داگیرکەران ناڤێن پێترییا گوندان، باژێڕان، رۆباران، دەڤەر و چیایێن کوردستانێ … هتد تێکداینە و گوهۆڕینە. ناڤێن خۆ ل سەردانینە و کرینە پارچەیەک ژ ئاخا خۆ. ب هزرا وان  یا نەساخ و تاوی، خەلک دێ ئاخا باڤ وکالێن خۆ ژبیرکەت! وێڤە ژ کیڤە؟ خەیالا وان شاش و خاڤە، ژبیرکرنا ئاخا باڤ و کالان، پشتی مرنا مەیە.

ئێک: عەرەبیکرنا ناڤێن کوردستانێ:

د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا، هەر ژ گەهشتنا عەرەبێن موسلمانێن بۆ سەر ئاخا کوردستانێ، دەست ب عەرەبیکرنا ناڤێن جوگرافیێن وێ کر، ئەڤرۆ ژێ هێ ئەو عەرەبیکرن یا بەردەوامە.

ــ د سەدسالییا پێنجێ زاینی دا (٤٠٤ – ٤٢٤ز) قوماندارێ گریکی زینوفونXenophon  ناڤێ باژێڕێ میسل/ میسلاMescila  ئانییە (Xenophon, 1952, Maps – p. 14). پشتی عەرەبان سالا ٦٣٩ز؛ ئانکو د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا (میسلا) داگیرکری (العصفري، ١٩٨٥، ب١٣٩)، ناڤێ وێ گوهارت کرە: الموصل. ئەوا جغرافیناسێن عەرەبێن مینا المقدسی (٩٤٥ -٩٩٠ز) و یاقوت الحموی (١١٧٩- ١٢٢٩ز).. نڤێسی، گوایە ناڤێ (موصل) یێ بەرێ خۆلان بوو، یان بهـ ئەردەشیر بوو! خۆیایە (دو) باژێڕکێن دنبوون، نە میسلاMescila  بوون. (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٩٥).

– باژێڕێ نووکر/ نوکرد (شاری نوو) ل سەر رۆبارێ فورات، ل ژۆرییا (ئەنبار) عەرەب پشتی گەهشتینێ، ناڤێ وێ کرە: الحدیثة، ئەنبار/عەنبار ژی کرە: رەمادی (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٨٩). ئەنبار ب کوردی مەخزەنا گەنمی و دەخلودانیە.

– د جوگرافیا د مێژوویی داHistorical Geography  باژێڕێن ل سەر کەلهێن خۆرستی هاتینە ئاڤاکرن، کەڤنترین باژێڕن وەک: ئامەد، ئامێدیێ، مێردینێ، رەواندزێ و بەدلیسێ … هتد. ئامەد و ئامێدیێ ژ ناڤێ دەولەتا کوردی مەد، ماد، مەدیا و میدیا … (٧٠٠ – ٥٥٠ ب.ز) هاتینە وەرگرتن (Zwahr, 2003, B. 14. P. 4692). ئامێدیێ عەرەبان کرە: العمادیة. جارەکێ ب ناڤێ عمادالدولة الدەیلەمی، جارەکا دن ب ناڤێ عمادالدینێ زەنگی، ئاشکرایە جارا سێ دێ ب ناڤێ عمادالدینێ کەچەلەڤایی بیت! ئامەد ژی کرنە: دیاربەکر. ماردین و مێردین وەکو خۆ مایە. فەرە بێژین ئەرمەنان دگۆتە: مەد وماد .. مار، ئەرمەن تیپا (دێ) د خاندنێ دا دکەنە (رێ)، لەوان ماد بوو مار و بوو: ماردین (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٠٠). کەلها کەڤنارا ماردینێ/ مێردینێ، حەمدانیان (٩٣٠ – ١٠٠٣ز) ناڤێ وێ کربوو: قلعة الباز، ابن بطوطة (١٣٠٤ – ١٣٦٨ز) دبێژیتێ: قلعة الشهباء (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٠٣).

-باژێڕێ (زاخۆ) ژ بەر گوندێ حەسەن ئاڤا (لسترنج نڤێسیە: حەسەن ئاغا – ب١٠٠)، کو ژ ئالێ ژێریڤە دکەڤیتە دەرێ گەلیێ زاخۆ، عەرەبان ناڤێ باژێڕی کرنە: حەسەنییە و حوسەینیە! (ژێدەرێ بەرێ – ب١٣٣).

ــ باژێڕێ چەمکور/شەمکور دکەڤیتە دەستێ راستێ چەمێ کوراKura ، ژۆرییا رۆژئاڤایێ گەنجەGanca ، دەڤەرا کوردستانا سۆرا مێژویی، ژۆرییا چیایێن قەفقاس. خەلیفێ عەباسی المتوکل، کاڤلێن وێ (چەمکور) سالا ٨٥٤ ز ئاڤاکرن و ناڤێ وێ کرە: المتوکلیة (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٩٢).

– باژێڕکێ شەهراوا/ شەهرئاباد ل ژێرییا سامەڕا، سەر رۆبارێ دیجلە، یاقوت الحموی (١١٧٩ – ١٢٢٩ز) ناڤێ وی وەرگێڕایە عەرەبی و کرییە: بەلەد (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٠٧)، نهو ژی هەر دبێژنێ بەلەد.

– باژێڕێ کەنگاوەر Kangawer ێ کوردان، د ناڤ هەرێما کوردستانا د مێژوویی دا، کوردستانا شاە سنجەرێ کوڕێ مەلکشاهێ سەلجۆقی، د سەدسالییا دوازدێ دا چێکری، عەرەبان ناڤێ وی کرییە: قصر اللصوص (المستوفی القزوینی، ١٣٦٢ش، ب١٠٨). کەنگاوەر ژ پەیڤا کەنگ و کنک.. یا کوردی هاتیە، ب ئانکویا: خرپن وجوان (قدکساز، ١٣٧٥ش، ب١٢٢).

– گرئاهوم Giräho گرەکە نێزی هەمەدانە، پایتەختێ کەڤنارێ دەولەتا میدیا کوردان. عەرەبان ب وەرگێڕانێ ل شوونا: تل الغزال کرییە: تابوت الغزال، یان تابوت الظبیة (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٢١١). هێڤکە زەوقی تابوت الغزال! ئەرێ خەزالان تابوت هەنە؟

– دەربەند Darband: گەلی یە یان رێیەکا باریک و تەنگە. دەربەند دکەڤیتە د نێڤبەرا چیایێن قەفقاس و دەرییا خەزەر دا، عەرەبان کرییە: باب الأبواب (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٩٣. مصاحب، ١٣٥٦ش، ج١ ب٩٦٦).

ــ چیایێ گریداغێ چیایەکێ ڤولکانییە، ناڤێ خۆ ژ ئاگرێ ڤولکانێ وەرگرتییە. ئەڤرۆ ڤولکانەکا ڤەمریایەExtinct Volcano ، (دو) چیانە ئێک ژ یێ دن نزمترە. ئەرمەن دبێژنێ ئارارات. عەرەبان کرییە: الحارث والحویرث (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٩٦).

– عەرەبان دەمێ باژێڕکێ سەنگەسەر داگیرکری، یا ژ وانڤە ناڤێ وی (سەگسەرە) کرنە: رأس الکلب، کەلها (دژی با)  ل شوونا: قلعة الریح، کرنە: قصر الریح، گوندێ (دێ نمەک) ژی کرنە: قریة الملح (کسروی، ١٣٧٢ش، ب٦٧ ــ دەهمەن: ١).

– عەرەبان باژێڕکێ خارپێت Xarpet ل رۆژهەلاتێ چیایێ حەسەن/ حەسەن داغی، کرە: معمورة العزیز، ترکان ژی کرە: ئەلازیغ Elazig (زکی، ١٩٣٩، ج١ ب٤١٨. Saracoglu, 2011, p. 194).  باژێڕێ (سەروکانی) ئێکە ژ سەروکانیێن رۆبارێ خابورێ فورات، کو ژ دەڤەرا وێرانشەهر دزێت، عەرەبان کرییە: رأس العین (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٩٤). باژێڕێ (سێرتێ) کرنە: سعرت و ساعرد، ‌‌‌‌‌‌‌گوندێ (هە‌شتیان) نێزی چیایێ جودی کرنە: الثمانین، (ئاکرێ)، کو ناڤێ وێ پێوەندییا دیروکییا ب پەیڤا ئاکروپولیسا Akropolis کەڤنارا گریکیڤە/ یۆنانیڤە هەی، ب ئانکویا: کەلها مکوما باژێڕی، عەرەبان کرییە: عقرة وعقر الحمیدیة (المستوفی القزوینی، ١٣٦٢ش، ب١٠٥).

رژێما بەعسا کەڤنەپەرست ل سوریێ، فەروەری دسالێن ١٩٦٣ – ٢٠٢٤ دگێڕا، پێترییا گوند، دەڤەر و باژێڕێن کوردان  دسەردەمێ وان دا، هاتنە تەعریبکرن و خەلکێ وان ژ ئاخا باڤ و کالێن خۆ هاتنە دورئێخستن. ئاشکارە ئەم نەشێین هەموو گوندێن تەعریبکری، ڤالاکری و خرابکریێن رۆژئاڤایێ کوردستانێ … ب ژمێرین، تنێ هنەکان وەک نموونە بۆ مێژویێ دێ نڤێسین:

دێرک کرنە: المالکیة، جەل ئاغا کرنە: الجوادیة، تربە سپیێ: القحطانیة، دربێسیێ: الدرباسیة، بریڤا: الریفیة، بابا مەحمود: المحمودیة، بەرکەڤر: بئر الحجر، بیرکنێس: بئر الکنز، تربە گیسکان: الرابیة، گربەشک: تل العطاش، گورکەند: تل البلبل، تەلکەمبەر: عموریة، جورنی رەشا: جرن تحتاني، خرارو: نابلس، جورنی ژۆر: جرن فوقاني، رەیحانا ژۆر: الریحانیة، تالک: جبل الشیخ، دلیک: اللواء، سەیرانە: السویس، بەلگ: الأهرام، هەرەمڕەش: اللد، شیخ فاطـمێ: فاطمة الشرقیة، ئەڤراز: أبرز، روتا: المنعزلة، سێویا: الیتیمة، ئەفرین: العروبة، گوندێ سلو: مزرعة السلیمانیة، میرەکان: الأمیریة، کوبانێ: عین العرب، گولدارا: الشجرة … هتد. براستی رژێمێن سوریێ د نێڤبەرا ١٩٦٣ – ١٩٩٨، ئانکو د ڤان ٣٥ سالا دا، پێتر ژ هزار و سێسەد و بیست و چوار (١٣٢٤) ناڤێن گوند، باژێڕ، دەڤەر و باخ و بوستانێن… کوردستانا سوریێ تەعریبکرن (هێڤکە پەرتووکا: التحالف الدیموقراطي الکوردي، ٢٠٢٥، تعریب القری والبلدات الکوردیة في سوریا).

ژ بیرا مە نەچیت، بەری سەدسالییا حەفتێ زاینی و داگیکرنا ئاخا خەلکی ب ناڤێ ئیسلامێ، (یەک) خێلا عەرەبان ل سوریێ نەبوو. د سەدسالییا چارێ زاینی دا، ل سەردەمێ شاهێ ساسانی شاپۆرێ دویێ دا (٣٠٩ – ٣٧٩ز) هنەک بەدویێن عەرەبێن خێلا ئەیاد بن نەزار ژ دەڤەرا (یەمامە)، مشەختی دەڤەرا (جزیرێ بوون د نێڤبەرا دیجلە و فورات دا)، ب هێجەتا چەراندنا پەز و حێشترێن خۆ! ساسانیان نەهێلا، لەشکەرێن وان هنەک ئەو بەدویێن عەرەب کوشتن و ئێخسیرکرن.. یێن دن ژی رەڤینە نێڤ ئاخا دەولەتا بیزەنتیان (موروني، ٢٠١٩، ب٢٥٧).

وەک راستیەکا جوگرافی و مێژویی، بەری ئیسلامێ تنێ نێڤگراڤا عەرەبی جهێ عەرەبان بوو. ژۆرییا وێ نێڤگراڤێ: خیچەکا وەهمییە، ژ بەندەرێ فاو Fao، ل ژۆرییا خەلیجێ عەرەبی، ژ ئالێ رۆژهەلاتیڤە درێژ دبیت، تا باژێڕێ عەقبەAqaba ، ل ژۆرییا کەنداڤێ عقبە، ئالێ رۆژئاڤا (Hoffmann, 1986, p. 82- 83  . السویدي، د. ت، ب١٥). دەڤەرێن دن هەموو ب ناڤێ ئیسلامکرنێ گرتن و تێدا ئاکنجیبوون.

دو. ترکیکرنا ناڤێن کوردستانێ:

ــ رۆبارێ کورتەلان  Kurtalan (یان خاسە Xasse)  کو باژێڕێ کوردی کەرکوک، دکەڤیتە سەر.  مەغولان کرە: طاووق صو، ترکان کرە: داقوق صو، عەرەبان کرە: نهر العظیم (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٩٩. المستوفی القزوینی، ١٣٦٢ش، ٣٢٨).

– سەلجۆقییان ناڤێ باژێڕێ مەهابادێ کوردی، کرە: ساوجبلاغا ترکی، ب کوردی ئانکو: کانییا ئاڤا سار (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب٢٣٥).

– سەرەکانییا رۆبارێ فورات (دو) تانە أــ فورات ب – ئارسانیاس Arsanias کو ناڤەکێ گریکیێ (یۆنانیێ) بەری داگیرکرنا ترکایە. ل شونا ناڤێن هەردو (تا) فوراتێ ژۆری و ژێری بن، یان فوراتێ رۆژهەلات و رۆژئاڤا بن! ترکێن ئوسمانلی سالا ١٦٣٨ز ناڤێ ئارسانیاس (فوراتێ ژێری) گوهارت، کرە: موراد صو! ل سەر ناڤێ سۆلتانێ ئوسمانلی مورادێ چارێ ١٦١٢ ــ ١٦٤٠ز (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٢٧).

– رۆبارێ ئافریک Aphrike ئانکو ئاڤڕێژ، ناڤێ ویێ گریکی یە (یۆنانی یە)، کو ژ لایێ دەستێ راستێ ڤە، ل چەپا رۆبارێ فورات صو سەرنشیڤ دبیت. ترکێن ئوسمانلی ناڤێ وی گوهارت کرە: چەلتە ئیرماق! (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٢٧).

– ئامەد باژێرەکێ کوردایە، ل سەر رۆبارێ دیجلەیە. ناڤێ خۆ ژ کوردێن کەڤنار مەدان، مادان، میدیان .. وەرگرتییە. ترکان جارەکێ ناڤێ وێ کرە: قەرە ئامەد، پاشی کرە: دیاربەکر، ناڤێ داگیرکەرێن عەرەب گۆتیێ. دا ئێکجار ژ ناڤێ مەدان، مادان و کوردان .. دوورکەڤیت! (تامسون، ١٣٩٦ش، ب١٦١- دەهمەن: ٨ . أمیر، ١٣٤٦ش، جـ١ ب٢٩١).

 – دەڤەرا ئاران Äran / ئالانÄlan، کو وەلاتێ ئاریێن کەڤنارە، دکەڤیتە پشت زنجیرا چیایێن قافێ (قافقاسیا)، هورتر د نێڤبەرا رۆبارێن ئاراسÄras و کوراKura دا، وەلاتێ مێژویێ کوردێن رەوادی/ رەوەندی (عەشیرەتا سۆلتان صلاح الدینێ ئەیوبی)، شەدادی، کەنگری یان مسافریان… د سەدسالییا دەهێ حەتا دوازدێ زاینی دا. ترکان ناڤێ دەڤەرا ئاران کرییە:  ئارونق، ئارانلوق !. باژێڕێ مارئاوا (ماد ئاڤا) هەر ل ڤێدێ کرییە: ماراغە و مەراغه، ئاب باریک/ ئاڤ باریک کرییە: ئەشکە صو، باژێرکێ سورخە/ سۆر ژی کرییە: قزلچە (کسروی، ١٣٧٢ش، ب١٣٥، ١٤٣، ٦٧).

بژلی ناڤێن د ژێدەرێن مێژوویی دا، ئەدەبی و جوگرافی دا… هاتین، گەلەک ناڤێن دن ب رێیا گەڕوکان، بازرڤانان و گەشتیاران … گەهشتینە دەست. ژ ناڤێن پارێزگەهان (ئاستانان) وەک: سەمسۆر بوویە: ئەدیامان، گومگوم بوویە: ماراش، دلوک بوویە: غازی عینتاب، رەها بوویە: ئورفە، خارپێت بوویە: ئەلازیغ، ئێلیە‌‌هـ بوویە: باتمان، چەولیک بوویە: بنگول، دێرسم بوویە: تونجەلی … هتد.

ژ ناڤێن گوندان وەک: شەمزینان بوویە: سۆماست، وێرانشەهر بوویە: دوغان شەهر، کورد ئوغلی بوویە: ترک ئوغلو، تلبیشار بوویە: ئوغوز ئیلی، چینچین بوویە: یاووز ئیلی، سەرێکانی بوویە: جەیلان پینار، کانییا خەزالان بوویە: ئاکچو کالە، پڕسۆز بوویە: سوروچ، چەلێ بوویە: چوکورچە، گری سۆر بوویە: سیڤەرەک، پیران بوویە: دیجلە، خۆلامان بوویە: ئالاجاکایا، میران بوویە: ئاریجاک، بێگر بوویە: مورادییە، دەپدەپە بوویە: قەرە قوچان، کەرەز بوویە: کۆجاکوی… هتد.

د ژێدەرێن من دا پێتر ژ (دوسەد و پێنجی) گوندان، باژێران و دەڤەران … ناڤێن وان هاتینە گوهاڕتن و ترکیکرن. هیڤیدارم رۆژەکێ ئەڤ ڤەکۆلینە ب بیتە نامیلکەیەکا چاپکری یا بچوک.

سێ – فارسیکرنا ناڤێن کوردستانێ:

– شا‌‌هـ عەباس (خۆنڕێژێ) کەبیرێ صەفەوی، خەلکێ (پێنج) باژێڕ و دەڤەرێن کوردان، خەلکێ چناران، بوجنوردBojnurd ، ئیستراباد (گورگانا کەڤن)، دەرگەزDargaz  و قۆچان… ژ سەر ئاخا باڤ و باپێرێن وان راکرن و ب زۆری ل دەڤەرا خۆراسان ئاکنجیکرن، دا دژی ترکێن ئۆزبەگ راوەستن! چمکی شاهێ خۆنڕێژێ کەبیر، دەراقەتا ئوزبەگا نەدهات (بارتولد، ١٣٧٢ش، ب١٢١).

– رۆبارێ گولان Golan، کو ژ دەردورێن باژێڕێ (سنە) دزێت و بەرف رۆژهەلاتیڤە دچیت و دڕێژیتە دەریا قەزوین، فارسان ناڤێ رۆباری کرییە: سفید رود Safid Rud، مەغولان کرییە: هولان موران Holan Moran (المستوفی القزوینی، ١٣٦٢ش، ب٢١٧)، ترکان کرییە: قزل ئوزەنQesel ozen. ئەو ب خۆ دەمێ ژ کوردستانێ دزێت، ناڤێ وی:  گولانە (لسترنج، ١٣٧٧ش، ب١٨٢. کسروی، ١٣٧٨ش، ب١٨٧. Iran Map, Know – How Verlag, Bielefeld, 2020, Germany.)

– ڤەکۆلەرێ رۆس ڤاسیلی بارتولد V. Bartold  نڤێسییە:  رۆژئاڤایێ ویلایەتا الجبال (کوهستان)، کو پێکهاتبوو ژ باژێڕێن: رەی، هەمەدان، ئیصفەهان، بروجەرد، سوهرەوەرد و دەرگەزین… جغرافیناسێن عەرەب، پێترییا خەلکێ وان ب کورد ل قەلەم داینە (بارتولد، ١٣٧٢ش، ب ٢١٥). گوندێن سەوز ئاوا، پیاز ئاوا وماد ئاوا … سێ گوندێن کوردانە نێزی هەمەدان، فارسان کرینە: سبز آباد، پیاز آباد و ماد آباد (کسروی، ١٣٧٨ش، ب٢٧٠، ٢٨٢).

– سەیدوار ل دەڤەرا خۆیێ، شندوار، کچوار و هکمار ل دەڤەرا تەبریز .. بوینە: سید آباد، شند آباد، کچ آباد و حکم آباد (کسروی، ١٣٧٨ش، ب٢٨٤ – ٢٨٥).

– ڤەکۆلەرێ رۆس ڤاسیلی بارتولد V. Bartold   نڤێسییە: دەمێ عەرەبان عیراق داگیرکری، (حەفت) باژێڕێن وێ خرابکرن: مەداین، قادسیة، حیرة، بابل، حەلوان، نەهرەوان و رۆمیة (بارتولد، ١٣٧٢ش، ب٢١١). بۆ زانین رۆمیة نەرۆمایە! باژێڕەکێ نێزی مەداین بوو، ئیرانیان د گۆتێ: رۆمیة و رۆمەکان تەمەت جندیشاپۆر بوو.

– بلینتسکی A. Belenitsky ژی نڤێسییە: رۆسان ناڤێ مێژویێ ئاران/ ئالان گوهارت کرە: ئەزەربێجانا سۆڤیەتی، ناڤێن باژێڕێن خۆجەند و دوشەنبە ل تاچیکستان کرنە: لینین ئاباد و ستالین ئاباد ! (بلینتسکی، ١٣٧١ش، ب١٧). هەر رۆسیا د سەردەمێ ستالینی دا، سالا ١٩٣٧ دەڤەرا ئۆتونۆمییا (کوردستانا سۆر) ل ناگورنوقەرەباخ –  Nagorno Karabakh ب پایتەختا وێڤە لاچینLachin، راکر و رەسیتکر! (باڤێ نازێ، ٢٠٢٤، ب١٠٥).

– رۆبارێ ئازاتAzat / ئازاد، ل ژێرییا رۆبارێ هرازدان ‌Hrazdan و ژۆرییا باژێڕی ئارتاشات Artashat، ژ لایێ دەستێ چەپێ ڤە، دڕێژیتە رۆبارێ ئاراس. مێژوڤانێن مەزنێن ئەرمەنی، وەکو سیبیئوسSebeos  د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا (٦٢٠ – ٦٨٠ز) ناڤێ وی ئانییە (تامسون، ١٣٩٦ش، ب٢١٢ – دەهمەن: ١). دیسان وەکو مێژوڤان موسایێ خۆرنیMoses von Chorene، کو ئەو ژی د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا ژیایە، ناڤێ وی ئانییە (خۆرنی، ١٩٨٤، ب٢١٣). مێژوڤانێ عەرەب البلاذري ــ أحمد بن یحیی بن جابر، د سەدسالییا نەهێ زاینی دا (٨٢٠ ــ ٨٩٢ز)، گۆتی یە رۆبارێ ئازات، نهر الأکراد، ئانکو رۆبارێ کوردان، ناڤێ باژێڕێ جرنی/جارنی ژی .. ئانییە، کو دکەڤیتە سەر نهر الأکراد. (البلاذري) ناڤێ رۆباری نەکرییە: جرنی/ جارنی و گارنی! (البلاذري، ١٩٨٣، ب١٩٩).

مخابن برایێن مەیێن ئەرمەنێن نوو، ناڤێ رۆبارێ کوردان کرییە: گارنی Garni و ئازاتێ Azat مێژوییێ کوردی و ئەرمەنی… رەسیتکرییە!  نزانم زنجیرا چیایێن کوردوک Korduk ل دەڤەرا کوردجایک Kordgaik ل ژێرییا ئەرمەنستانێ مینا مێژوڤانێ ئەرمەنیێ مەزن ئاگاتانگغوس Agatang – ghos نڤێسی (آگاتانگغوس، ١٣٨٠ش، ج١ ب١٢٧)، ئەڤرۆ ناڤێ وێ (زنجیرا چیا) مایە یان ئەو ژی، وەکو برایێ خۆ رۆبارێ ئازات/ رۆبارێ کوردان، هاتییە رەسیتکرن؟!

هنەک ژێدەران موسایێ خۆرینی (یان خۆریناتسی) د سەدسالییا پێنجێ زاینی دا دانایە. وەک نڤێسەران جەلیل روشندل و رافیک قلی پۆر دپەرتووکا خۆ دا: سیاست و حکومت در ارمنستان ــ ب٣١. بەرئەقل ئەڤە شاشییە ژ بەر:

أ – کوومەکا شارەزا و ئەکادیمیێن مێژوا ئەرمەنییان ل کۆمارا ئەرمەنستانا سۆڤیێتیا جاران وەک: آ. گ. آبراهامیان، ت. خ. هاگوبیان، غ. خ. سارگیسیان … هتد. ل وێ هزرێنە (م. خۆرنی) د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا ژیایە، نە پینجێ! (سارگیسیان و دیگران، ١٣٦٠ش، ج١ ب٣٨).

ب – ب هزرا شەرەزایان رودانێن پەرتووکا (م. خۆرنی) یامێژویی، د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا روداینە، پەرتووکەکا وی یا جوگرافی ژی هەیە، د سەدسالییا حەفتێ زاینی دا نڤێسییە، مینا د دایرة المعارفا فارسی دا هاتی (مصاحب، ١٣٧٤ش، ج٢ ق٢ ب ٢٩٠٨).

جـ ــ ڤەکۆلەر ئیسماعیل رائین د پەرتووکەکا خۆ دا، ناڤێ (خۆرنی) وەک میژوڤان نڤێسییه، لێ مخابن سەردەمێ ژیانا وی، دیار نەکرییە (رائین، ١٣٤٩ش، ب٦٤، ١٩٣).

ژێدەر و سەرەکانی:

 أ. ژێدەرێن فارسی وکوردی:

١. آگاتانگغوس، ١٣٨٠ش، تاریخ أرمنیان، ترجمەء: گارون سارگیسیان، انتشارات نائیری، تهران، جـ١.

٢. أمیر، رابی منشیء، ١٣٤٦ش، تاریخ آشور، نشر إیلونا، تهران، جـ١.

٣. بارتولد، ڤاسیلی، ١٣٧٢ش، تذکرەء جغرافیای تاریخی ایران، ترجمەء: حمزە سردادور طالب زادە، انتشارات توس، تهران.

٤. باڤی نازێ، ٢٠٢٤، د هەر وارەکی دا گۆتنەک، ژ وەشانێن دەزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشاندنێ، دهوک.

٥. بلینتسکی، ألکساندەر، ١٣٧١ش، خراسان وماوراء النهر، ترجمەء: پرویز ورجاوند، انتشارات مؤسسەء مطالعات وتحقیقات فرهنگی، تهران.

٦. تامسون، آر، دبلیو، ١٣٩٦ش، تاریخ سیبیئوسSebeos ، ترجمەء: محمود فاضلی بیرجندی، انتشارات ققنوس، تهران.

٧. خۆرنی، موسی، ١٩٨٤، تاریخ أرمنستان، ترجمەء: گئورگی نعلبندیان، إدارەء: نشریات دانشگاە إیروان، إیروان.

٨ . رائین، اسماعیل، ١٣٤٩ش، ایرانیان ارمنی، انتشارات مؤسسەء تحقیق رائین، تهران.

٩. روشندل، جلیل وقلی پور، رافیک، ١٣٧٣ش، سیاست وحکومت در أرمنستان، مؤسسەء چاپ وإنتشارات وزارت أمور خارجە، تهران.

١٠. سارگیسیان، گ، خ ، ودیگران، ١٣٦٠ش، تاریخ أرمنستان، ترجمەء: أ . گرمانیک، ناشر ناشناس، تهران، ٢ جلد.

١١. قدکساز، محمد رضا (گردآورندە)، ١٣٧٥ش، وجە تسمیەء شهرهای ایران، نشر گلگشت، تهران.

١٢. کسروی، احمد، ١٣٧٢ش، پنج مقالە، إنتشارات مهر، کولن، ألمانیا.

١٣. کسروی، احمد، ١٣٧٨ش، زبان پاک، إنتشارات فردوس، تهران.

١٤. لسترنج، گی، ١٣٧٧ش، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمەء: محمود عرفان، شرکت إنتشارات علمی وفرهنگی، تهران.

١٥. المستوفی القزوینی، حمد اللە، ١٣٦٢ش، نزهة القلوب، بسعی وإهتمام: گای لیسترانج، إنتشارات دنیای کتاب، تهران.

١٦. مصاحب، غلام حسین، ١٣٥٦ش، دایرة المعارف فارسی، إنتشارات فرانکلین، تهران، ٢ جزء.

ب. ژێدەرێن عەرەبی:

١٧. البلاذري، أحمد بن یحیی بن جابر، ١٩٨٣، فتوح البلدان، منشورات دار ومکتبة الهلال، بیروت.

١٨. التحالف الدیموقراطي الکوردي، ٢٠٢٥، تعریب القری والبلدات الکردية في سوریا، منشورات التحالف الدیموقراطي الکوردي، القامشلي.

١٩. زکي، محمد أمین، ١٩٣٩، خلاصة تاریخ الکورد وکوردستان، ترجمة: محمد علی عوني، مطبعة السعادة، مصر، جزءان.

٢٠. السویدي، محمد امین البغدادي، د. ت، سبائک الذهب في معرفة قبائل العرب، منشورات دار الکتب العلمیة، بیروت.

٢١. العصفري، خلیفة بن خیاط، ١٩٨٥، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق: د. أکرم ضیاء العمري، دارطیبة للنشر والتوزیع، الریاض.

٢٢. موروني، مایکل، ج، ٢٠١٩، العراق بعد الفتح الإسلامي، ترجمة: حیدر عبدالواحد راشد، منشورات الرافدین، بغداد.

جـ . ژێدەرێن ئەورپی:

21. Iran Map, World Mapping Project, Know – How Verlag, 2020, Bielefeld, Germany.
22. Hoffmann, M., 1986, Haack Weltatlas, printed in the: German Democratic Repuplic.
23. Saracoglu, Genk, 2011, Kurds of Modern Turky, Combridge University Press, London.

24 . Xenophon, 1964, Anabasis – der Züg der Zehntaüsend, Übertragen Von: Hans Feix, W. Goldmann Verlag, München.

25 . Xenophon, 1952, The Persian Expedition, translated by: Rex Warner, Penguen Books Ltd, London.

26. Zwahr, Anette, 2003, Brockhaus Lexikon, Brockhaus AG Verlag, leipzig, Band: 14.