنێ سەرهاتیێن زەمبیل فرۆشینە، ئەوێن ب شعر وهوزان هاتینە ڤەهاندن.
ل گۆڕ زانینا مە، (دو) شاعرێن کورد داستانا زەمبیل فرۆش، ب کرمانجیا ژۆری ڤەهاندییە. هوزانڤان فەقیێ تەیران و مورادخانێ بایەزیدی. (فەقیێ تەیران) دنێڤبەرا ١٥٤٩ ــ ١٦٣١ز دا ژیایە (دێرەشی، ٢٠٠٥، ب١٥). ئانکو شوڤا/ لبا فەقیێ تەیران کەڤنترە، دنێڤبەرا سەدسالیا شازدێ وهەڤدێ دا هاتیەنڤیسین. فەقی دبێژێ:
زەمبیل فرۆش لاوێ (فەقیرە)!
(دێرەشی، ٢٠٠٥. ب٢٠١)
ئەو قەوی لاوەک (فەقیر بوو)!
(موسەیلیان، ١٩٨٣، ب٤٠)
یەقین ئەو لاوێ (فەقیر بوو)!
(دێرەشی، ٢٠٠٥، ب٢٠١ ــ دەهمەن: ٢)
ئاشکارە د شوڤا زەمبیل فرۆشێ فەقیێ تەیران دا، زەمبیل فرۆش ب خۆ کەسەکێ بەلنگاز، فەقیر و دیندار بوو.. لەوان شوڤا فەقیێ تەیران بوو ڤەکۆلینا مە، سود و مفا.. ژێ ناهێتە وەرگرتن.
شوڤا (مورادخانێ بایەزیدی) د سەدسالیا هەژدێ دا (١٧٧٦ز) هاتیە نڤیسین. مەلا مەحمودێ بایەزیدی د پەرتووکا: ریسالەیەک د بەحسا شاعرو موسەنەفێد کوردستانێدا نڤێسییە: شاعرێ (هەشتێ) ژ وێ کۆما شاعرێن کورد (مورادخان)ە، کو د تاریخا ١١٥٠ک/١٧٣٧ز ل بایەزیدێ پەیدابوویە، سالا ١١٩٩ک/ ١٧٨٥ز چوویە بەردلۆڤانیا خودێ و هەر ل بایەزیدێ، هاتیە ڤەشارتن (دۆسکی، ٢٠١٩، ب٧٥. بادی، ١٩٨٢، ب٢٧ ــ ٢٩).
دکتورێ هێژا پەرویزێ جیهانی د گوتارەکێ دا دیارکرییە، مورادخانێ بایەزیدی ب خۆ ناڤێ (ماجن) وەک ناسناڤەکێ شیعری هەلبژارتییە. ئەڤەژی د کەشکولەکێ دا هاتیە کو کەسەکێ ب ناڤێ: دەروێش محەمەد، ئەو کەشکول د سالێن ١١٣٦ ــ ١١٣٧ک/ بەرامبەر ١٧٢٣ ــ ١٧٢٤ز دا، بۆ میر زەینەل بەگێ میرێ کەلها خوشابێ نڤێسییە (جیهانی، ٢٠٢٥، ب١٢).
د شوڤا مورادخانێ بایەزیدی دا، زەمبیل فرۆش نەیێ فەقیربوو، نە ژ فەقیریێ و هەژاریێ زەمبیل دفرۆتن! زەمبیل فرۆشتن کارەک بوو ل سەر هاتیەدانان و سەپاندن!! لەوان ئەڤ شوڤا (بایەزیدی) تنێ، دێ جهێ ڤەکۆلینا مە بیت.
زەمبیل فرۆش کوڕێ (میرانە)!
لاوەکێ بەژن رەیحانە
(خودانێ کووچک و دیوانە)!
ل کەیف و سەیرانە شەڤ و روژ
(بایەزیدی، ١٩٧٥، ب١٥. عومەر، ٢٠١٧، ب١٤)
ــ نێ ئەمرەک بۆ من هاتی یە
زەمبیل فرۆش ژ من خوەستی یە
نێ ئەو کوڕێ (پادشاهی) یە
ژ بەر دینێ خۆ هاتی یە
(بایەزیدی، ١٩٧٥، ب٣٠ . عومەر، ٢٠١٧، ب٣٤)
ــ خولامان کەحێل جەماندن
میرزا و ژن، لێ شداندن
مندال ل کوشان، داناندن
بۆ قەسرێ بوو (شاهێ) کەیفخوش
(بایزیدی، ١٩٧٥، ب٣١ . عومەر، ٢٠١٧، ب٣)
ــ ژن دبێژتێ، بیبیا چەهڤان
ژ دل بەردە، خەوف و ترسان
(باب حاکمێ حەفت ئەقلیمان)!
خودان گەنج و عەسکەرەک بۆش
(بایەزیدی، ١٩٧٥، ب١٦. عومەر، ٢٠١٧، ب١٦)
باشە ئەڤ میرێ کوڕێ میری، کوڕێ شاهی و پادیشاهی، کوڕێ حاکمێ حەفت ئەقلیمان، کو خودان گەنجینە و لەشکرێن بۆشە! چاوان ل کۆلانان، وەک فەقیر و ژاران.. زەمبیلان دفرۆشیت؟!
(بایەزیدی) دبێژێ: میری شەڤەکا ئەینی خەونەک دیت، دەنگەکی دگۆتێ:
ــ شەڤەکێ شەڤا ئەینی یە
خەونەک عەجائب دیتی یە
د ناڤ خەوێ دا گری یە
دل و هناڤ لێ هاتن جۆش
ــ (دەنگی) گو دەرکەڤە (میر) تو نەئێ پێش( )
هەڕە ل دنێ ببە (دەروێش)!
نە هێلە قەت رۆژی و نڤێژ
ببە فەقیرەک (خەرقەپوش)!
(بایەزیدی، ١٩٧٥، ب١٥ ــ ١٦. عومەر، ٢٠١٧، ب١٤ ــ ١٥)
پێدڤی یە ئەم د چارینا دوێ دا، هنەک ل سەر پەیڤێن (دەروێش) و(خەرقەپوش) راوەستین!! هەردو پەیڤ د کوردی و فارسی دا.. ئانکویا (سۆفی) ددەن! (معین،١٣٧١ش، جـ١ ب١٤١٢، جـ٢ ب١٥١٨. عمید، ١٣٦٣ش، جـ٢ ب١١١٥. موکریانی، ١٣٦٩ش، ب٣١٣. آلتونچی، ١٣٤٨ش، ب٢٣٧، ب٢٦٤).
ئانکو دەنگی دخەوێ دا گۆتێ: هەڕە ببە سۆفیەک خەرقەپوش؟ لەوان (میر، میرزا) دبیتە شاگرد و موریدێ نویێ رێیا سۆفیاتیێ، ب فەرمانا شێخێ خۆ (د خەونێ دا) زەمبیلان دفرۆشیت، وەک فەرکارەکێ/ واجبەکێ خۆ، نەفسا خۆ/ دەروونێ خۆ پێ دشکێنیت و نزم دکەت، دا غرور و مەزنی نەگریت، د ڕێ و خواندنا خۆ یا سۆفیاتیێ دا، خاڤ و نەرم و حەلیم بیت..! (تبریزی، ١٣٩١ش، ب٩١٦. تبریزی، ٢٠٢٣ز، ب٥ ــ دەهمەن: ٢).
شیخ بەشیر محەمەد تاهر (حوزنی)ێ رکاڤایی و بریفکی (رۆژا ٦/٧/١٩٧٩) و حەجی عەمەرێ کوڕێ عوزێرێ بیزهی و سلێڤانەیی (رۆژا ١١/٨/ ١٩٧٩) دبێژن و ڤەدگێڕن: شێخ نورەددینێ بریفکی گۆتە موریدێ خۆ، تاها ئاغایێ ئەرمشتیێ سلێڤانەیی، هەڕە تری بکڕە و هەڕە گوندێن تە تەعدایی لێکری گازیکە: هێ وەرنە تری، ئەز تاها ئاغایێ ئەرمشتی مە، هەر کەسێ من تەعدایی لێکری، بلا گەردەنا من ئازا کەت، منێ توبە کری!! (مزوری، ٢٠٢٥، ب٢١ ــ ٢٢).( )
بەحشتی (شێخ نورەددین) ب خۆ، کەسەکێ ژ خۆ شەرم، سادە و پاقژ بوو. گەلەک جاران ل بنێ دیوانێ د رونشت، قەدر و بهایەکێ گران، ددا مێڤانێن خۆ. ئەو دبێژێ:
فجعلت’ أجلس’ دون صدر المجلس
ورفعت’ قدر الناس من جلسائي
(مزوری، ٢٠٢٥، ب١٦)
ئانکو: ئەز ل سنگێ دیوانێ نە درونشتم، من مێڤانێن خۆ بلند و قەدرگران، ڕادگرتن!
شاگردێن رێیا سۆفیاتیێ، نەفسا خۆ دشکاند و نزم دکر، باوەریا خۆ قاهیم وبلند دکر. سەلک و زەمبیل دگێڕان و دفرۆتن، تری و مەییژ دفرۆتن، شڤانی و گاڤانی دکر… گەلەک کارێن خۆ ب دەستێن خۆ دکرن. لەوان میرێ زەمبیل فرۆشێ خودان سەلتەنەت.. زەمبیل دفرۆتن. شێخێ خۆ د خەوێ دا دیتییە یان ئاشکەرا گۆتیێ: هەڕە زەمبیلان بفرۆشە و نەفسا خۆ یا میران و شاهان.. د ڕێیا سۆفیاتیێ دا بشکێنە!
د سەر مە ڕا بۆری، بابێ زەمبیل فرۆشێ مورادخانێ بایەزیدی، حاکمێ حەفت ئەقلیمانە، خودان گەنجینە و لەشکرێن بۆش و گرانە.. زەمبیل فرۆشێ میر، نە ژ هەژاری و فەقیری..!! زەمبیلان دفرۆشیت. زەمبیل فرۆتن د ڕێیا سۆفیاتیێ دا، خوشکاندن و چەماندنە..!! مخابن شاگردبوون، خۆشکاندن و خونزم دیتن.. د ڕێیا سۆفیاتیێ دا !! نەهاتینە هزرا ڤەکۆلەرێن مە.
دبێژم دەولەتەکا (حەفت ئەقلیم) هەبن، خودان (گەنجینە و لەشکرەکێ بۆش) بیت! بەرئەقل دێ دەولەتا دوستەکیا کوردی بیت، ئەوا باد بن دوستەک د سالێن ٩٨٢ ــ ١٠٩٣ز دا، ل میافارقین و ئامەدێ.. ئاڤا کری (یوسف، ١٩٧٢، الدولة الدوستکیة. Bosworth, 1996, P. 89).
ل داویێ ب هزرا (بایەزیدی) زەمبیل فرۆش ب رۆژێ دبیتە (پاشا و پادیشا) و ب شەڤێ (سۆفی) یە:
زەمبیل فرۆش بوو حاکمە
زۆر عادل و زۆر عالمە
نەهێلا زولما زالمە
شەڤ (دەروێش) و (پاشا) ب روژ!!
(بایەزیدی، ١٩٧٥، ب٣٢ . عومەر، ٢٠١٧، ب٣٧)
ب بۆرە !! سەیدایێ منێ (بایەزیدی)، ئاگر و بەفر پێکڤە ناژین. دەمێ زەمبیل فرۆش دبیتە (پاشا) مینا تو دبێژی، (سۆفیاتیا) وی دبوهژیت و دفڕیت! قەت جەلالە ددینێ رۆمی، مەلایێ جزیری، شمس الدینێ ئەخلاتی، مەمشادێ دینەوەری، ئەبو ئەلحەسەنێ خەرقانی، حوسەینێ حەللاج و نورەددینێ بریفکی… پاشا نەبوون، تنێ سۆفی بوون!! لەوان زەمبیل فرۆش هەر مایە (شاگرد) و باوەرناما (سۆفیاتیێ) هێ وەرنەگرتیە!!
پەراوێز و ژێدەر:
١- ببۆرن پەیڤێن (دەنگی) و (میر) من ل ڤێرە، بۆ زێدە رۆنکرنێ، داناینە. ئاشکرا د شوڤا ئەسلی دا نینن، هەکەنا دێ کێشا (چارینێ) شکێنن! ع. م. 2- د دەسنڤێسا (فضلاء بهدینان) دا، یا نڤێسەر محەمەد سەعید کوڕێ مەلا یاسینێ بریفکی کو د سالێن ١٩٦٥ ــ ١٩٦٨دا هاتیە نڤیسین، شێخ تاهایێ ئەرمشتیێ سلێڤانەیی سالا ١٢٩٨ک/١٨٨١ز چوویە بەردلۆڤانیا خودێ، ب١١٤ ــ ١١٥. ع.م
ژێدەر و سەرەکانی
أ- ژێدەرێن کوردی:
١- بادی، ئیسماعیل، ١٩٨٢، گۆتارا: مورادخانێ بایەزیدی، کۆڤارا: کاروان، هژمارا: ٣.
٢- بایەزیدی، مورادخان، ١٩٧٥، چیرۆکی زەمبیل فرۆش، چاپخانەی کوردستان، هەولێر.
٣- بریفکی، محەمەد سەعید مەلا یاسین، ١٩٦٥ ــ ١٩٦٨، دەسنڤێسا: فضلاء بهدینان، دهۆک.
٤- جیهانی، د. پەرویز، ٢٠٢٥، گۆتارا: مورادخان و ماجن ــ ژیان و چەند هەلبەستێن نە وەشاندی، رۆژناما: ئەڤرۆ، هژمارا: ٢٧٣٥، رۆژا: ٣٠/٤/ ٢٠٢٥.
٥- دۆسکی، تەحسین ئیبراهیم، ٢٠١٩، باغێ ئیرەم ــ گەشتەک د ناڤ گولزارا شعرا کرمانجی دا، سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردی، زاخۆ.
٦- دێرەشی، سەعید، ٢٠٠٥، دیوانا فەقیێ تەیران، دەزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشانێ، دهۆک.
٧- عومەر، د. فاضل، ٢٠١٧، زەمبیل فرۆش وەکو یوتوپیایەکا کوردی، دەزگەهێ نالبەند یێ چاپ و وەشانێ، دهۆک.
٨- مزوری، عبدالرحمن، ٢٠٢٥، دیوانا شێخ نورالدینێ بریفکی، وەشانێن ناڤەندا خانی یارەوشەنبیری و راگەهاندنێ، دهۆک.
٩- موسەیلیان، جاکلین، ١٩٨٣، زەمبیل فرۆش، دەزگەها رێڤەبەریا ئەدەبیاتێن رۆهەلاتی، وەشانخانا ناوکا، موسکو.
١٠- موکریانی، هەژار، ١٣٦٩ش، هەنبانە بورینە فرهنگی کردی ــ فارسی، إنتشارات سروش، تهران.
ب. ژێدەرێن فارسی:
١١. آلتونچی، د. محمد، ١٣٤٨ش، فرهنگ طلائێ، إنتشارات إسماعیلیان، تهران.
١٢. تبریزی، شمس الدین محمد بن ملک داد، ١٣٩١ش، مقالات شمس تبریزی، بتصحیح: محمد علی موحد، إنتشارات شرکت سهامی خوارزمی، تهران.
١٣. عمید، حسن، ١٣٦٣ش، فرهنگ عمید، مؤسسەء إنتشارات أمیر کبیر، تهران، ٣ جزء.
١٤. معین، د. محمد، ١٣٧١ش، فرهنگ فارسی معین، مؤسسەء إنتشارات أمیر کبیر، تهران، ٦ جزء.
جـ . ژێدەرێن عەرەبی:
١٥. التبریزي، مولانا شمس الدین محمد، ٢٠٢٣، هکذا تکلم التبریزي ــ أحادیث الشیخ والمرید، ترجمة: د. منال الیمني عبدالعزیز، دار آفاق للنشر والتوزیع، القاهرة، جـ٣.
١٦. یوسف، عبدالرقیب، ١٩٧٢، الدولة الدوستکیة في کوردستان الوسطی، مطبعة اللواء، بغداد.
د. ژێدەرێن ئنگلیزی:
- Bosworth C. Edmund, 1996, The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, New York.
