گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئهڤا نه شهڕێ حهسهنانە
نه شهڕێ حهیدهرانە
نه شهڕێ جبرانە
نه شهڕێ دوازده باڤێ عەشیرانە
كلاما ئاسیایێ/ شاكرۆ
دهنگبێژ شاكرۆ، یهك ژ دهنگبێژێن ههری ناڤدار یێ كوردە. نه تهنێ ههرێما سهرحهدێ ل ههموو كوردستانێ دهنگبێژییا وی دهنگ دایه، دهنگێ وی ژ سینۆرێن كوردستانێ ژی دهرباس بوویه خوه گهاندیه كوردێن دنیایێ. ههر کەسەک، كو ل سهر ئاخا كوردستانێ دژی ب ڤی دهنگێ ئەفسوونی هایدارە، ژ ههر باژار و گوندێ وهلات، ژ ههر كۆلان و سووكێن وی؛ دهنگێ دهنگبێژ شاكرۆ تێ.
رۆژا ئیرۆكلامێن وی یێن هاتنه تۆمار كرن د ناڤا گهلێ كورد ده بهربهلاڤە و ب رێیا مهدیایا جڤاكی خوه ب هێسانی دگەهینه نفشێن نوو. لهوما ڤان سالێن داوی وهكی ژ نوو ڤه بێ كفش كرن د ناڤا جوانێن كورد ده بێتر تێ گوهداری كرن.
جهێ فۆلكلۆرا كوردی د خهباتێن هونهری و ئاكادهمیك ده ههر دچه قایمتر دبه. ههر دچه ل سهر فۆلكلۆرا كوردی خهبات زێده دبن و بێتر بالا نڤیسكار، لێكۆلینهر، هونهرمهند و هتد، دچه سهر خیمێن فۆلكلۆریك. دهنگبێژ شاكرۆ هم ب ژیانا خوه یا دهنگبێژییێ و هم ژی ب كلامێن خوه دبن مژارا تێزێن ماستهر و دوكتۆرایێ. ل سهر وی و بهرههمێن وی نڤیس و پرتووك ههر دچن زێده دبن. مه ژی خوهست ب ڤێ نڤیسێ ئەم كورته داناسینهكه دهنگبێژ شاكرۆ بكن.
دهنگبێژییا سهرحهدێ
دهنگبێژی، فۆلكلۆرا كوردی یا ژ ئالیێ زارگۆتنێ ڤه، كو گهلهكی دهولهمهندە و جههكی سهرهكه دگره. ئەڤ چاندا قهدیم نه ئیرۆ ژ دهمێن كهڤنار ڤه د ناڤا جڤاكا كورد ده خوهدی جههكی گرنگە. دیوانێن میر و بهگێن كوردان ب دهنگێ دهنگبێژان تژی بوویه، ههر میر و بهگهك كوردستانێ دهنگبێژهكی/ێ وی ههبوویه. بهرههمێن كلاسیك ئێن كورد بگره ههتا بهرههمێن مۆدهرن دهنگبێژییێ وهكی چاڤكانییهكه سهرهكه ب كار ئانینه. رۆماننڤیسێ كورد محەمهد ئوزون دهنگبێژ/ دهنگبێژییێ وها پێناسه دكه.
د زمانێ باڤ و كالێن من ده دهنگبێژی، ل سهر دهنگ و بێژێ چێبوویه. دهنگ نهفهسە و بێژ ژی یێ، كو وێ نهفهسێ نهقل دكن و ڤی كاری ژ خوه ره وهكی وهزیفهیهكێ دبینن ره تێ گۆتن. یێن روح دخن ناڤا دهنگ و وان زندی دكن. یێن كار و بارێ وان دهنگن وێ ژ خوه ره وهك پیشهیهكێ دبینن دهنگبێژن. دهنگبێژ دهنگ دخه كهلام و كهلامێ ژی دخه كلام و كلامێ دخه ستران. دهنگبێژ ئەو كهسە، كو دبێژه و دسترێ. (ئوزون، 2024:9).
سهرحهد ل گۆر وهلاتێ، كو كورد لێ دژین مرۆڤ وهكی نهخشهیهكێ بده بهر چاڤان ل ئالییێ باكوور دكهڤه، ل گۆر ههرێمێن دن ب زۆزان و چیایێن خوه مهشهوورە، كو ل لووتكهیێن چیایێن وێ سال دوازده مههێ خوهدێ بهرف ژێ كێم نابه. گهلهك باژار، ناڤچه و گوند د ناڤا خوه ده دحهوینه. نه نهخشهیهكه فهرمی یه و نه ژی ل گۆر وان سینۆرێن فهرمینه. وهكی نهخشهیێن ئیرۆ یێن فهرمی بهشهكه وێ یا مهزن د ناڤا ئاخا تركیێ ده بمینه ژی بهشهك ژ ئاخا رۆژهلاتێ ئیرانێ ژ هلدده ناڤا خوه.
ل گۆرهیی وان دهنگبێژێن، كو من ژ وان كلام بهرههڤكرن، جیوارێن وهك ئەرزوڕۆم، قهرس، ئاگری، ئیدر، مووش، وان، بتلیس، رۆژهلاتێ بینگۆلێ، باكۆرێ رۆژئاڤایێ خۆیێ ل ئیرانێ تهڤێ ماكۆیێ و دهشتا ئارانێ ئا باكوور و رۆژهلاتێ چیایێن ئاراراتێ ب تهڤایی ههرێما سهرحهدێ پێك تینن. (گوولتهكن، 2013:15).
د دهنگبێژییا سهرحهدێ ده میلادهك ههیه، كو ئەو ژی ب عەڤدالێ زهینكێ دهستپێدكه. ههلبهت وهكی مه د دهستپێكێ ده ژی بهحس كر دهنگبێژییا كوردی دگەهیژه دهمێن پر دوور، لێ ب عەڤدالێ زهینكێ ره قۆناغهكه نوو دهستپێدكه. عەڤدال ب تهرز و مهقامێ خوه ل دوو خوه ترادیسیۆنهكه، كو د دهنگبێژییا كوردی ده شاخا ههری مهزن پێك تینه ئاڤا دكه. گۆلا سهرحهدێ ده دهنگبێژ تونه یه، كو د بن كارتێكرنا وی ده نهمابه. عەڤدال د عەمرێ خوه یی سهد سال بۆری ده بێ راوهستان ههیا داویا عەمرێ خوه كلام ئافراندیه و گۆتیه. «ل گۆر سالخدانا وان كهسێن كو عەڤدال دیتبوون، عەڤدال سهد سالی زێدهتر عەمر كریه. ئانكو عەڤدال د سهرێ 1800ی ده هاتیه دنێ و د سالا 1913 ده وهفات كریه.”(ئاراس، 2018:19). “ئهگهر مرۆڤ بهحسا دهنگبێژهكی بكه تهکەز وهكی ناڤهكی پیرۆز د ڤێ ناڤێ عەڤدالێ زهینكێ د سهری ده بێ نڤیسین، (پارلتی 2006:127).
د دهنگبێژییا سهرحهدێ ده دبستان تونهنه، كو ب ئاوایهكی فهرمی زارۆكان هینی ڤێ یهكێ بكه، لێ مالێن دهنگبێژێن ناڤدار تم ب شاگرتان تژی بوونه. مالێن دهنگبێژان، مالێن مالمهزنێن گوندان و دیوانێن ئاغا و بهگان دبستانێن خوهزایی نه د دهنگبێژیا كورد ده. شۆپا شاگردێن دهنگبێژییێ دانه دوو ب خوه ره دبستانهكه ترادیسیۆنهل ئاڤا كریه.
د دهنگبێژییا سهرحهدێ ده تایبهتمهندیهكه دن ئا سهرهكه ئەوە، كو ب ئاوایهكی كەڤنەشۆپ بهردهوام دكه. شاگرت تم ل پهی هۆستایه و ب سایا هۆستایێ خوه هینێ رێ و رێبازا دهنگبێژییێ دبه. «ترادیسیۆنا دهنگبێژییێ ب رێبازا هۆسته و شاگرتییێ بهردهوام دكه.»(كاینار، 2018:70).
دهنگبێژییا سهرحهدێ ده دبه، كو هێمانهكه سهرهكه ژی ئەو به دهنگبێژان كلامێن خوه بێ ئەنسترومان گۆتنه. دهنگبێژان مهلۆدیا كلامان ب سهوتا خوه چێكرنه. لۆراندن، خولخولاندن و ژهناندنە یا، كو ل دهوسا ئاموورێن موزیكێ دگره. ههلبهت د دهنگبێژییا كوردی یا ژ ههرێمێن سهرحهدێ دوور هن ئەنسترومان تێن بكارئانین، لێ ل سهرحهدێ ئەڤ تشت نهبوویه عادهت.
ژیانا وی
دهنگبێژ شاكرۆ كورێ بهدیهێ محێ زیلی یه. مالباتا وی پشتی شۆرهشا 1917 ئا ل ئورس پێك تێ ژ رهوانێ بار دكن تێن ئەلاژگرێ، كو ئیرۆ گرێدایی باژارێ ئاگریێ یه. باڤێ وی بهدیه دهما شاكرۆ 5-6 سالی بوویه بار دكه دچه جهمالڤێردییێ، ئەو گوند نها گرێدایی ناڤچهیا دوتاخێ یه (بنێرە. گوونەش-شاهین، 2018:31).
دهنگبێژ شاكرۆ ل گوندێ جهمالڤێردییێ ل بهر دهستێ دهنگبێژ بهدیهێ حهمید هینی دهنگبێژییێ دبه. جهمالڤێردی د ههمان دهمی ده گوندێ پیرێ دهنگبێژان یێ عەڤدالێ زهینكێ یه. دهنگبێژ بهدیهێ حهمید ژی عەڤدالێ زهینكێ دیتییه و زانهبوونێن، كو ژ وی گرتییه دایه شاگرتێ خوه شاكرۆ. دهنگبێژ شاكرۆ ژ زارۆكتییا خوه ده ب دهنگێ دهنگبێژان مهزن دبه. چیا و بانیێن قهرتهوینێ، دهشت و زۆزانێن جهمالڤێردییێ، ئاڤ و چهمێن سهرحهدێ دبن وارگههـ ژ بۆ ئەو پێ بكهمله.
دهنگبێژ شاكرۆ ل گوندهكی ئان ژی باژارهكی نشتهجه نهبوویه، جهێ خوه گوههرتیه، تم كۆچبهر بوویه. شاكرۆ د تهمهنێ ١٧-١٨سالیێ ده كهچهكه ب ناڤێ ئەسمهرێ درهڤینه و ل قهرهییازیا، كو ئیرۆ ناڤچهیهكه باژارێ ئەرزرۆمێ یه ب جه دبه. پشتره گهلهك گوند و باژێر دگوههره. ئەڤ گهرا وی یا ب سالان ددۆمه، تم د ناڤا جڤاكێ ده و ل دوو دهنگبێژییێ یه. سالا 1960 ده دچه ئەدهنهیێ، 1968 ده ڤهدگهره مووشێ، پشتی دو سالان دیسا ڤهدگهره قهرهیازییێ. مالا وی یا ل قهرهیازییێ پشتی ههر چووینهكێ دیسا ژی وهكی هێلینهكێ ل بهندا وی یه و ئەو ژی تم لێ ڤهدگهره. 1991 ده ڤێجارێ بهرێ خوه دده پایتهختا تركیێ باژارێ ئەنقهرێ، دو سال شوونده كۆچی ئیزمیرێ دكه و ههیا سالا 1996 كو دمره ل ور دمینه.
بهرههمێن وی
دهنگبێژ شاكرۆ دهنگبێژهكی گهلهك بهرههمدارە، خوهدییێ رهپهرتووارهكه فرههە. گهلهك كلامێن ژ ئالییێ تهما و مژارێ ڤه یێن جودا گۆتییه. لێ دیسا ژی مرۆڤ دبینه، كو پرانیا كلامێن وی یێن ئەڤینی نه. ههلبهت وهكی گهلهك دهنگبێژان مرۆڤ نكاره رهپهرتوارا كلامێن، كو دبێژه بكه مالێ وی، لهوره گهلهك كلامێن، كو ئەو دبێژه یێن بهریا وی و ههڤدهمێن وی ژی گۆتنه. عەڤدالێ زهینكێ، رهسۆ، محهمهدێ خلخله، مستهفایێ خهلێ حهیران، بهدیهێ حهمید و هن دهنگبێژێن بهریا وی نه، كو شاكرۆ ژ وان كلام گرتییه. لێ دهنگبێژ شاكرۆ كیژان كلام گۆتبه ب شێوازا خوه یا رهسهن گۆتییه. دیسا ژی د هن كلامان ده مرۆڤ شۆپا مهقامێ دهنگبێژ رهسۆ دبینه. بهندهك ژ كلاما ئەڤینی یا كهوا گۆزهلا بلێجانێ ئەم دخوازن د ڤر ده بدن:
ئاخ لێ یادێ رهبهنێ دلێ من عەڤدالێ خوهدێ
ژ خوه را بهلهكییا چیایێ واخ لۆ بلێجانێ
ههلا بالا خوه بده ژ خوه را حهلیایێ
گدینۆ گهلۆ ڤێ سبهنگێ بهرفێ خوه دابوو سهرێ چلان و چیا
ڤێ سبهنگێ ژ خوه را بهلهكییێ مهزن مانه ل ئەتهگێ لۆ ڤی سیپانێ
سهبرێ گدی ئەزێ د بهختێ ته و خوهدێ كهتمه
منێ پچووكیا ته نهدیبوو
ئیسال و چهند سالێ مه تهمام بوو
ئهزێ كهتمه دوو ته كهچكێ ته نارینێ ته پچووكێ ته خشیمێ واخ لۆ ته نهزانێ
ئهزێ ژ ته را سۆند بخوم گاڤێ دنێ
ل ئورتا ههر چار مالێ بنیا مالا تو راستێ م هاتی
م تومتێلا خهریب قه ناس نهكر
گاڤا دهرباس دبوو ههڤال و هۆگرا گۆتیه كهوا گۆزهل ئەڤە
م گۆ مالا ته خرابه
ئهو بهدهویا پچووك یا كهوا گۆزهل واخ ل منه
واخ ل منه بێ سهبرێ كانێ
وایێ وایێ وایێ وایێ دهرد گرانێ
(گوونەش، شاهین; 2018: 33)
دهما مرۆڤ بالا خوه دده ناڤهرۆكا كلامێن دهنگبێژان هن مژارێن سهرهكه وهكی ئەڤین، خوهزا، شهر، نهفیتی، سهرهلدان و هتد. دهردكهڤن پێشییا مرۆڤ. ههلبهت د مژاران ده سینۆركرن تونه یه، دهنگبێژ چ تشتێن د ناڤا جڤاكێ ده قهومیه ژ خوه ره دكه مژار و ل سهر كلام چێدكه. ههلبهت د ڤان كلامێن دهنگبێژان ده هن خالێن ههڤپار ژی ههنه. ههر چقاس پیڤانهكه دیاركری یان ژی دهرباسدار تونه به ژی پرانییا كلامان ده د داوییا رێزكان ده قافیهیهكه، كو ئاههنگێ چێ دكه ههیه. شاكرۆ ژی دهما كلامێن خوه ئافراندیه و سترایه تم مهقامهكه ل ههڤ هاتی گۆتیه، چ ب قافیهیێ به چ ب دوبارهكرنا هن بهندان به ڤێ یهكێ كریه.
قالبێن، كو د كلاما ده تێن بكارئانین گهلهك ئاگاهییان ژی دده مه. هم ژ ئالیێ دیرۆكی ڤه هم ژی ژ ئالییێ ئەردنگارییێ ڤه گهلهك زانیاری ههنه. وهكی دن د كلامێن ئەڤینییێ ده گهلهك قالب ژ بۆ ئەڤیندار بێ پێناسه كرن هاتنه ب كارئانین. ئەم د كلاما ئەسمهرا شوكری ده دبینن ژن چاوا تێ پێناسه كرن ژ ئالییێ لاشی ڤە:
ئهسمهر یهكا بهژنزراڤە، چاڤبكلە، بسكبتێلە
چهپلدرێژە، پۆركهژە، ناڤقهندیلە
خووونشرینە رهبهن ئەز م هێ هێ هێ… گهردهنزهرە
گدینۆ گهردهنزهرێ رهنگ ئەسمهرە
(گوونەش، شاهین; 2018: 128)
ئامراز و قالبێن ڤهگێرانی یێن د ناڤهرۆكا كلامێن دهنگبێژان ده جه دگرن، د پێكهاتنا كلامان ده خوهدی رۆل و فۆنكسیۆنێن جودانه. كلام ژ خێنجی مالووماتێن ل سهر قهوامێن دیرۆكی، جڤاكی و سیاسی ئان ژی تێكلیێن مهرڤی، ناڤ و نیشانێن جهێ رهنگ و زانیاریێن دهرحهق مالبات و ‘عهشیران ده ژی پێشكێش دكن. (دهلیكایا، 2024:19)
دیسا د كلاما تهیرێ ئیسپیرێ ده، كو ئەو تهیر شێخ سهعیدە، ناڤێن ههرهم و كهسێن ناڤدار دهرباس دبه مه خوهست ئەم بهندهكه وێ میناك بدن;
له هێ هایێ هایێ هایێ…
سبهیه قودرهتێ ب سێ دهنگا بانگ دكری
گۆ ده لێ لێ موحبهتێ كۆرێ ب نهمایێ
سبه بوو منه ل دیهارێ كهلێ ب كۆپێ
مووش و مهلازگرێ، خنووسێ دكهتم
منه ل قیرینێ ل قووتینێ ل ههوارێ ل گازییێ
تو سێر بكه ل ڤێ زلمێ وا زلالهتێ
كهسهكی خوهدانێ خێرا تونینه
جوابهكی بده سهعیدێ نێریه
بێ ئەرێ سهعیدۆ ته ئوجاخی كۆرۆ
تویی ل وی كهڤری چ سهكنی
باڤێ شێخ عەلی رزا شێخێ ئیرشادێ دیرهگا دینێ ئیسلامێ
تهیرێ ئیسپیرێ سبهنگێ تو سێر بكه
ل باژارا دیاربهكر گرتن
تهڤی دوسهد سواری ژ ئێڤارا خوهدێ دا ئاڤێتن ڤێ نهزارهته
(گوونەش، شاهین; 2018: 65)
جهێ وی یێ د دهنگبێژییا كوردی ده
دهنگبێژ شاكرۆ ئەو كهسە، كو د ناڤبهرا دهنگبێژییا كەڤن یا كوردی و یا ئیرۆ ده بوویه پرهك. ههلبهت ئەڤ پره ژ عەڤدالێ زهینكێ دهستپێكریه و شاكرۆ ژی یهك ژ یێن داوی یێ ئاڤاكارێ ڤێ پرێ یه. شاكرۆ ب دهنگ و ئاوازێ خوه، ب گهرا خوه یا، كو ب سالان بهردهوام كریه بوویه یهك ژ خیمێ ههری بنگههین د دهنگبێژییا سهرحهدێ ده. چقاس ژ دهنگبێژێن بهریا خوه باندۆر گرتبه ئەوقاس ژی یێن ههڤدهمێن خوه و یێن ل دوو خوه ژی د بن باندۆرا خوه ده هشتیه. لهوره دهنگبێژ شاكرۆ تم ل دیوانا دهنگبێژان بوویه. چ تشتێن د دهنگبێژییا كوردی ده خوهدییێ رۆلهكه گرنگە ژ یێن بهریا خوه هلدایه ب شێوازهكه رهسهن گهاندیه بهر دهستێن یێن ل دوو خوه تێن.
دهنگبێژ شاكرۆ خوهدییێ دهنگهكی خوهش و ئەفسوونی یه. د ئافراندنا كلامان ده ههر چقاس د ههر پهردهی ده دهنگێ خوه بكاربینه ژی پرانی ب پهردهیهكه بلند دبێژه. دهما كلامێ دسترێ دهنگێ سهری بكارتینه و د قركا خوه ده دخولخولینه. دهنگێ سهری وێ دهرفهتێ ددێ، كو ب رۆژان سهرههڤ كلامان ببێژه، یان نا تهنێ پشتی وهختان دهنگێ قركێ دكهڤه و مرۆڤ نكاره كلام ببێژه. دهنگێ خوه ل گۆر ههركینا كلامێ بهرژۆر و بهرژێر دكه، ل گۆر بوویهرێ لهز دكه یان ئارام دبه. ئەم دكارن ب هێسانی ببێژن، كو هۆستایێ دهنگ و ئاوازێ یه.
گۆلا سهرحهدێ ده كێم دهنگبێژ ب قاسی دهنگبێژ شاكرۆ ناڤێ وان بهربهلاڤ بوویه. سهدهمێن ڤی تشتی گهلهك بن ژی یهكه موهیم ژی ئەوە، كو دهنگێ وی گهلهك جاران ب سایا تهیبان ل كاسهتان هاتنە تۆمار كرن. ههتا داوییا عەمرێ وی دهنگێ وی وهكی خوه مایه، تهمهنێ وی تهسیرهكه نهینی ل دهنگێ وی نهكرییه. ژبهر كو د دهمهكه نێز ده تۆمار بوونه، ل گۆر یێن بهریا خوه دهنگێ وی ژ كاسهتان پاقژتر دهردكهڤه. ئەڤە ژی رێ دده، كو جوانێن كورد ب هێسانی وی گوهداری بكن و ههتا ل گۆر خوه ب شێوازێن نوو ل سهر مالپهران بار بكن.
كارتێكرنا وی ل سهر جڤاكا كورد
دیرۆكا كوردان ئا كهڤنار نیشانێ مه ددە، كو د جڤاكا كوردان ده دهنگبێژ تم خوهدی قیمهتن. دیوانێ میر و بهگان بگره ههتا مالێن مالمهزنێن گوندان دهنگبێژ تم ل سهرێ ژۆرێ نه و خوهدی رۆلن. ب بیرا خوه یا، كو ژ وێ چاندێ گرتنه گهلهك جاران وهكی رووسپیان رێبهری ژ جڤاكێ ره كرنه. ئاڤاكرنا بیرا ههڤپار یا جڤاكی ده خوهدی رۆلن. ئالییهكی دن ڤه ژی كلامێن، كو سترانه بهلگهیێن وێ دهورێ نه. دهنگبێژان ئالییهكی ڤه دیرۆكهكه دژفهرمی ئاڤا كرنه. دهنگبێژ شاكرۆ ژی یهك ژ كهسێ ئاڤاكارێ ڤێ دیرۆكا كوردان ئا دژفهرمی یه.
ههلبهت ئەگهر ئەم بهحسا كارتێكرنا دهنگبێژ شاكرۆ بكن د سهری ده ل سهر موزیكا كوردی ئەڤ تشت تێ دیتن. نه تهنێ كهسێن د قادا دهنگبێژییێ ده دسترێن ب ههر ئاوایی باندۆرهكه وی ل سهر پرانییا سترانبێژێن كورد چێ بوویه. دیسا ههر چقاس دهنگبێژییا قهدیم ئیرۆ د ناڤا جڤاكێ ده بهر ب خلاسبوونێ به ژی، دهنگبێژ شاكرۆ هین ژی پۆپولهربوونا خوه دپارێزه. وهكی مه ل ژۆر ژی بهحس كر ب سایا مهدیایا جڤاكی دهنگێ وی دگهیژه جوانێن كورد ئێن ل چار ئالیێ دنیایێ بهلاڤ بوونه.
كلام نه تنێ كلامن ژ بۆ كوردان، ئەو بهلگهیێن وێ دهورێ نه، كو ژیانا كوردان ئا وێ دهورێ رادخه ل بهر مه. شاكرۆ ژی وان بهلگهیان ب رهسهنی دگهینه بهر دهستێ مه، كو ئیرۆ دبن بنگهه بۆ فۆلكلۆر و ئەدهبیاتا كوردی. ئەمێ ببینن، كو د رۆژێن پێش ده دهرفهت زێدهتر ببن خهباتێن ل سهر وی و بهرههمێن وی وێ پرتر بن. لهوره ل گۆر گهلێن دن هین ژی فۆلكلۆرا كوردی بوارهكه پاقژە، هن دڤێ گهلهك خهبات ل سهر بێ كرن.
وهكی گۆتنا داوی ئەم دكارن ببێژن دهنگبێژ شاكرۆ ب بهرههمێن خوه یهك ژ ئاڤاكارێ ترادیسیۆنا دهنگبێژییێ یا سهرحهدێ یه. ترادیسیۆنا سهرحهدێ ب دەنگ و ئاوازا خوه یا خوهش و ههر مەزن و بلندێ لووتكهیێن ژۆرتر كریه. دهنگبێژ شاكرۆ ب بهرههمێن خوه هین ژی روحهك دده موزیك و هونهرا كوردی. دهنگێ وی یێ خوهدایی هین ژی د گوهێن كوردان ده عولان دده. هین ژی یهك ژ ههڤپاریێن ملهتێ كوردە كو ژ ههر ئالییێ ڤه تێ حهز كرن و ل هونهرا وی خوهدی تێ دهركهتن.
چاڤكانی:
Aras, A. (2018), Şairê Kurda Yê Efsanewî Evdalê Zeynikê, Weşanên Nûbiharê, İstanbul.
Delikaya, Ö. (2024). Navê Cihan, Mekanên Bîrê û Geliyê Zîlan di Çanda Dengbêjiyê de. Mukaddime, 15(1), 15-40. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1453602
Gültekin, M. (2013), Zargotina Kurdên Serhedê, Weşanên Avesta, Stenbol.
Güneş, Ö., Şahin, İ. (2018), Antolojiya Dengbêjan2/Dengbêj Şakiro, Weşanên Nûbihar, İstanbul.
Kaynar, C. (2018). Di Dengbêjiyê De Li Dor Temaya Şer û Kuştınê Nirxandina Kilamên Şînê. The Journal of Mesopotamian Studies, 3(2), 65-94.
Parıltı, A. (2006), Dengbêjler Sözün Yazgısı, İthaki Yayınları, İstanbul.
Uzun, M. (2024), Dengbêjlerim, Sel Yayıncılık, İstanbul.
