گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
أ. د. نهسیم سۆنمەز
زانــكۆیا وانــێ
2 – 2
چیرۆكا لهیلا و مهجنوونێ ب رێیا ئەدهبیاتا ئەرهبان و فارسان كهتیه ناڤ ئەدهبیاتا كوردی. ئەڤ چیرۆك، جارا ئەول ژ ئالیێ نزامیێ گهنجهوی ڤا ب تهشهیێ مهسنهویێ و ب زمانێ فارسی هاتیه نڤیساندنێ و ئەو ژ 4600 مالكی زێدهتر ئە. د ئەدهبیاتا كوردی دا ژی گهلهك ههلبهستڤانان ئەڤ چیرۆك ب رهنگێ ههلبهستێ هووناندیه و خستیه ناڤ ئەدهبیاتا كوردی. یهك ژ وان ههلبهستڤانان ژی سهوادی یه. سهوادی ژی وهكه نزامی بهرههما خوه ب تهشهیێ نهزمێ و ب زمانێ كوردی نڤیساندیه و ههژمارا مالكێن كو د بهرههما وی دا ههر چقاس ل گۆری دهستخهتان جودا به ژی كێم زهده 771 مالك ئە. د ههر دو بهرههمان دا ژی ب ناڤێ “نهوفهل” كاراكتهرهك ههیه كو ئەڤ كارهكتهر رۆلهك موهیم دگره د هووناندنا چیرۆكێ دا.
1.1. بهرههمێن سهوادی
ههتانی ڤێ گاڤێ ب قاسی كو هاتيیه تهسبیتكرن سێ بهرههمێن سهوادی ههنه.
1.1.1. لهیلا و مهجنوون
بهرههما سهوادی یا كو ههری زێده تێ ناسكرن لهیلا و مهجنوونە. سهوادی بهرههما خوه ب تهرزا مهسنهویێ، ب زاراڤایێ كورمانجی ب كێشهیا عهرووزێ و ب بههرا ههزهجێ ب قالبێ (مهفعوولو/مهفاعیلو/فهعوولون)ێ ڤا نڤیساندیه. ههر مالكهكه بهرههمێ د ناڤ خوه دا ب قافیه یه یانێ وهكه ئاا/بب/جج… . بهرههم ژ 24 بهشان و ژ 771 مالكان پێك هاتیيه (سوادی، 1999). ههتانی ڤێ گاڤێ گهلهك جاران ئەڤ بهرههم ژ بۆ چاپێ هاتیه ئامادهكرن و هاتیه چاپكرنێ.
ژ نوسخهیێن لهیلا و مهجنوونا سهوادی یا ههری تێ زانین، نوسخهیا كو ل رووسیایێ ل پرتووكخانهیا گشتی یا لهنینگرادێ د ناڤ كۆلهكسیۆنا ئالهكساندهر ئاوگوسته ژابا (1801-1894) دا (ژ بۆ ئارشیڤا ژابا بنر، پیربال، 2000: 3-8) د بن ههژمارا كورد30یێ دا هاتیه قهیدكرنێ یه. بهرههم د سالا 1172/1759ان دا ب ئاوایهكی مهنزووم هاتیه تهلیفكرن. د بهرههمێ دا 24 بهش و 23 سهرناڤ ههنه. بهرههم ب تهڤاهی 339 مالكە و بهشا دهستپێكێ ژی بێسهرهناڤە. د وهرهقهیا 39 ب یێ دا قهیدا تهمهڵووكێ ب شكلێ (ساحبوهو ئەل-حاجی فیرووز ئیبن ئەل-حاجی موستهفا) هاتیه نڤیساندنێ (ژابا، كورد30). لێبهلێ ئەم دزانن كو هنهك نوسخهیێن دن ژی ههنه.
بێگومان تهسبیتكرنا دهستنڤیسێن لهیلا و مهجنوونا سهوادی، نه مژارا گۆتارا مه یه. لێ ب ئارمانجا كو مژار باش وهره ڤهچرین ئەم ئێ د دهر ههقێ نوسخهیێن كو د چاپێن لهیلا و مهجنوونێ دا ژ وان سوود هاتیه وهرگرتن دا ب كورتاسی هنهك ئاگاهیان بدن. ب قاسی كو مه لێكۆلین كر ههتا نها لهیلا و مهجنوونا سهوادی جارا ئەول ژ ئالیێ م. ب. روودهنكۆ ڤا د 1965ان دا ب ئەلیفبێیا رووسی هاتیه چاپكرن (قاناتێ كوردۆ، 1985: 18). جارا دودویان ژ ئالیێ رهشیت ئرگات ڤا ل رووپهرا ئالیێ راستێ ب ئەلیفبێیا عەرهبی و ل رووپهرا ئالیێ چهپێ ژی ب ئەلیفبێیا لاتینی هاتیه ئامادهكرن و چاپكرن (سوادی، 1999)، ئەڤ چاپ ل گۆری نوسخهیا حاجی فهیرووز هاتیه ئامادهكرن. جارا سسێیان ژی ژ ئالیێ تهحسین ئیبراهیم دۆسكی ڤا ل دهۆكێ هاتیه چاپكرن (2004) و د ڤێ چاپێ دا دۆسكی هم ژ ڤان ههر دو چاپێن بهریا خوه و هم ژی ژ دهستخهتهكه دن سوود وهرگرتیه. ئەڤ دهستنڤیس ژی یا رهمهزانێ كورێ سلێمانە و ئەو ژی ژ كوردستانا سووریێ یه و دیرۆكا نوسخهیا وی ژی 1400/1979ێ يە (دۆسكی، 2004: 19). جارا داویێ ژی ژ ئالیێ پارڤز ژاهانی ڤا هاتیه چاپكرن. ژاهانی، هم ژ ههر سێ چاپێن بهریا خوه و هم ژی ژ دهستنڤیسا مهلا نووروڵاهێ گۆدشكی (1918-2003) و ژ مهلا زهینهلئابدین ئامهدی (1946 – …) سوود وهرگرتیه(2016). د ڤان چاپان دا نه تهنێ نوسخهیێن دهستخهتان، نوسخهیێن چاپكری ژی وهك چاڤكانی هاتنه گرتن ( ئاداك، 2018: 1205).
د هنهك چاڤكانیان دا دهرباز دبه، كو ل گۆری ئا. ژابا بهرههما سهوادی بهرههمهكه سهربخوه نینه ئەو وهرگهرا لهیلا و مهجنوونا نزامیێ گهنجهوی یه. لێ روودهنكۆ دبێژه ههر چقاس بهرههم بهرههمهكه سهربخوه نهبه ژی، هنهك بهشێن ڤێ بهرههمێ د بهرههما نزامی دا تونه نه (روودهنكۆ، 1965: 6; شهفیهڤا: 2017: 4).
سهوادی، لهیلا و مهجنوونا خوه دیارییی دو میر ئان ژی بهگێن ب ناڤێ ئەمینێ یووسف و كوڕێ وی ئەبدوڵاهـ خان كریه. (سوادی، 1999: 37، 39).
ههلبهستڤان ل گۆری ترادیسیۆنا مهسنهویان ب بهشا موناجاتێ و ب ڤان مالكێن خوارێ دهست ب مهسنهویا خوه دكه:
فێهرستێ كتابێ ناڤێ مهعبوود
قهییووم و قهدیم و حهی و مهوجوود
بێشبه و مسال و عهدل و خالق
سازندهیێ مومكنات و فالق
(سوادی، 1999: 11)
بهرههما سهوادی ب ڤان مالكێن ژێرێ ژی دقهده:
مهوتا محهققە و نهوێرم
لهورا گونێ عەجێب ددێرم
راكی ل م كهی وه من رها كهی
بۆ خاترێ ئالێ موستهفا كهی
(سوادی، 1999: 196-197; دۆسكی، 2004: 139)
1.1.2. یووسوف و زولهیخا
د هنهك چاڤكانیان دا دهرباز دبه كو سهوادی، ب خهینی لهیلا و مهجنوونێ ب ناڤێ یووسوف و زولهیخایێ ژی دهستانهكە ئەڤینداریێ نڤیساندیه (اداك، 2014: 110). روودهنكۆ دایه نیشاندان، كو د ناڤ كۆلهكسیۆنا ژابا دا بهرههمهكە سهوادی یا ب ناڤێ یووسوف و زولهیخایێ ههیه و ئەڤ بهرههم بهرههمهكە سهربخوه نینه. وی، ڤاریانتهكه مهسنهویا سهلیمیێ هیزانی (خڤ) یا ب ناڤێ یووسوف و زولهیخایێ ژ نوو ڤا هووناندیه. ئارمانجا سهوادی ئەو بوویه كو زمانێ بهرههمێ زهلالتر بكه (روودهنكۆ، 1961: 4). مزووری دبێژه ئەز ههتانی ڤێ گاڤێ راستی بهرههمهكه ب ڤی رهنگی نههاتمه (2009). د بهرههما ب ناڤێ تاریخا ئەدهبیاتا كوردی دا چهند مالك ژ ڤێ بهرههمێ و ژ بهرههما سهلیمیێ هیزانی هاتیه داین (قاناتێ كوردۆ، 1985: 122-123). لێ مرۆڤ دهما ل مالكێن ههر دو بهرههمان مێزه دكه د ناڤبهرا وان دا جوداهیهك بهربچاڤ نابینه. ب ئیحتیمالهكه مهزن ئەڤ مالك، ژ بهرههما سهلیمیێ هیزانی هاتنه وهرگرتن. ژ بۆ ڤێ سهدهمێ ههوجه یه ئەڤ ئاگاهی وهره پشتراستكرن.
1.1.3. ههلبهستێن سهوادی
ژ بهرههمێن سهوادی یهك ژی قهسیدهیێن وی نه. د چاڤكانیان دا دو قهسیده وهكه یێن وی دهرباز دبن. لێ مرۆڤ ب تهقهز نكاره ببێژه ئەڤ ههر دو قهسیده ژی یێن سهوادی نه. ژ وان یهك ئەڤ قهسیده یا خوارێ یه، كو لێكۆلینهر ب پڕانی وێ وهك قهسیدهیا سهوادی قهبوول دكن. قهسیده ههر چقاس ل گۆری نوسخهیان وهره گوههرتن ژی ل گۆری (دیوانا جامع) 16 مالكە و قهسیده ب ڤان مالكان دهست پێ دكه:
ئهی فهلهك دیسا ته كول كر، دهرد و ئێشانێ د من
مسلێ بولبول مهیلێ گول كر، زار و ئەفخانێ د من
شهربهتا لهفز و كهلامان، وێ د نێڤ تاسا و جامان
دانه جومله خاسس و عامان، جام و فنجانێ د من
ههلبهست ب ڤان مالكێن ژێرێ ژی ب داوی دبه و سهوادی، د مالكا ئەول دا مهخلهسا خوه وهكه (سهوادی) د یا داویێ دا ژی وهكه (سوهیدا) ب كار ئانی یه:
هی سهوادی بهس ببێژه، قسسهتا عێشقێ درێژە
بهرف و بارانێ دڕێژە، ئەبرێ نیسانێ د من
ئهی سوهیدا ههر دگۆتی، قهلب و دل ههردهم دسۆتی
شبههتێ نارێ كهڤۆتی، رهعس و ئەعیانێ د من
(قۆخی، 2004: 381-382)
قهسیدهیا دودویان ژی ب رهنگێ چارینان هاتیه هووناندنێ و ژ 15 چارینان پێك تێ یه. ل گۆری لێكۆلینهران ئەڤ قهسیده یا سهوادی نینه لێ ب چهوتی وهكه یا وی هاتیه ب ناڤ كرن. قهسیده ئەڤها دهست پێ دكه:
عههدێ قهدیم هاته بیر
نالین ژ من تێن بێقیاس
مایم د حهبسێ دا ئەسیر
مێهرا دلێم موحكهم ئەساس
مێهرا دلێم زۆر قایمە
عاشق ژ لهومێ لامە
لهومێ بكن سهد لامە
خهم ناكشی ژ ناسر نوحاس
(دۆسكی، 2004: 22-23)
- بهراوردكرنا كاراكتهرا نهوفهل و ديمهنێن نهوفهلی
د سهرپێهاتیا چیرۆكا لهیلا و مهجنوونێ دا كاراكتهرا نهوفهل، كاراكتهرهكه گهلهك موهیمە و كارتێكرنا كهسایهتا وی د بهرههما نزامی و د یا سهوادی دا ههڤراست دمهشه. د بهرههما نزامی دا جهێن كو نهوفهل دكهڤه ناڤ چیرۆكێ د بن چار سهرهناڤان دا، د بهرههما سهوادی دا ژی د بن سهرهناڤهكی دا هاتیه هووناندنێ.
د بهرههما نزامی دا كاراكتهرا نهوفهل ب ڤان سهرهناڤان هاتیه هووناندنێ:
(نهوفهل تێته جهم مهجنوونی،
شهرێ نهوفهل یێ ل دژی هێزا باڤێ لهیلایێ،
مهجنوون ل دژی نهوفهل دئاخڤه،
نهوفهل ژ بۆ جارا دودویان دچه شهڕێ باڤێ لهیلایێ.)
د بهرههما سهوادی دا كاراكتهرا نهوفهل ب سهرهناڤهكە تهنێ هاتیه هووناندن و ئەو ژی ئەڤ سهرهناڤا ل ژێرێ یه:
(جهنگ و جیدالا نهوفهلە دگهل بنو سهلامی ژ بۆ مهجنوونێ بهلهنگازێ بێجی و بێمهقامی). (سوادی، 1999: 123).
د ههر دو بهرههمان دا ههژمارا سهرهناڤێن كو نهوفهل ل سهر ديمهنێ یه وهكههڤ نینن. د بهرههما نزامی دا مژار د بن چار سهرهناڤان دا دهرباز دبه، لێ د بهرههما سهوادی دا د بن سهرهناڤهكی دا دهرباز دبه. جوداهیا ههژمارا سهرهناڤان ژی دده خویاكرن كو د تهرز و رێبازا ههر دو ههلبهستڤانان دا هنهك جوداهی ههنه. بۆ نموونه سهوادی د بهرههما خوه دا گاڤا ناڤ ل بهشێ دكه ناخوازه د بن چهند سهرهناڤان دا مژارێ بنرخینه، لێ نزامی ب هوورگولی سهرهناڤان داتینه و ب بهرفرههی مژارێ دنرخینه.
د بهرههما نزامی دا كاراكتهرا نهوفهلی ب ئاوایهكی تهسادوفی دكهڤه ناڤ چیرۆكێ. نهوفهلی، مهجنوونی ل چۆلێ وهكه كهسهكی رهبهن، پۆرێ وی ل سهر سهرێ وی بوویه گژك، دهردكێش، رووت و تازی، پێخواس، ژ مرۆڤان كووڤی، ل بهر كهڤر و كوچكانە و بوویه ههڤالێ ههیوانێن وهحشی دبینه (103/12-14-15-16) . دخوازه وی ناس بكه، ژ مهجنوونی دپرسه و دبێژه: (تو كی ی)؟ مهجنوون دهما بهرسڤا وی دده، نهوفهل هین دبه كو مهجنوونی ژ بهر ئەشقا كهچا كو ژ رۆژ و هیڤێ بهدهوترە، دین و هار بوویه لهورا ب رۆژ و شهڤان ههلبهستان دنڤیسینه (104/1-2-3-4). دهما كو نهوفهل ب ڤێ رهوشێ دحهسه، بریارێ دده كو ڤی ئەڤیندارێ خهمخور بگێهێژینه ئەشقا وی (104/10-11). ژ ههسپێ خوه پهیا دبه، ب ئارمانجا كو ب ههڤ را ل سهر سفرهیهكێ روونن، بخون، ڤهخون و ژ ههڤ را خهزهلان بخوینن گازی مهجنوونی دكه. د ڤێ سۆحبهتێ دا نهوفهل هین دبه كو مهجنوون بێ لهیلایێ قهت نكاره بخوه-ڤهخوه، باخڤه و ههلبهستان بخوینه. نهوفهل ژ بهر كو دخوازه وی كێفخوهش بكه د ناڤا ئاخافتنا خوه دا ب تهنێ قالا لهیلایێ دكه (104/12-13، 105/1-2-3-4-5). ئەو بهر دلێ مهجنوونی دده، ژێ دخوازه كو ئەو ب ئارام به، دهڤ ژ شین و گریان بهرده و سۆزێ دده كو ههتانی لهیلایێ نهكه ههڤسهرا وی، ئەو دهڤ ژ ڤی كاری بهرناده (106/10-11-12-13-14-15):
نیزامی:
تا ههمسهرێ تو نهگهردهد ئان ماه
ئهز ڤهی نهكونهم كهمهند كوتاه
(105/12)
وهرگهرا ب كوردی
ههیا كو ئەو ئێ نهبه ههڤسهرا ته
ئهز دێ دهستان نهكێشم ژێ
مهجنوون باوهریا خوه ب گۆتنا نهوفهل تینه، داخوازا وی قهبوول دكه، تهركا چۆل و چیایان دكه و دچه ل جهم نهوفهل دمینه. سهر و گوهێ مهجنوونی تێ شووشتن و ئەو ژ كێفان دهست ب خوارن و ڤهخوارنێ دكه. ب ئالیكاریا نهوفهل، مهجنوونی دهڤ ژ دینیتیێ بهردده و دهست ب ژیانهكه ئارام دكه (107 / 2-3-5-6-10-11-15-16-17).
د بهرههما سهوادی دا هایا نهوفهل ژ كهسهكی ب ناڤێ مهجنوونی ههیه و ئەو دخوازه د دهر ههقێ وی دا هنهك ئاگاهیان ب دهست بخینه. نهوفهل، میرهكی خوهدان لهله و وهزیر و لهشكهرانە، فهرمانا وی ل ههر دهرێ تێته قهبوولكرن. ئەو; مرۆڤهكی سهروهخت، زانا، ب مهرههمهت و خوهدان دیوانهك و پلهیهكە بلندە. ب ناڤێ ئاسهف وهزیرهكی وی ههیه كو ئەو ژی كهسهكی دلپاك، رهوشهنبیر و زانا یه. نهوفهل رۆژەكێ د دیوانا خوه دا ژ وهزیرێ خوه یێ دلپاك دپرسه دبێژه: (ئهز دخوازم د دهر ههقێ مهجنوونێ كو قالا وی تێ كرن دا، هنهك ئاگاهیان ب دهست بخم، كا ئەو كی یه و چیرۆكا وی چ یه).
وهزیر، دهما ب هوورگلی چیرۆكا مهجنوونی ژ نهوفهلی را دبێژە، ئەو ب وێ بوویهرا دلسۆژ گهلهكی خهمگین دبه و فهرمانهكی ل ئاخا و بهگێن خوه بهلاڤ دكه و تێ دا دبێژە: (ئاماده ببن ئەم سبێ دێ بچن دهشت و چیایان سهیرانێ بكن). ئاخا، بهگ، سهرباز و لهشكهر ئاماده دبن و ب ههڤ را دچن دهشت و چیایان سهیر و گهشتێ دكن و د داویێ دا مهجنوونێ رهبهن و بهلهنگاز دبینن.
دهما مهجنوونی دبینن چ ببینن ئەو، د رهوشهكه گهلهك خهراب دا یه، رووت و تازی یه، ئاخین و نالینا وی یه. ئەو ژ ههسپێن خوه پهیا دبن ب دلنهرمی و دلهمینی وی ههمبێز دكن، جل و بهرگێن نوو لێ دكن و ب شاهی و كێفخوهشی وی دگرن و ڤهدگهرن مالێ. لێ د رێیێ دا ژ بهر ئاخین، ئوخین و زارینا مهجنوونی بێزار دبن. نیهایهت وی دگێهینن مالێ، سهر و گوهێن وی دشۆن، تاخمهكه جل و بهرگێن خوهشك لێ دكن، مهرحهمێ ل سهر برینێن وی ددن و جور ب جور خوارن و ڤهخوارنێن خوهش ژێ را چێ دكن (123-127/454-478).
دیتن ب تهنێ كوعوور و تازی
بهدحال و ب ئاهـ و زار و گازی
(125/467)
پۆشیده كرن ب لوبس و جامە
هلگرتنه پێش خوه شادكامە
(127/471)
لهههنگێ نزامی، یانێ نهوفهل ب تهسادوفی مهجنوونی دبینه، لێ ئاگاهیا لهههنگێ سهوادی، یانێ نهوفهلی ژ مهجنوونی ههیه.
نزامی ژ بۆ كو نهوفهل تێخینه ناڤا چیرۆكێ ههوجهداریهكێ ب پێخستنا چیرۆكێ نابینه و ههما راستهراست نهوفهلی دخینه ناڤا چیرۆكێ. سهوادی، بهرێ كو لهههنگێ خوه تێخینه ناڤا چیرۆكێ د دهر ههقێ وی دا هنهك ئاگاهیان دبێژه و پهسنێ وی دده. ئەو ب ڤی رهنگی سهدهما كهتنا نهوفهلی ناڤا چیرۆكێ ب سهدهمهكە ئاقلانه ڤا گرێ دده و ب تهرزهكە ماقوول ڤا شیرۆڤه دكه. سهوادی ب ڤی شهكلی سهدهم و ئەنجاما چیرۆكێ د چارچۆڤهیا هونهرا چیرۆكان دا پێك تینه. لێ نزامی ههوجهداریا خوه ب نارینی، نازیكی و زهرافهتهكه ب ڤی رهنگی ناینه.
نزامی، د سهرێ سههنهیا كو نهوفهل تێ دا دهرباز دبه د هووناندنا چیرۆكێ دا وی وهك كهسهكی دخوازه، خوی و خسلهتا مهجنوونی بگوههرینه و وی ڤهگهرینه ژیانهكە نۆرمال دده ناساندنێ و ئەو ب ڤی رهنگی دخوازه تهسیرا نهوفهلی ل سهر مهجنوونی د سهری دا بده نیشاندان. سهوادی ژی د سهرێ سههنهیا كو نهوفهلی تێ دا دهرباز دبه د هووناندنا چیرۆكێ دا دخوازه ئەشكهره بكه، كو ژ بۆنا گوههراندنا خوی و خسلهتا مهجنوونی، نهوفهلی نكاره تو تهسیرهكێ ل سهر وی بكه. ئەو ژ بۆ كو ڤێ ئارمانجا خوه باش بده نیشاندان دبێژه، گوههراندنا ئەخلاقا وی بده ئالیهكی مهجنوونی، ژ نهوفهل و ئاخا و بهگێن وی را دژوونان، چێران و پرسان دكه.
نزامی چیرۆكێ ئەڤها دده بهردهوامكرن:
رۆژەكێ نهوفهل و مهجنوون ل جهم ههڤ روودنن و ب كێفخوهشی ب ههڤ را داخڤن. مهجنوون 2-3 خهزهلێن ئەڤینداریێ دخوینه (108/4-5) و ژ نهوفهل را دبێژه، ته ئەز خاپاندم و ئانیم ڤان دهران، ههوجه یه د دهمهكه كورت دا تو سۆزا خوه ب جهـ بینی و بچی لهیلایێ ژ من را بینی. ئەگهر تو نهینی ئەز ئێ جارا دودویان دهركهڤم سهرێ چۆل و چیایان. لهورا ژیان بێ لهیلایێ نابه (108 / 7-9-10) و تو نهبوویی مهلههما دلێ من ئێ بریندار..ئێدی نه مومكوونە ئەز سهبرێ بكم، دووربوونا ژ دیلبهرێ تیبوونا من زێدهتیر دكه. لهورا لهیلا ژ بۆنا من ئاڤا ههیاتێ یه (108 / 11-12-15-16):
نیزامی:
سهد زهخمزهبان شهنیدهم ئەز تو
یهك مهرههمێ دل نهدیدهم ئەز
تو (108/11)
سهبرهم شۆد ڤه عهقل رهخت بهربهست دهریب ڤه گهر نه رهفتهم ئەز
دهست (108/12)
بیر مهنهم زه’یف و رهنجوور
چون تێشنه ز ئابێ زندهگی
دوور (108/16)
وهرگهرا ب كوردی
من سهد تاعن ژ تهد بهیستن
لێ تهنێ من ژ ته نهدی مهرههما دلان
سهبرا من قهتیا و ئاقل نهما بۆ من
نهخوه ئەز دێ تونه بم فام بكه من
بێیار ئەز م لاواز و ئێشكشاندی
مینا تێنیهكێ كو ژ ئاڤا ژیانێ دوور بی
د بهرههما سهوادی دا ئەڤ ديمهن ب ڤی رهنگی ددۆمه:
مهجنوون، نه قیمهتێ دده وان تشتێن كو نهوفهلی دیارییی وی دكه و نه ژی سپاسیا خوه نیشانی وی دده، ب سهر دا ژی ژ وی را دژوونان دبێژە، ههنهكێن خوه پێ دكه و وی رهزیل و رسوا دكه. دبێژه ههوجهداریا من ب مال و ملكێ دنێ تونه یه، ئەز لهیلایا خوه دخوازم (127-129/ 476-479):
روسوایی دكر وی میرێ نهوفهل
شهرمهنده دكر د نێڤ مهحفهل
(127/477)
ناڤێ م تهعام و جامه خللهت
لهیلا م دڤێ چ كهم ب سللهت
(127/478)
د بهرههما ههر دو ههلبهستڤانان دا ژی ههلوهستا نهوفهلی د پێڤاژۆیا چیرۆكێ دا پارالهل ددۆمه. لێ د حال و حهرهكهتێن مهجنوونی دا هنهك جوداهی ههنه. بۆ نموونه، د بهرههما نزامی دا مهجنوون ژ دهمێ گازندهیان دكه، بێ ئارامیا خوه نیشان دده و ژ نهوفهلی دخوازه ئەو هنهكی بلهز تهڤبگهره. د بهرههما سهوادی دا مهجنوون گازندهیان ژ دهمێ ناكه، تهنێ ژ نهوفهلی دخوازه ئەو ههره لهیلایێ ژێ را بینه.
هم د بهرههما نزامی دا هم ژی د بهرههما سهوادی دا مهجنوون ههمان بهرتهكێ نیشانی نهوفهلی دده. لهورا مهجنوونی هینا دهستێن خوه ژ دنیایێ بهرنهدا یه و د ناڤبهرا ئەشقا مهجازی و ئیلاهی دا تێ و دچه.
د بهرههما نزامی دا نهوفهل ژ بهر گلی و گازندهیێن مهجنوونی، وهكه روونێ ل سهر ئاگری د دحهله و د قژله. ژ نشكا ڤا ژ جهێ خوه رادبه، شوورێ خوه دخه دهستێ خوه، ژ بۆنا شهر ئامادههیان دكه و وهكه شێرێ رهشێ شهرخواز دكهڤه رێیێ (109 / 2-5). ب قاسدێ خوه را ژ مالباتا لهیلایێ را خهبهرێ دشینه و دبێژه: (بلا لهیلایێ ب رندی بشینن، ئەگهر نهشینن ئەز ئێ ب چۆیێ زۆرێ لهیلایێ ژ مهجنوونی را ببم)(109/6-9). مالباتا لهیلایێ ب ڤان گۆتنان گهلهكی ئاجز دبه و ژ نهوفهلی را بهرسڤهكێ ب رێ دكه و دبێژه: (لهیلا نه كادهیا ناڤا روون ئە، ئەو ههیڤا سهر ئاسیمانان ئە. ب دارێ زۆرێ، برنا وێ میهریماهێ نه ههددێ ته یه و نه ژی ههددێ ههفتێ و ههفت باڤێ ته یه. ئەو وهكه رۆژ ئە، تو وێ كودا دبی، تو شهیتانێ كهڤركری ی، ئەو ستێركا برقۆنهك ئە، گهر تو شوور ژ قالكی بكشینی ئەمێ ژی بكشینن…):
نیزامی:
ددهند جهڤ ب كن نهراههست
لهیلی نهگولیچه، قورسێ م ههست
(109/12)
كهس رسووی مه دهسترهس نیست
نه كرێ تو، كرێ هیچكهس نیست (109/13)
وو ر چ بهری كێ فت ب ئەست
تو دیڤێ رهجیم و شهب ئەست (109/14)
وهرگهرا ب كوردی
بهرسڤ دان و گۆتن رێ نه ئەڤە
لهیلا گولهك بێنرخ نینە، هیڤا چاردههـ شهڤیه
دهستێ تو كهسێ ناگێهه هیڤێ
نه تهنێ كارێ ته، كارێ تو كهسێ نینه
قهت خهما وی نینە، ئەو رۆژە
تو شهیتانی و ئەو گهرستێركە
دهما قاسد ڤهدگهره و بهرسڤا مالباتا لهیلایێ ژ نهوفهلی را دبێژه، نهوفهل ب ڤان خهبهران گهلهك ئاجز دبه و دوباره خهبهرێ ژ وان را دشینه لێ ئەڤ جار ژی بهرسڤهكە نهینی دگره. نهوفهل، زێدهتر هێرس دبه، ئەو و لهشكهرێن وی شوورێن خوه ژ قالكان دكشینن و ئێرشێ دبن سهر كۆنێن مالباتا لهیلایێ (109/16، 110/1-6). شهڕڤانێن مالباتا لهیلایێ ژی دكن قیرین و قازین، شوورێن خوه دگرن و ئێرشی نهوفهلی و لهشكهرێن وی دكن و نهوفهل، د شهر دا تێك دچه (110/7-17). ل مهیدانا شهر ههر كهس شهڕ دكه لێ مهجنوون دهستێن خوه بلند دكه ژ بۆنا مالباتا لهیلایێ د شهڕ دا ب سهر بكهڤه دایان دكه. لهشكهرهك ڤێ هالێ وی دبینه و تێ جهم، ژێ را دبێژە (ئهڤ چ حالە، ئەم ژ بۆنا ته شهر دكن، جانێ خوه ژ دهست ددن، تو ژ بۆنا كو دوژمن ب سهر بكهڤه دایان دكی)؟
مهجنوون دبێژە، ل ههر دهرێ بیهنا لهیلایێ تێ پۆزێ من، ئەز چاوا نهچم ئالیێ مالباتا دیلبهرا خوه (111/1-14، 112/4-12).
نهوفهل وهكه فیلهكی سهرخوهش ئێرشێ دبه سهر دوژمن و وانا تار و مار دكه. ههر دهر دبه گۆلا خوینێ، دهما رۆژ دچه ئاڤان و دبه ئێڤار ههر كهس ڤهدكێشه ههرێما خوه (113/1-7). دۆرا رۆژێ دهما نهوفهل و لهشكهرێن وی بهر ب مالباتا لهیلایێ ڤا دچن چ ببینن، مالبات ئاماده بوویه و ل بهندا وانە. نهوفهل تێدگێهێژه كو چارهسهركرنا پرسگرێكێ تهنێ ب رێیا ئاشتیێ دبه، قاسدهكی ژ مالباتا لهیلایێ را دشینه و دبێژه ئەز نه ژ بۆنا شهڕ، ژ بۆنا ئاشتیێ هاتمه و ئەز نه ئەڤیندارێ شهڕ و پهڤچوونێ مه. ل سهر ڤێ پێشنیازێ ههر دو سهری ژی ئاشتیێ قهبوول دكن و ل ههڤ تێن (113/8-17، 114/1-5):
نیزامی:
انگیخت مینجی زه خڤیشن
ت سوله دهههد میان ئیشن (113/13)
وهرگهرا ب كوردی
ناڤبهینكار نیشان كر د ناڤا ملهت دا
دا كو ئاشتیێ پێك بینه د ناڤبهرا وان دا
د بهرههما سهوادی دا ژی گلی و گازندهیێن مهجنوونی كارتێكرنهكه گهلهك مهزن ل سهر نهوفهلی چێدكه و ئەو ههر تشتی ژ بیر دكه و تهنێ ب مهسهلهیا مهجنوونی را ئەلهقهدهر دبه. نهوفهل رووسپیهكی خوه ئاماده دكه و دشینه مالا باڤێ لهیلایێ. ئەڤ رووسپی ژی ژ مرۆڤێن بژارته كۆمهكه ئاماده دكه و ئەو ب ههڤ را دچنه چیایێ نهجدێ، خوه دگیهینن كۆنێ باڤێ لهیلایێ و ل بهر دهرێ كۆنی پهیا دبن. ژ باڤێ لهیلایێ را داخوازا میرێن خوه ئەڤها دبێژن: (ئهی میرێ خوهشبهخت! میرێ مه نهوفهل كهچا ته لهیلایێ ژ بۆ مهجنوونی دخوازه، ئەگهر تو ببێژی: ئەرێ ئەم ئێ ژ بۆ ته گهلهك مال، ملك، زێر و زیڤان بهرههڤ بكن و دیارییی ته بكن). میرێ عەرهبان كوور و دوور دفكره و بهرسڤا وان ئەڤها دده و دبێژه: (ئهڤ داخواز نه داخوازهكه ئەرێبوونێ یه، نه مومكوونە كوو ئەز كهچا خوه بدم. بچن ژ میرێ خوه را ببێژن ئەو میرهكی پایهبلندە، مهزنە، خوهدانێ عەدهت و تۆرهیانە، ئەو مهجنوونی دینكی كو زنجیر د گهردهنا وی دا ههیه و ههتانی ڤێ گاڤێ تو دهرمانهكه ژ دهردێ وی را نههاتیه دیتن ئەز دێ چاوا كهچا خوه یا میهریماهـ بدمێ. بلا میرێ وه ڤێ مهسهلهیێ قهت هلنهده و دانهینه، رزایا من ب ڤێ كاری تونهیه و ژ سهدی سهد ژی ئەڤ داخواز نابه وهره بجهكرن).
رووسپی و ههڤالێن خوه ڤهدگهرن جهم نهوفهلی و گۆتنێن باڤێ لهیلایێ یهك ب یهك ژێ را دبێژن. گاڤا نهوفهل ڤان گۆتنان دبهیزه كێفا وی گهلهك درهڤه و گازی سهرباز و لهشكهرێن خوه دكه و فهرمانهكێ ئەڤها دده وان: (گهلی پههلهوان و جهنگاوهرێن من! ژ بۆنا سبێ ئاماده ببن ئەم دێ بچن جهنگێ!.)
قاسد ڤهگهرا یه جانبێ میر
یهك یهك خهبهرێ وی كرنه تهقریر
(131/491)
وهقتێ وههه گۆتن ئەڤ جهوابه
میر هاته تهههور و عهتابه
(131/492)
گازی كره جوندی و لهوهندان
ساهبهونهران و گورز و بهندان
(113/493)
دهما كو باڤێ لهیلایێ ڤێ ههواریێ دبهیزه، ئەو ژی هنهك ئامادههیان ژ بۆنا شهڕ دكه. ههر دو ئالی ژی تێنه ههمبهری ههڤ، شوور و تیر و كهڤانێن خوه دكشینن و دهست ب شهر دكن. د شهر دا گهلهك كهس تێنه كوشتن و خوینهكه مهزن دههركه. د داویا شهر دا نهوفهل ب سهر دكهڤه و باڤێ لهیلایێ تێك دچه. مهجنوون د پێڤاژۆیا شهڕ دا دهستێن خوه بلند دكه و ژ بۆ سهركهفتنا باڤێ یارا خوه دعایان دكه (135/ 507-509). خوهدێ دعایێن وی قهبوول دكه و شهڕ رادوهسته، لێ باڤێ لهیلایێ، مهجنوونی دیل دگره ل دووڤ خوه كاش دكه و دبه. دخوازه وی بكوژه. هنهك كهس ناهێلن وی بكوژه، لێ وهكه ئەسیرهكی، وی دبن. دۆرا رۆژێ شهڕ دیسان دهست پێ دكه و باڤێ لهیلایێ مێزه دكه سهركهفتن نه مومكوونە داخوازا ئاشتیێ ل نهوفهلی دكه و دبێژه (ئهگهر تو ئاشتیێ قهبوول نهكی ئەم ئێ مهجنوونی بكوژن). نهوفهل ژ دلێ خوه یێ ساف و ژ نهچاریێ، ڤێ داخوازێ قهبوول دكه و دبێژێ (ب وێ شهرتێ كو هوون ئێ مهجنوونی ئازاد بكن و بدن مه و بلا لهیلا ژی ژ وه را به).
وان گۆتنه نهوفهلێ به ئالا
گهر سولهێ نهكهی دگهل مه هالا
(135/514)
ئهم دێ بكوژن ل ئێره مهجنوون
ئهو باعسێ فتنه بهیتێ مهفتوون
(137/512)
لهیلا ژ وه را وی ژی رهها كهن
چاوان وه دڤێ ئەمێ وسا كهن
(137/517)
د بهرههما نزامی دا دهما جارا دودویان نهوفهل ئێرشێ دبه سهر لهشكهرێن باڤێ لهیلایێ، مالباتا باڤێ لهیلایێ دبینن كو شهر نهخوهستن نه مومكوونە، ئەو ژی دهست ب شهر دكن. شهر گهلهكی گور دبه و نهوفهل ب هێزهكه ئاوارته شهڕ دكه (116/1-14). د داویێ دا نهوفهل ب سهر دكهڤه و رووسپیێن مالباتا لهیلایێ ژی ئاشتیێ دخوازن (117 / 9-14). نهوفهل دبێژه ب شهرتێ كو هوون لهیلایێ بینن، ئەز ئێ ئاشتیێ قهبوول بكم. دهما باڤێ لهیلایێ ڤان گۆتنان دبهیزه گهلهكی خهمگین دبه و تێ جهم نهوفهلی، وهها دبێژه: (تو كهسهكی جهنگاوهر و جۆمهردی، هێڤیدار م كو یا هاتیه سهرێ من نهیێ سهرێ ته. سهدهما ڤی شهری و رژاندنا ڤێ خوینێ ئەزم، ئەز گهلهك شهرمهزارم. گهر تو كهچا من بگری، بدی كۆلهیهكی ژی، ئەز ئە دهنگ نهكم (117/6-13). لێ ئەڤ مهجنوونێ كو ل چۆل و چیایان دگهره، قیزا من خستیه ناڤا دهڤ و ددانان، ههتانی ددم وی، بلا بمره باشترە (119/3-13). ههتا كو ئەز قیزا خوه ددم مهجنوونی، سهرێ وی ژێ بكم، باڤێژمه بهر كووچكان چێترە (120/1-5). ژ بهر ڤان گۆتنان نهوفهل دهڤ ژ لهیلایێ بهردده و شووندا ڤهدكشه (120/13-15، 121/1-8). ل سهر ڤێ بریارێ دلێ مهجنوونی دشكێ، ئەو د خهیده و جارا دودویان ڤهدگهره سهر چۆل و چیایان (121/9-15، 122/1-4).
نزامی رادگیهینه كو نهوفهل ژ بهر كو د شهڕ دا داخوازا ئاشتیێ قهبوول دكه، مهجنوون ژێ دخهیده و وی وهكه كهسهكی پچووك دبینه (114 / 6-10). د بهرههما سهوادی دا ئەڤ ساهنه تونه یه.
ئهنجام
د بهراوردكرنا مهسنهویا لهیلا و مهجنوونا نزامی و سهوادی دا كارهكتهرا (نهوفهلی) و بهشا كو تهسیرا نهوفهل ل سهر چێبوویه دا ئەڤ ئەنجام هاتنه دهرخستن:
سهوادی پهڤخستنا چیرۆكا لهیلا و مهجنوونێ ژ نزامی وهرگرتیه. لێبهلێ وی چیرۆك ل گۆری رێ و رێبازا خوه ڤههووناندیه و هم ژ ئالیێ لهههنگان ڤا هم ژی ژ ئالیێ ڤهگۆتنا چیرۆكێ ڤا پهڤخستنهكه ئورژینال دهرخستیه مهیدانێ.
نزامی، كاراكتهرا نهوفهلی ژ مهجنوونی را ژ ئالیهكی ڤا وهك كهسایهتهكی دۆست و ههڤال، ژ ئالیێ دن ڤا ژی وهك كهسایهتهكه شهڕڤان، ب هێز و رهخنهگر دایه نیشاندان. نزامی، چیرۆك ل سهر نهوفهلی نههووناندیه و ل سهر لهههنگێ ئەسلی یانێ مهجنوونی هووناندیه و نهوفهل وهكه كهسهكی ئالیكارێ مهجنوونی دایه نیشاندان. سهوادی ژی وهك نزامی، نهوفهل وهكه كهسهكی ئالیكارێ مهجنوونی دایه نیشاندان. نهوفهل هم خێرخوازە هم ژی شهڕڤان و پههلهوانە. نهوفهل لهههنگێ ئەسلی نینه، بهلكی كاراكتهرهكه ئالیكارە.
نزامی خوهستیه كو چیرۆكا خوه ل ناڤهندا لهههنگێ خوه یێن ئەسلی بهوونه، لێ سهوادی تشتهكی ب ڤی رهنگی نهفكریه، لهورا ئەو دزانه كو چیرۆك بهریا وی ژ ئالیێ گهلهك شاران ڤا هاتیه نڤیساندن. وی خوهستیه كو ڤێ چیرۆكێ ب ئوسلووبا خوه و ب تهرزا لیریكی بنڤیسینه.
سهوادی دهما مهتنا خوه نڤیساندیه، هنهك جاران ژ رێبازا نزامی دهركهتیه، هنهك جداهی چێكرنه و وی خوهستیه مهتنهكی رهسهن بینه هۆلێ. تهرزا سهوادی ژ بلی د وان جهێن كو تێ دا گوههرتن چێكریه د هووناندنا چیرۆكێ دا دشبهه تهرزا نزامی.
ههژمارێن مالكێن لهیلا و مهجنوونا سهوادی گهلهك ژ یا نزامی كێمتر ن. ههر چقاس ل گۆری دهستخهتان د ههژماران دا هنهك گوههرتن چێببن ژی لهیلا و مهجنوونا نزامی 4600 مالكن و یا سهوادی ژی 771 مالكن.
د ههر دو بهرههمان دا ژی شهڕێ كو د ناڤبهرا باڤێ لهیلا و نهوفهلی دا دهردكهڤه پشتی كو نهوفهل قاسدی دشینه مالا باڤێ لهیلایێ و وێ ژ مهجنوونی را دخوازه دهست پێ دكه. لێ د ناڤبهرا ههر دو بهرههمان دا وهكههڤیهك تونه یه. د لهیلا و مهجنوونا سهوادی دا لهشكهرێن باڤێ لهیلایێ تێك دچن لێ ئەو فرسهندهكێ دبینن و مهجنوونی دیل دگرن. پشتی دیلگرتنا مهجنوونی، ژ نهوفهلی داخوازا ئاشتیێ دكن و ژێ را دبێژن (ئهگهر تو ب ئاشتیێ رازی نهبی ئەم ئێ مهجنوونی بكوژن). نهوفهل ژ بۆ كو مهجنوونی ژ تالووكهیا كوشتنێ خهلاس بكه و وی ئازاد بكه مهژبوور دمینه كو لهشكهرێن خوه شوندا ڤهكشینه و ئاشتیێ قهبوول بكه. لێ د لهیلا و مهجنوونا نزامی دا جارا ئەول، بهرهڤاژیێ ڤێ یهكێ، لهشكهرێن نهوفهل تێك دچن و نهوفهل داخوازا ئاشتیێ ل باڤێ لهیلایێ دكه.
د بهرههما نزامی دا د ناڤبهرا باڤێ لهیلا و نهوفهلی دا دو جاران شهڕ دقهومه. د جارا دودویان دا ئارتێشا باڤێ لهیلایێ تێك دچه. ل سهر ڤێ ئەنجامێ ب ئارمانجا كو ئابۆریا وان د ناڤا ئەرهبان دا تێك نهچه، باڤێ لهیلایێ ژ نهوفهلی داخواز دكه كو ئەو، داخوازا كهچا وی ژ بۆ مهجنوونی نهكه. باڤێ لهیلایێ دخوازه قیزا خوه بده كۆلهیێ نهوفهلی یێ ههری بێقیمهت، لێ ناخوازه بده مهجنوونێ دین ئێ سهرێ چۆل و چیایان. رووسپیێن نهوفهلی ژی دبن پالپشتێ داخوازا باڤێ لهیلایێ و ب ئارمانجا كو فهیدهیهك بگێهێژه مهجنوونی شهر ددن راوهستاندنێ. لێ د ڤێ سههنهیێ دا سهوادی ئەڤها نابێژه. لهورا نهوفهل ژ بۆ كو لهیلایێ ژ مهجنوونی را بینه، شهر دكه و گهلهك خوینا خۆرتان درژینه، چاوا دلێ وی ب گۆتنا باڤێ لهیلایێ نهرم ببه و دهڤ ژ ئارمانجا خوه بهردده و مهجنوونی وهكه شهرپهزه ل مهیدانێ بهێله.
د ههر دو بهرههمان دا ژی نهوفهل مرۆڤهكی خوهدانهێزە، دخوازه ئالیكاریا مهجنوونی بكه و ژ بۆ ڤێ سهدهمێ ئەو ب باڤێ لهیلایێ را شهڕ دكه. لێ نكاره لهیلایێ ژ باڤێ وێ بگره و بده مهجنوونی.
د ههر دو بهرههمان دا ژی مهجنوون خهزالهكێ ژ دافكا نێچیرڤانهكی رزگار دكه، لێ د رزگاركرنا خهزالێ دا رێیا ههر دو ههلبهستڤانان وهك ههڤ نینه. د لهیلا و مهجنوونا سهوادی دا مهجنوون لاڤایی نێچیرڤانی دكه و ژێ را دبێژه چاڤێن خهزالێ وهكه چاڤێن لهیلایێ نه، وێ ئازاد بكه و ببهخشینه من. دلێ نێچیرڤانی ب مهجنوونی دشهوته و خهزالێ ئازاد دكه و وێ دیارییی وی دكه. د بهرههما نزامی دا نێچیرڤان ژ مهجنوونی را دبێژه: (ئهز دهبارا خوه ب ڤی كاری بهردهوام دكم و ههوجه یه ل ههمبهر ئازادكرنا وێ، تو تشتهكی بدی من). ل سهر داخوازا نێچیرڤانی، مهجنوون ههسپێ خوه دده وی و ب ڤی رهنگی خهزال ئازاد دبه.
د بهرههما سهوادی دا بهرێ مهجنوونی دچه كابهیێ، پاشێ خهزال تێ ئازادكرن. لێ د بهرههما نزامی دا ئازادكرنا خهزالێ ل دووڤ شهرێ كو د ناڤبهرا نهوفهل و باڤێ لهیلایێ دا د قهومه دا یه.
د چیرۆكێ دا نزامی خوهستیه كو چیرۆكێ ببێژە، سهوادی ژی خوهستیه كو ل گۆری رێ و رێبازا چیرۆكێ، مهسنهویا خوه بهوونه.
* د گۆڤارا mukaddime دا ل سالا ٢٠٢٠ ان دا هاتییە وەشاندن.
چاڤكانی:
– ئابدوننهبی، مۆڵا فاخروز-زامان كازڤینی، (1340). تهزكرهی مهیهانه، تاهران، (نشر: ئا. گولچینی ماعانی).
– ئاداك، ئا. (2014). “د ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك ده مهسنهویێن لهیلا و مهجنوونێ”، كۆڤارا وێژه و رهخنه. ههژمار 3، ڕ: 99-119.
– ئاداك، ئا. (2018). “انالیزهكه كۆدیكۆلۆژیك ل سهر لهیلا و مهجنوونێن سهوادی، بازیدی و فوزوولی د كۆلهكسیۆنا ئا. ژابا یا دهستنڤیسێن كوردی ده”، ئە-شاركیات لم ئاراشترمالار دهرگس. ئاگوستۆس-2018 بهرگ:10 ههژمار:3 (21)، ڕ: 1197-1222.
– ئاداك، ئا. (2012). “لجهل شارلهره گهنهل بر باكش”، دندهن بوگنه لجه سهمپۆزیومو بلدرلهر، ماردن، وهشانێن زانینگهها ماردین ئارتوكلویێ.
– ئاكالن، ن. (1998). “نزام-ی گهنجهڤیعنن هایات، ئەدهبی شاهسیهت ڤه ئەسهرلهر” بلگ تورك دونیاس سۆسیال بلملهر دهرگس، سهردهم: پایز، ههژمار: 7، ڕ: 67-91.
– ئالیهف، رۆستهم (1991). نزام-ی گهنجهڤی، باكوو.
– ئالكاچ، ن. (2018). گۆرانی لههچهسنده یازلان مهسنهڤلهر، هتتپ://كۆڤارابر.جۆم/5018-2/ (18.03.2020).
– ئاتهش، ئا. (1988). “لهیلا له مهجنوون”، سلام ئانسكلۆپهدس، -خ، ستانبول، مڵ ئەگتم باكانل یاینلار.
– بابان، ج. (2012). ئەعلامول-كورد، ئەربیل، دار ئاراس.
– بهرتههلس، ئە. (1964). “نزامی”، اسلام ئانسكلۆپهدس، ستانبول، مڵ ئەگتم باكانل عاسهڤ.
– چچهكلهر، م. (2004). “مهسنهڤ”، توركیه دیانهت ڤاكف سلام ئانسكلۆپهدس -خخخخڤ، ئانكارا، وهشانێن توركیه دیانهت ڤاكف.
– دهستگهرد، ه. ڤ. (1386). هاكیم نزâمێ گهنجهوی لهیلا و مهجنوون، تههران، نهشری قاتره.
– دۆسكی، ت. ئی. (2004). لهیلا و مهجنوون. دوهۆك، وهشانێن سپیرێز.
– ئهرگن، م. ج. (2006) (هازرۆلو سهیدا هاج ئابدولفهتتاهـ یازج)، دجله نڤهرستهس ئلاهیات فاكولتهس دهرگس، بهرگ: ڤ، ههژمار:1، ڕ: 109-030.
– فیرۆز، ه. لهیلا و مهجنوون. دهستنڤیسا پرتووكخانا پهتهرسبورگێ، ڤ. 11.
– گهنجهوی، ن. (?)، لهیلا و مهجنوون، بهرههڤكار: ئەمین بابایی پهناهـ، به نامێ تهك دانشگاهێ دانشجوویێ ‘هشق.
– هیلمی ر. (1988). شیعر و ئەدهبیاتێ كوردی، ههولێر، مهتبهعهتول-تهعلیمی عالی.
– ژاهانی، پ. (2016). لهیلا و مهجنوونا سهوادی (مهتن، لێكۆلین، شیرۆڤه). تهزا لیسانسا بلند یا چاپنهبووی، ماردن، زانینگهها ماردین ئارتوكلویێ، ئەنستیتویا زمانێن زندی یێن ل تركیهیێ.
– ژابا، ئا. (?). جاتالۆقوه ده مانوسجرتس كوردهس، نوسخهیا دژیتال ئا ئارشیڤا ئا. ژابا، پرتووكخانهیا گشتی یا لهنینگرادێ، رووسیا، ژ. كورد30.
– كانار، م. (2007). “نزامیێ گهنجهڤی”، دیانهت سلام ئانسكلۆپهدس . ستانبول، وهشانێن توركیه دیانهت ڤاكف.
– كرلانگچ، ه. (2008). (نزامی ڤه فوزوولی)نن لهیل ڤه مهجنوون مهسنهڤلهر”، نسها شاركیات ئاراشتر مالار دهرگس، سال: 8، بهرگ: ، ههژمار: 27، ڕ. 49-64.
– كوتلو، م. (1986). “لهیلا ڤه مهجنون”، تورك دل ڤه ئەدهبیات ئانسكلۆپهدس، -ڤ، ستانبول، دهرگهه یاینلار.
– لهڤهند، ئا. س. (1959). ئاراپ، فارس ڤه تورك ئەدهبیاتندا لهیلا له مهجنوون هكایهس، ئانكارا، تورك تاره كورومو باس مهڤ.
– ئهل-ماكسۆود، بهلال سابهر مۆهامهد ئابد (2004). لهیلا له مهجنوون مهسنهڤلهرنن ئاراپ، فارس ڤه تورك ئەدهبیات، ندا ئەله ئالنش بچم ڤه لارهندهل هامدیعنن ئەسهر جلت 1 (نجهلهمه)، تێزا دۆختۆرایێ یا چاپنهبووی، ستانبول، ستانبول و نڤهرستهس سۆسیال بلملهر ئەنستست.
– مزووری، ئا. (2009)، لهیلا و مهجنوونا هارسێ بتلیسی، وهرگهر: ئالیخان ئاراس.
– هتتپ://ئاسۆ-زاگرۆس. ئۆڤهر-بلۆگ.جۆم/ارتجله-30477610.هتمل (11.03.20209.
– پالا، . (2002). ئانسكلۆپهدك دڤان شر ئانسكلۆپهدس، ستانبول، وهشانێن ل و م.
– پیربال، ف. (2000). مهلا مههموودێ بایهزیدی (1799-1867) یهكهمین چیرۆكنووس و پهخشاننووسی كورد، ههولێر، وهشانێن ئاراس.
– قاناتێ كوردۆ. (1983). تاریخا ئەدهبیهتا كوردی. ئیسڤهچ، وهشانێن ئوز-گه.
– قۆخی، م. ئە. ه. (2004). دیوانا جامع، ئستانبول، وهشانێن هسان یاینلار.
– رهسولزاده، م. ئە. (1951). ئازهربایجان شار نزامı، ئانكارا، مڵی ئەگۆتم باس مهڤ.
– روودهنكۆ، م. ب. (1961)..عوپسانه كوردسكه روكۆپسهی لهننگرادسكه سۆبرانی، مۆسكۆڤا، زداتهلبستیۆ یدستدچنۆی لتهراتور.
– ساگنچ، ف. ه. (2002). دیرۆكا وێژهیا كوردی، ستهنبۆل، وهشانێن ئەنستوتیا كوردی یا ستهنبۆلێ.
– سهوادی، (1759-1857). لهیلا و مهجنوون، نوسخهیا دژیتال ئا ئارشیڤا ئا. ژابا ل پرتووكخانهیا گشتی یا لهنینگراد/رووسیایێ، ژ. كورد30، (خوهدی: هاجی فیرووز ئەفهندی).
– سوادی. (1999). لهیلا و مهجنوون (تیپدهربازیا لاتینی: م. رهشت ئرگات). ستانبول، وهشانێن نووبهارێ).
– سۆنمهز، ن. (2018). دیوانا شێخ موشهڕهفێ خنووكی -مهتن و لێكۆلین-. دیارباكر، وهشانێن وهشانخانهیا سهیدا.
– شهفاڤیهڤا، ز. ر. (2017). “فوزول`نن “لهیل ڤه مهجنوون” مهسنهڤسنن بتلسی نن ئاین باشل كل ئەسهرنه ئەتكس”، ئاكادهمك تاره ڤه دوشونجه دهرگس، بهرگ: ڤ، ههژمار: خ، گولان /2017، ڕ. 137-154.
– شێخ مههمهد جان (1992). لهیلا و مهجنوون، (امد: زهینهلابدین زنار)، ستۆكهۆلم، وهشانێن پهنجینار.
– تارلان، ئا. ن. (2001). لهیلا له مهجنوون، نزâمی، ئانكارا، مڵ ئەگتم باكانل گڤاس باسم یاین.
– تهربیهت، م. ئا. (1314). داشمهندانێ ئازهربایجان، ماتبائای مهجلیس، تههران.
– تهمۆ، س. (2007). كüرت شر ئانتۆلۆژس ، ستانبول، وهشانێن ئاگۆرا.
– تمورتاش، ئا. (2008)، “هارس ئەل-بتلسی ڤه لهیلا و مهجنوون ئادل مانزوومهس”، . ئولوسلار ئاراسی دوندهن بوگۆنه تاتڤان ڤه چهڤرهس سهمپۆزیومو بلدرلهر، ستانبول، بهیان یاینلار.
– یالار، م. (2012). “هازرۆلو ئابدولفهتتاه یازج ڤه شارل”، ئولوسلار ئاراسی سلڤان سهمپۆزیومو، ماردن، وهشانێن زانینگهها ماردین ئارتوكلویێ.
– خهففار، ئی. (2011)، خانای قوبادی لهیلا و مهجنوون، سلێمانی، وهشانێن بنكهی ژین.
– خهزنهدار، م. (2015). مێژووی ئەدهبی كوردی -ڤ، ههولێر، دهزگهی ئاراس.
