گومان تێدا نينە، كو ئەڤ شێوەیێ باخچەیان يێ نۆکە ئەم دبينين، نە ب پێنكاڤەكێ دروست بوويە، بەلكو يێ د گەلەک قۆناغانێن گەشەكرنێ دا دەربازبووى، هەر ژ سەردەمێ مسريێن كەڤن، كو باخچە ب شێوەيەكێ ئەندازيارى و رێكخستى نياسين و ل سەر بنەمايێن تايبەت، يێن ديزاينێ هاتينە دانان و هندەك روەكێن بيانى ئيناين و ل ناڤ باخچەیێن خۆ چاندين.

پشتى هنگى هزرا دامەزراندنا باخچەیان ژ مسريێن كەڤن دەربازى ئاشۆرى و بابلييان، رۆمان و گريكان بوو، ئەوێن باخچەیێن خۆ پتر پێشئێخستين و نمونەیێن جوانێن باخچەیان ل رۆما و ئەسينا رازاندين، پشتی هنگى ئەندازيارييا باخچەیان گەهشتە چين و يابانێ و پاشى ئيسپانیا و پشتى هنگى باخچەیێن فەرەنسى و ئينگليزى و ئيتالى سەرهلدان، ئەڤان وەلاتان يان ئيمبراتوريەتان، ئێكى مفا ژ دیزاینا يێ بەرى خۆ کرییە، لێ هەر ئێك ژ وان پەنجەمۆرا خۆ يا تايبەت دانايە سەر دیزاینا خۆ، كو ژ يا بەرى وێ جودا بيت.

 هێژاى گوتنێ يە، كو ب رێكا داگيركرنێ يان هەڤالينى و هەڤپەيمانيێ، دیزاینا باخچەیان د ناڤ وان دا هاتينە ڤەگوهاستن.

ب ڤى شێوەى بلەز و ل دویڤ ئێك، باخچەیان گەشەكر و ژمارە و گرنگيیا وان پتر لێهات، د گەل دا هونەرێ ديزاين و تەنسيقێ ژى، تا كو ئەم گەهشتينە شێوێ ئەڤرۆ يێ باخچەیان، كو هەردو  ستايلێن سروشتى و ئەندازيارى د ديزاينەكێ سادە تێكەلى ئێك بووينە، كو رەنگڤەدانا حەزا مرۆڤێ سەردەمە بو سادەييێ، د خوارن و جل و بەرگ و وناڤمالى و هەمى هونەرێن ديێن ژيانێ دا.

زنجيرە يا مێژوویيا دیزاینا باخچەیان

ئێك: باخچەیێن چەرخێن كەڤن، يێن بەرى زايینى

1. باخچەیێن فيرعەونى Pharaonic Gardens

ل سەر دەمێ پاشايێ مسرى تەحتموسێ ئێكێ، كو دبيتە فيرعەونێ سيێ و خويشكا وى حەتشپسوت، كو ل 1506 – 1493 بەرى زاينى، پێكڤە دەستهەلاتیيا مسرێ دكر، بۆ مەبەستێن ئاينى و جوانكرنا پەرستگەهان و دانا كرنگيەكا زێدەتر ب ڤان پەرستگەهان د ژيانا مسريێن كەڤن دا ئەڤ باخچە هاتبوونە دامەزراندن. ژ گرنكترين ساخلەتێن باخچەیێن فيرعەونيان ئەڤە بوون:

1- دیزاینا وان يان ئەندازيارى يا هەڤسەنگ بوو، هێلێن راست ب كار دئينان.

2- يا ڤەكرى بوو و د نيڤێ حەوزەكا ئاڤێ و گولا لوتس و ماسى تێدا هەبوون.

3- حەودێن ژ ناڤ دا،كو ل دەوروبەرى باخچەى بوون، ب دار و تراشوك و گولان و ەك (نێرگز، داوودى، رويل و ياسمين) دهاتنە چاندن و ل پشت وان رێزێن داريێن (هنار و هەژير و زەيتوينا د چاندن و ل پشت وان دارێن بلند و ەك دار خۆرمە د چاندن.

4- باخچە ب ديوارەكێ بلند هاتبوونە بەرژانكرن.

5- پەيكەرێن جودا جودا لن اڤا باخچەى و ل جهێن جودا دهاتنە دانان.

6- فيرعەونان نەخشە ل سەر ديوارێن پەرستگەهان چێدكرن و ب كارێ كەزاختنا داروباران رادبوون و شێوێن جودا ژێ چێدكرن.

7- مسريان بو ئێكەمين جار گول برنە د ناڤ پەرستگەهێن خۆ دا، كو تا نۆکە ئەڤ نەريتێ ب خودانكرنا گولان د ناڤ مالان دا ل هەمى جيهانێ يێ بەردەوامە. دیسا بۆ ئێكەمين جار وێنەیێن باخچەیێن خۆ ل سەر ديوارێن پەرستگەهان و ل سەر ئەردى د نەخشاندن و پشتى هنگى رۆمانیيان ئەڤ كارە ژ وان وەرگرت.

8- ژ نمونێن باخچەیێن فيرعەونى (مۆر، رویبار و مەیدان رمسيس يا بەرێ).

2. باخچەیێن ئاشۆرى و بابلى Assyrian and Babylonian gardens

ئەڤ باخچە ل دەڤەرا میزۆپۆتامییا د ناڤبەرا ( ديجلە و فورات) دا بەلاڤ ببوون، پشتى داگيركرنا مسرێ ژ لايێ ئاشۆربان ڤە ل سەدێ حەفتێ بەرى زاينى، نموونا باخچەيێن وان بو دەڤەرا خۆ ڤەگوهاست، لێ ژ بەر كو دەڤەرا وان يا چياى بوو، لەورا وان باخچيێن خۆ لات لاتە (د سەر ئێك دا) چێكرن، كو پتریيا جاران، ژ شەش لاتان يان پتر پێكدهاتن و ل سەرێ لاتان قەسرا حاكمى يان ميرى دهاتە ئاڤاكرن يان كەپرەكا مەزن و گول يان ترى دهاڤێتە سەر، دیسا ل سەرێ ڤان لاتا بركەكا ئاڤێ هەبوو، كو وەكى جەلالەكى ل سەر وان دەرەجێن د ناڤ لاتان د چوو خوار، دیسا د ڤان لاتان دا و ل دەوروبەرێن جەلالى ب دار و گولا وەك( سەرو، سپيندار، گويز، هنار، سيسن. قرەنفل، بنەفش، نيسانوك و گول محەمەد د هاتە چاندن، ئاشۆرييان بياڤێن مەزن وەك باخچە ب ديواران بەرژان دكرن و راڤ نێچير د ناڤ دا دكر و ب ناڤ و دەنگترين باخچين وى سەردمى (باخچەیێن بابل يێن هەلاويستى)، كو ئێك ژ حەفت حێبەتيێن دونيايێ يە.

3. باخچەیێن فارسى Persian Gardens

يشتى داگيركرنا وەلاتێ ئاشۆريان ژ لايێ فارسان ڤە ل دويماهيیا چەرخێ شەشێ بەرى زاينى، دیزاینا وان يا ئەندازيارى يا هەڤسەنگ ڤەگوهاستە وەلاتێ خۆ و هندەک گورانكارى ل سەر زێدەكرن و باخچەیێن وان ئەڤ ساخلەتە تێدابوون:

1- باخچە يێ چوار گوشە بوو و دو رێكێن ستوينى دابەشدكرە چوار پارچەيێن هەڤسەنگ د گەل هەبوونا بيرەكا ئاڤێ يا بازنەيى د نيڤێ دا يان ژى كەپرەكا مەزن يا ترى يان يا گولان.

2- ل سەر لێڤێن رێكێن ستوينى جۆيەكا ئاڤێ د بەرا دچوو و ل پشت وێ جوييێ دارێن بلند چاندبوون. دیسا گەلەك گرنگى دابوو دانانا پەيكەران د ناڤ باخچەیان دا.

3- باخچێ جوانكاريێ جودا ژ باخێن داروبارێ فێقى كر. بياڤەكێ مەزن بۆ گولان تەرخان كرن و ب کۆم چاندن، ئانكو هەر جۆرەك ب کۆمەكێ د چاندن، دا كو جوانى و رەنگێ وان پتر بەرجاڤ ببيت.

4- فارس ب ئێكەمين كەس تينە هژمارتن، كو باخچەیێن ئاڤى و باخچەیێن ديواران و باخچەیێن نقۆم يان يێن كوير داهێناين.

5- د ناڤ باخچەیێن خودا زێدە گرنگى دا بوو نەخشە و نيگار گێشانێ تا گەهشتيە وى رادەى، كو نەخشێن باخچەیان ل سەر مەحفيرێن خۆ نيگار بكەن، دا ل دەمێ زڤستان و بەفر بارينێ ژى وێنێ باخچەیێن وان د ناڤ مالێن وان دا ل بەر چاڤێن وان بيت.

6- ب ناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان (ڤين ل كاشانێ، شازادە ل ماهانێ و ئیرەم ل شيرازێ)

4. باخچەیێن هندى Indian Gardens

ل ناڤەراستا چەرخێ پێنجێ هاتنە دامەزراندن و پێشڤەبرن، ديزاینێن وان گەلەك گرنگى ب روحانياتا دان، وەك (ئارەستەيێن بوداى) و باخچەیێن وان تيكەلەك بوو ژ ديزاینێن باخچەیێن فيرعەونى و ئاشۆرى، گەلەك برك و جۆ،كو ب گرانێتێ رەش هاتبوونە هنين، ژ بەر هندێ وەك خوديكا ديار دكر، كو وێنێن قەسر و  پەرستگەهان تێدا رەنگڤەددا، دا كو بۆ هەستكرن ب سەرسامى و رێزگرتنێ پتر ئيلهامبەخش دبوو.

شێوازى هندى پتر ژ دار و بار و گولان گرنگى ب ئاڤاهييان ددا، كو ب تنێ هندەك جۆرێ كاژ و گولان دچاندن، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان؛ باخچێ (تاج محەل) بوو، كو وەگ گۆڕ رێزگرتن بۆ هەڤژينا مێهراجايێ هندێ هاتيیە دانان.

5. باخچەیێن گريكى Greek Gardens

ل چەرخێ چارێ بەرى زاينى و د سەر دەمێ فەيلەسوفێن گريگی دا ل يۆنانا كەڤن، باخچەیان خۆ د بياڤەكێ نوى و بەرفرەهـ دا ديت، ژ بەر کو گرنگيەكا مەزن دا باخچەیان، كو دیزاینا ئەندازيارى يا هەقسەنگ ژ باخچەیێن فارسى بۆ دامەزراندنا باخچەیێن تايبەت وەرگرتبوو، لێ باخچەیێن فەيلەسوفان دهاتە ديزاينكرن بۆ بەخشينا هزر و فەنتازیيا و نڤيسين و ئارامى و خوشكرنا دەرونى، كو جارا ئێكێ بوو، باخچە كەتنە د خزمەتا روحا مرۆڤان و هەستێن وان دا، كو بەرى هنگى جهەكێ تايبەت بۆ پاشا و مير و دەلەمەند و جهێن پەرستنێ و نێچيرێ بوون، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (ديۆميديس) ل ئەسينا.

6. باخچەیێن رۆمانى Roman gardens

ئەڤ باخچە ل چەرخێ ئێكێ بەرى زاينى، پشتى داگيركاريێن ئەسكەندەرێ مەزن بۆ روژهەلاتێ، كو گەهشتبوونە سنۆرێن هند و فارسان، دەركەتن، گەلەك مفا ژ شێواز و ديزانێن روژهەلاتێ وەرگرتن و ڤەگوهاستنە وەلاتێ خۆ. دیسا د ڤان باخچەیان دا پتر ئاڤاهى و پەيكەر و نافۆرە ل سەر كيستێ كەسكاتى یێ خويا دبوون. دیسا جهێ روينشتن و بهێنڤەدانان ژى هاتبوونە دانان، هەر وەسا دار د قافكێن مەزنێن خەزەفى دا یێن نەخشكرى دا دهاتنە چاندن، ب تايبەت دارێن سەرۆ، كاژ و زەيتوين.

هەژى گوتنێ يە، كو ل سەر دەمێ رۆمانيان ئێكەمين جار بوو، باخچەیێن گشتى بۆ هاولاتيان دەركەتين، كو هەتا هنگى ب تنێ باخچە، ب قەسرێن پاشا و دەولەمەند و پەرستگەهان و فيلەسوفانڤە د گرێداى يان د سنۆرداركرى بوون، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (ڤيلابۆرگيزى) ل رۆما بوو.

 دو: باخچەیێن چەرخێن ناڤەراست (پشتى زايینى تا دووماهيیا چەرخێ نوزدێ)

1. باخچەیێن يابانى Japanese gardens

دەستپێكا دەركەتنا وان ل سەر دەمێ ئيمبراتۆر سويكۆ ل سەدێ هەشتێ بوو، ستايلێ وان ستايلێ سروشتى بوو، كو هەبوونا ڤى ستايلى یابانی بۆ كەڤناریيا ڤێ ئيمبراتوريەتێ (كوريا، چين و يابان) د زڤريت، ئانكو ئەڤ ستايلە يێ تايبەتە ب وانڤە و مفا ژ دەرڤە نە کرییە، باخچەیێن وان جهەكێ پيروز بۆ پەرستنێ دهاتنە هژمارتن.

هزرا سەرەكى يا باخچەیێن وان، پشتبەستنێ ل سەر دانانا دەرياچكێن سروشتى دكەت، كو ل هنداڤى وێ كەپرێن زەبەلاح يێن دارى يان بەرى بهێنە دانان و ل دەوروبەرێن دەرياچكێ دار و تراشۆك دهاتنە چاندن و ل نيڤا دەرياچكێ هندەك گزيرتە چێدكرن و دارەك د نيڤەكێ دا دچاند.

ريكێن باخچەى د سروشتى بوون و ب بەرێن سروشتى دهاتنە رازان، د گەل چاندنا دار و گولان ل رەخێن ريكێ ب شێوەكێ ل دویڤ ئێك ژ بۆ بەردەوامبوونا هەبوونا كەسكاتەى و گولان.

يابانيان ل نيڤا باخچەیێن خۆ فريز نە دچاند و ل شوينا فريزى خيز يان بەر د رازاندن، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (چيسن شويوتين) بوو.

2. باخچەیێن ئەندەلوسى Andalusian Gardens

ل دەستپێكا سەردەمێ ئيسلامێ، باخچەیێن وان، تنێ هندەك دار قەسپ ل دەوروبەرێن ژێدەرێن ئاڤێ يان ژى ل دەشت و بيابانان (الواحات و الباديە) بوون، لێ پشتى بەرفرەهبوونا ڤەكرنێن ئيسلامى (الفتوحات)، عەرەبان زێدەتر گرنگى دا باخچەیان، ب تايبەت ئەندەلوس( ئيسپانيا و پورتوگالا نها)ن كو سروستێ جوان و ئاڤ و پارێن مشە، لەورا باخچەیێن جوان ل سەر وى دەمى هاتنە دانان، كو ژ ساخلەتێن وان:

ستايلێ ئەندازيارى يێ هەڤسەنگ و گەلەك گرنگىدانا ستوينێن مەرمەرى، باخچە ل دەور و بەرێن قەسرێ بوون و گەلەك گرنكى د دا برك و نافۆرێن ئاڤێ، ئەوێن ئەو ل بيابانێ ژێ د بێبەهر نەبوون، دیسا گرنگى ددا پ بەيكەرێن ژ دارى هاتينە چێكرن، زێدەبارى هندێ، دارێن بلند د قافكێن مەزن، يێن نەخشكرى دا دچاندن و گرنگى د دا گولێن بهێنخوش و دەرمان، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (قەسرا سور) ل گرناتە.

3. باخچەیێن ئيتالى Italian Gardens

ل دەستپێكا سەدێ پازدێ، چەرخێ رێنێنساسا ئيتالى، ئەوا گرنگیدان ب ساخكرنەڤەيا كەلەپوور يان ميراتى رۆمانى و گريكيێن كەڤن دەستپێكر، ژ بەر هندێ باخچەیێن وان ئەڤ سەخلەتە ب خوڤە گرتن:

1- زالبوونا هونەرێ تەلار سازيێ ل سەر كەسكاتى، ژ بەر هندێ ئاڤاهى و پەيكەر و نافۆرە و كورسيك و ئامانێن بەرى د ناف باخچەیێن وان دا د زۆر بوون، دیسا ريك ب قەرەاغێ رەنگا و رەنگ د رازاندن، تاكو سەدێ هەڤدێ جارەكا دى كەسكاتى یێ سەروەریيا خۆ زڤراندەڤە.

2- باخچە ل سەر گرێن بلند و بنارێن چيا ب ديزاينەكا ئەندازيارييا هەڤسەنگ د دانان، كو ژ گەلەك لاتێن سەرئێك پيكدهات و ئەو لات ب ديوارێن مەزن موكم دكرن، دا كو ژ هەرفينێ ب پارێزن، لێ وان ئەو ديوار ب دارێن بلند، كو ل بەر سينگا وى دهاتنە چاندن د ڤەشارتن، ژ بەر هندێ وان گر و بنارێن چيا وەك ئێك باخچە خويا دكر، نەك لات لاتە، دیسا باخچە بو رێگريێ ژ دوژمنان ب ديوارێن بلند دهاتنە پەرجان كرن، لێ دا كو رێك ل ديتنا باخچەى ژ دەرڤە نەهێتە كرتن وان ئەو پەرجان ل لايێ بناڤێ يێ گرى يان بنارێ چياى ددانان.

3- بو جارا ئێكێ بو و،كو ئيتالييان گيانەورێن كويڤى (نيچيرڤان) ئيناينە د ناڤ باخچەیان دا و كرينە د قەفەسان دا، ئانكو هزرا باخچەیێن گيانەوەران ل سەر وى دەمى يا دەستپێكرى.

4- ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (ڤيلا ميديكى) ل فيسولى بوو.

ب شيوەكێ گشتى تا نۆکە تەلارسازى يا زالە ل سەر كەسكاتى و گول و داروباران دا د ستايلێ باخچەیێن ئيتالى دا.

4. باخچەیێن فەرەنسى French Gardens

ل دوماهيیا سەدى پازدێ (سەردەمێ لويسێ چاردێ، كو سەردەمێ زيرينێ هونەرێن جوان بوو، ب تايبەت د دیزاینا باخچەیان دا) ئەندازيارێ بليمەت يێ فرەنسى، ئەندرێ لينوتەر سەركێشيیا ڤێ رێنێنساسێ (النهضە) دكر، كو ب ڤەگوهاستنا شێوێ ئەندازيارى يێ فيرعەونى و ئاشۆرى و هندى رابووى، بۆ د ناڤ باخچێ قەسرا ڤێرساى يا ب ناڤ و دەنگ دا، ئو هۆسا پشبەستن د دیزاینا وێ دا ل سەر هێلێن راست د گەل سەروەريیا پەيكەر و نافۆرا و ئێليمنتێ ئاڤێ دكر، دیسا لينوتەر ئێكەمين كەس بوو، كو هزرێن سەردابەر ب كار ئيناين، دا كو بەرفرەهيەكا بەرچاڤ ب ڤان ريكێن ل خوارێ ديار بكەت:

1- ب كار نەئينانا ديواران ل دەروبەرێن ياخچەى، دا كو ئەو ديمەنێن سروشتى، يێن ژ دەورڤە خويا بكەن.

2- زراڤكرنا رێكان يان تەنگكرنا فرەهیيا وان ب شێوەكێ پلە پلە، ئانكو چەند رێك دوير دكەت زراڤتر لێدهات.

3- دیسا چاندنا داران ب شێوەكێ پلە پلە (متدرج)، ئانكو ل دەستپێكا رێكێ دارێن بلند د چاندن و هێدى هێدى يێن كورتتر  و وسا تا دوماهييا رێكێ.

5. باخچەیێن ئينگليزى English Gardens

ل سەر دەمێ پاشا لويسێ هەشتێ سەرهلدا و ل سەر دەستێ ديزاينەرێ ب ناڤ و دەنگ پيودورهاتە داهێنان و ئەڤ سايلە ل سەر ناڤێ وی هاتە دانان (ستايلێ پيودورى)، كو پشتبەستن ل سەر ستايلێ ئەندازيارى يێ هەڤسەنگ دكر. ئەلێمنتێ كەزاختنا دار و تراشۆكا بۆ سەر شێوى ئەندازيارى يێ زال بوو، دیسا رێكێن راست و سيبەركرى ب كەپرين گولان و فيقى ژ سەخلەتێن باخچەیان بوو، دیسا باخچە ب پەرجانێن روەكى، كو ب شێوكێ گەلەك جوان دهاتە كەزاختن، بۆ پارچەيێن ژێك جودا جودا د هاتە دابەشكرن، دیسا د ناڤ ڤان باخچەیان دا، باخچەیێن سەربخۆ؛ يێن گولا و روەكێن سترى و ئاڤى هەبوون، ژ بناڤ و دەنگترين باخچەیێن وان باخچێ (قەسرا هامپوتوون كورت) ل لەندەن.

سێ: باخچەیێن چەرخێ نوى (سەدێ بيستێ)

كو ل دەسپێكا چەرخێ بيستێ، ل هندەك وەلاتان وەك ئەمريكا، سويسرا، ئەمريكا باكۆر و بەرازيل سەرهلداين، مفا ژ ستايلێ باخێن چەرخێن بەرى خۆ وەرگرتيیە و ميكسەك ژ دیزاینا وان چێکرییە، دیسا ستايل و دیزاینا باخچەیان ل هەمى جيهانێ بەردەوامى دا گوهورينێ و پێشكەفتنێ ژ بەر كارتێكرنا تەڤگەرين هونەرى و پێشكەفتنا تەكنۆلۆجى و تێگەهێن نوى يێن ديزاينێ.

ژێدەر:

• History of Gardening (ويكيبيديا): نڤرە عامە تاريخيە واسعە en.wikipedia.org+15en.wikipedia.org+15newyorker.com+15.
• Persian gardens (ويكيبيديا): أصول وتقنيات الحدائق الفارسيە albayan.ae+3en.wikipedia.org+3cairo24.com+3.
• Renaissance garden (ويكيبيديا): أفكار وتصاميم الحدائق الإيطاليە في عصر النهضە en.wikipedia.org.
• The Garden: Visions of Paradise لـ Gabrielle van Zuylen: كتاب مصوّر يغطي ثقافە الحدائق الغربيە en.wikipedia.org.
• Garden and landscape design – Historical Development (Britannica): موجز تطوري من عصر ما بين النهرين حتى العصر الرۆماني britannica.com.
• موقع “لاندسكيب سمايل”: شرح مبسط لتطور الحدائق الآشوريە، الفارسيە، الهنديە landscapesmile.com.
• “البَێان”: توثيق شامل للتطور الحضاري للحدائق عبر العصور والثقافات .
• “Cairo24”: ملخص قصير لتاريخ الحدائق من المصريين القدماء حتى العصر الحديث

«حدائق بابل تبعپ من جديد لضمان بقاء البشريە!». مؤرشف من الأصل في 2018-12-09.