ڕەوشەنبیری چییە و ڕەوشەنبیر كییە؟

محەمە دساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)

هەڵبەت كەس نكاریت بەها و گرنگییا ڕەوشەنبیریێ و زانینێ و كاریگەرییا مرۆڤێ د ناڤ هەر جڤاكەكێ زیندی دا حاشا و ماندەل بكەتن، ژبەركو ڕەوشەنبیریی و زانست و زانیاری بەرێ بنیاتێ هەر ڕەنگە تێگەهشتن و پێگەهیشتن و پێشكەفتن و سەركەفتنەكێنە، د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا. ئاڤاهییێ هەمی شارستانییەتا ل سەر شەنگستێ زانست و مەعریفە و ڕەوشەنبیریێ هاتییە دانان. هەروەسا كەسێن ژی ڕۆڵەكێ مەزن هەبوویە د  بەڵاڤەكرنا ڕەوشەنبیریی و ساهیكرنا ڕێكێن تاری و تبلچاڤ دا.

بۆ هندێ باشتر ل ڕامانا تێگەهێن ڕەوشەنبیریێ و ڕەوشەنبیرى بگەهین، فەرە بزڤڕینە دیوانا كەسێن شارەزا و و زانا كا چەوا وان ئەڤ تێگەهە داینە نیاسین، بەراهیكێ دێ ب پێناسا تێگەهێ «ڕەوشەنبیریێ» دەستپێكەین:

– ب دیتنا سەلامە موسای، ڕەوشەنبیریی:»ئەو كەلتوورێ مرۆڤایەتیێیە، كو ب درێژهییا (50.000) ساڵا ژ مەرا چێبووی، ئانكو دڤێت ئەم هەمی ڕویدان و بۆیەران هەر ل وی چاخێ ئاگر هاتییە ڤەدیتن هەتا نها بزانین و مە پێزانین ل سەر وان قویناغان هەبن، لێكۆلینێ ل سەر بكەین و تێبگەهین. هەروەسا دیرۆكا مرۆڤایەتییێ و  گەردوونێ و ڤێ زڤڕۆكا ئەم ل سەر دژین بزانين. دڤێت مە پێزانین ل سەر زانستی و ئەدەبی و ئۆلێن فرە جۆرێن جیهانێ هەبن سوكرات د ڤێ بياڤى دا ئاخفتنەكا جوانا هەی: «ئەز هەر خەلكێ ئەسینايێ نینم، بەڵكۆ جیهان نیشتمان و وارێ منە»(1).

– دكتۆر ڕەحیمی، شەنگست و بنەمایێ ڕەوشەنبیربوونێ ب پیڤەرێن سنجی (اخلاق)یڤە گرێددەت و د ڤێ بیاڤێر دا دنڤیسیت:»ئاڵاڤێ تێركرنا مرۆڤی ئابۆرییە و ئاڵاڤێ ئازادییا وی دیموكراسییە و ئاڵاڤێ ڕەوشەنبیربوونا وی ژی پیڤەر و بنەماگەلێن سنجینە.»(2)

– ئیبراهیم نیعمە، هۆسا پێناسا ڕەوشەنبیریێ دكەتن:»ڕەوشەنبیری هەمی وان هزر و بیر و باوەر و شەریعەت و بەها و ڕەوشت و تیتالا ڤەدگریت یێن ل نك هەر نەتەوەكی دهێنە دیتن.»(3)

– د فەرهەنگا ئۆكسفۆڕد دا، ب ڤی ئاوایی پێناسا ڕەوشەنبیریێ هاتییەكرن:»ڕەوشەنبیری یا پێكهاتی ژ وان ئاراستە و بەهایێن ناڤدارێن د ناڤ كۆمەڵگەهەكێ دیاركری دا هەین، مینا جەڤەنگێن زمانی، چیڤانۆك و شێوازێن ژیانێ، كو سازیێن پەڕەوەردەیی و ئۆلی و سیاسی یێن وێ كۆمەڵگەهێ دەربڕینێ ژێ دكەن.»(4)

-ئیدوارد تایلور (Edward Taylor) دبێژیت:»ڕەوشەنبیریی ئەو هەمیا لێكدایییە، كو مەعریفە و بیروباوەر و هونەر و سنج و تیتال و یاسا و هەمی وان شیان و نەریتا ڤەدگریت، كو مرۆڤ مینا تاكەكێ كۆمەڵگەهێ ب دەستخۆڤە دئینیت.»(5)

– حەمە كەریم هەورامی، ب ئاوایەكێ گشتی پێناسا ڕەوشەنبیریێ دكەتن دبێژیت:»ڕەوشەنبیری هەمی وان تشتا ڤەدگریت یێن مرۆڤی فێر دكەن و دبنە شەنگست و بناغێ سنج و بیر و هزر و نێڕینێن وی.»(6)

– هندەك ژ زانایێن ئەنترۆپۆلۆژی هۆسا پێناسا ڕەوشەنبیریێ دكەن:»هەمی وان تشتا ڤەدگریت، كو مللەتەكی ژ مللەتان ئیناینە هەبوونێ، ئیدی یاسا و ڕێسا و كەلەپوورێ جڤاكی بیت، یان تشتێن دروستكریێن بەرهەمئینانێ بن.»(7)

– ب نێڕینا بەختیار سەعید»ڕەوشەنبیریی یا پێكهاتی ل كاركرنێ ل سەر مرۆڤی، د ژینگەها وی یا جڤاكی دا،. زانستێن خۆزای کێمتر گرنگیێ ب ڕوومەتێ ڕۆحی و جڤاكییێ مرۆڤی دەدەن، ل سەر دونیایەکێ کار دکەن، هەقیقەت تێدا یا جهگرتییە، یاسا دجهگرن، چییەتی دووبارەنە.»(8)

– ب هزر و نێڕینا لویس تێرمان(Lewis Terman)، ڕەوشەنبیریی «یا پێكهاتی ژ هزركرنەكا ئەبستراکتی، ئانكو شیانا هزری و مێشكى بۆ تشتێ تەجریدی و هزركرن ل دور بابەتێن نەبەرجەستە(نەدیار)، کو ب ڕێكا پرۆسێن هزریی دهێنە ئەنجامدان.»(9)

– ب هزر و نێڕینا سۆراندایک ڕەوشەنبیری ئەوە:»مرۆڤی شیانا فێربوونێ و بەرسڤدانا پرسیاران هەبیت.»(10)

– بابەكێ ئەحمەدی  ب ڤى شێوه‌ى  بۆچوونا خۆ دەربارەی و ڕەوشەنبیریێ دەردبڕیت: «هەر كەسێ د بیاڤێ چەلەنگییەكا كریاری هزری دا خەباتێ بكەت و بكاریت شیانێن دەربڕینێ زێدە بكەت و هەڤبەندییا گۆتارا مە ل گەل ژیانا جڤاكی ڕۆنتر لێبكەت و خەلەكێن هەڤبەندیێن گۆتارا مە یا تایبەت ل گەل گۆتارێن مە یێن دی یێن بەرنیاس موكم و تاقەت بكەت و ببیتە سەدەمێ زێدەكرنا خەلەكێن نوی، هنگی دێ كارین بێژین ئەڤ چەلەنگییا كریاری هزری دێ هێتە گوهارتن و بیتە كارەكێ ڕەوشەنبیری.»(11)

– هەروەسا دهێته‌گۆتن ڕەوشەنبیری» بەرهەم و میراتێ مێشكى و هزركرنا مرۆڤانە، هەر ژ زانست و زانیارییا بگرە، هەتا دگەهیتە هونەری، فەلسەفێ، دیرۆكێ، ئۆلی و بیروباوەرا، چیڤانۆكا، یاسایان، تیتال، ڕەوشتان و…هتد»(12)

نیشانێن گشتی یێن ڕەوشەنبیریێ چنە؟

ب هزر و دیتنا(حەمە كەریم هەورامی) ڕەوشەنبیریێ چەند نیشان و درۆڤێن خۆ هەنە، كو فەرە ئاماژە پێ بهێتەكرن، گرنگترینێن وان ژی ئەڤەنە:

  – گوهارتن(تغییر):ئەو ژی ڤان سێ جۆرا ب خۆڤە دگریت،گوهارتن د وارێ تەكنۆلۆژی و سازكارییێ دا، كو كارتێكرنا هەی ل سەر سەرخان و ژێرخانا جڤاكى و دكاریت گوهارتنێ چێكەت. دەستپێكرنا شۆڕشا ژ ئالیێ كۆمانڤە، دەستپێكرنا شۆڕشا ژ ڕەوشەكا ڤەمریڤە دێ چیتە د ناڤ ڕەوشەكا هەڵكری دا، چەند و چەوانییێ دێ ئێخیتە د ناڤ كۆمێن خەلكی دا و دێ بیروباوەرێن وانێن دامەزراندیی ژ ناڤ دا ڕاهژینیت. گوهارتنا خۆزای(خۆڕسك)، ژیان ب ئاوایەكێ خۆزای د گوهارتنێ دایە، د ئەنجامێ ڤێ گوهارتنێ دا، ژیان تازە و نوی دبیتەڤە.

– ڕەوشەنبیریی هێڤێنێ پێكئنانا جڤاكێیە، ڕەوشەنبیری مینا ئاڤێ و خارنێ و هەوای ل ژیانا جڤاكى جودا نابیت، چونكی چ كۆمەڵ بێ ڕەوشەنبیری و چ ڕەوشەنبیری بێ كۆمەڵ نینە.

– ڕەوشەنبیریی د هەر بەرگەكی دا بیت، ڤەڕێژ و دەستكەفتێ هزرا مرۆڤییە: پلەپلە ل گەڵ ڕەوتا ژیانێ و پێشڤەچوونا جڤاكێ هاتییە.

– ڕەوشەنبیریی تایبەتمەندییەكا مرۆڤكییە: مرۆڤ ب ڕەوشەنبیریێ ژ جاندار و تەرش و تەوالی دهێتە جودا كرن، چونكی وان مینا مرۆڤی جەڕباندن و ئەزموون نینە، ئەگەر هەبن ژی نكارن بیننە هزرا خۆ، ئانكو وان ڕەوشەنبیری نییە، هەر ژبەر ڤێ یەكێ هەڵسوكەوتێن وان ناهێنە گۆڕین.(13)

ڕەوشەنبیر كییە؟

مژار و بابەتێ و ڕەوشەنبیریێ تەوەرەكێ فرە رەهەند و فرە رامان و فرەتێگەهە، لەوڕا ژی هەر ل چەرخێن دێرین هەتا نها گەلەك پێناسێن جودا جودا ژ ئالێ فەیلەسوف و زانا و دانا و ناڤەندێن هزری و زانستیڤە بۆ كەسێن ڕەوشنبیر هاتینەكرن و هەریەكی ب ئاوایەكی و ل دویڤ پیڤەر و زانین و تێگەهشتن و دیتنا خۆ یا هزری ڕۆڵێ وی دیار و بەرچاڤ كريیە، ژبەر ڤێ یەكێ قالبڕێژكرنا پێناسەكا تمام و وەكهەڤ بۆ مرۆڤێ ڕەوشنبیر، كو هەمی ل سەر تەبا و كۆكبن كارەكێ ئاسێ و ئالۆزە، ئەگەر نە بێژم مەحالە، لێ بەلێ تشتەكێ هەژی و فەرە ئاماژه‌ى ب هندەك ژ وان ديتنان بكەین ئەوێن هەر ژ كەڤن دا هەتا نها بۆ مرۆڤێ ڕەوشەنبیرهه‌ى:

-پێناسا كەڤنار و كلاسیكی بۆ مرۆڤێ ڕەوشنبیر ئەڤە بوو: «هەر كەسەكێ د وارەكی دا شارەزایی و پسپۆری هەبیت و د هەمی وارێن دی یێن ژیانێ دا هندەك زانیاری هەبن كەسەكێ ڕەوشەنبیرە، ئانكو ئەو كەسە كو هەمی تشتەكی ژ بابەتەكی بزانیت و ل هەمی بابەتەكی تشتەكی بزانیت»(14).

– ئیدوارد سەعید دبێژیت: «ڕەوشەنبیر كەسەكە شیانا هندێ هەبیت ب ئاوایەكێ ڤاڵابێژ و ڕاشكاوانە پەیام، نەڕین، تەرزێ هزركرنێ، فەلسەفێ یان بیروباوەرەكا تایبەت بە خەڵكی ڤە دەرببڕیت و نیشانبدەت و دیار بكەت و ئەو هەست ژی هەبیت ب ساناهی نەبیتە خزمەتكارێ دەوڵەتێ و كۆمپانیایان، هەروەسا خودانێ هونەرێ پێشكەفتنێ بیت، ئەڤجا ڤی هونەری چ ب رێكا گۆتنێ یان نڤیسینێ یان فێركرنێ بگەهینیت»(15)

– علی شەریعەتی دبێژیت: «ڕەوشەنبیر خودانێ هزرەكا نوییە و مرۆڤەكێ چاڤزل و بیر و هزرەكا ڤەكریە و شیانا شرۆڤەكرن و ڕاڤەكرنا وان ئاریشە و پرسگرێكان هەیە كو د ناڤ جڤاكى دا سەر هەلددەن.»(16) ب دیتنا ئه‌وى مرۆڤێ تایبەتمەندی و خەسلەتێن خۆ هەنە، لەوما دبێژیت فەرە ئەڤ تایبەتمەندییە ل نك هەبن: «كەسەكێ هەلشكێڤ و لێڤەكۆل و ڕەخنەگربیت، شیانا ڕاڤەكرن و شرۆڤەكرنا بابەت و پرسگرێكێن ئالۆز هەبیت، هزر و دیتن و بۆچوونێن خۆ ل سەر وان بەڵگە و گرۆڤان بێخیتە بەرچاڤ، یێن ژێڕا هاتینە سەلماندن، هەروەسا هێزا جیهانبینیا وی یا تیژ بیت، جوداهییێ بێخیتە دناڤبەرا تشتێن دژبەری هەڤ دا، بزانیت ژێزانانە سەرەدەرییێ د گەڵ پێشهاتێن تازە بكەت، نەكەڤیتە د ناڤ جەمدین و بەستەلەكا هزری و دەروونی دا، بەردەوام د گوهارتنێ دا بیت و هەرگاڤ هزر و بیر و باوەر و ڕەفتار و حەز و خاست و تەرزێ سەرەدەریكرنا خۆ د گەل دەوروبەرێن خۆ بێخیتە دبن هویربینا هەڵسەنگاندنێ دا و ل دەمێن فەردا گوهارتنێ ب سەر ڕەفتارو گۆتار و كریارێن خۆ دا بینیت.»(17)

– فۆكۆ دبێژیت:»ڕەوشەنبیر ئەوە یێ د زۆر كاودان و سەروبەران دا هەڵوێستی وەردگریت و د گەل ڕەوشەنبیرێن جودا جودایێن دی دا هەڤبەندیێ چێدكەتن.»(18)

– ئەنەتۆل فرانس (France Anatole) د وێ باوه‌رێدايه‌: «مرۆڤێ ئەو كەسە بۆ بەرژەوەندییا تەڤایی كار بكەت و چ ئارمانجەكا سیاسی ل پشت كاری وی نەبیت.»(19)

– گرامشی هزردكه‌ت:»هەمی خەڵك ڕەوشەنبیرە، لێ هەمی كەس ڕۆڵێ مرۆڤێ د ناڤ جڤاكى دا ناگێڕن.»هەروەسا دبێژیت: «هەر كەسەكێ ڕۆژانە د بیاڤەكى ژ بیاڤان مژويلى كاركرنێ بیت، د گەڵ بەرهەمئینانێ و پارڤەكرنا زانینێ دا هەڤبەندی هەبیت ب دهێتە هەژمارتن.»(20)

– ئاڵوین گۆڵد دێینێر دبێژیت:»ڕەوشەنبیر كۆمەكا كارناسێن شەهرەزانە ب زمانەكێ هەڤپشك ل گەل كارناسێن هەڤتەرزێن خۆ دپەیڤن، كو خەلكێ نەشەهرەزا لێ تێنەگەهیت.»(21)

– ژولين بێندا (Benda Julien)دبێژیت:» ڕەوشەنبیر ئەو كەسن ئەوێن ویژدانا مرۆڤایەتیێ چێدكەن.»(22)

– ب هزرو دیتنا گاندی، مرۆڤێ نابیت چ گاڤ و دەما خۆ ژ پرۆسێسا ڤەخویندنێ ڤەقەتینیت، لەوما دبێژیت:»هەركەسێ ڕۆژانە گۆڤارەكێ، یان ڕۆژنامەكێ ڤەنەخوینیت نە كەسەكێ ڕەوشەنبیرە»(23)

– بەختیار سەجادی دبێژیت:»ڕەوشەنبیر مرۆڤەكێ عەقلانییە، هەم شیانا ڤەخاندنا خۆ هەم یا یێن دی ژی هەیە.»(24)

سەرۆكێ ئەمریكا وڵسۆن چار مەرجا بۆ مرۆڤێ دادئینیت، د دیرۆك و شاستانیەتێن جیهانێ دا یێ شارەزا بیت. پێزانین ل سەر مەكتەبێن هزری و ئایدیۆلۆژیێن ڤی چەرخی هەبن، نەمازە ئەوێن دهێنە پەیڕەوكرن. زانستەكی ژ زانستا بزانیت كو ب زمانێن ئەوروپی دبێژنێ(science).  زمانه‌كى ژى بزانيت و باشترین زمان ژی ئەوە یێ پێ هاتيیە تێگەهاندن و پێگەهاندن.(25)

– سەلامە موسا هۆسا پێناسا مرۆڤێ دكەت:»ڕەوشەنبیر كەسەكە مەودایەكێ زۆر یان كێم پێش جڤاكێ بكەڤیت، ژبەر ڤێ یەكێ پێكۆلێ دكەت گوهارتنێ چێكەت و میناكێن تازە ژی دئێخیتە بەر دەستێ مە و حەزا مە  د ئازرینیت دا ژ پێخه‌مەت دەستڤەئینانا وان، خەباتێ بكەین و گوهارتنێ چێكەین.»(26)

– د. بەختیار جەبار شیاوەیس دبێژیت:»ڕەوشەنبیر كەسەكە شیانا ئافراندنێ و تازەگەریێ ل دەڤ بهێتە دیتن و هەلگرێ بیر و هزرەكا تازە بیت و بیر و هزرەكا تازە ژی بێخیتە د ناڤ مێشكێ جڤاكى دا، دا ب چاڤەكێ نوی دونیایێ ببینیت.»(27)

– جەلال فەرحی دبێژیت:»ڕەوشەنبیر ئەو كەسە یێ دیرۆكێ ڤەدخوینیت و ل نها تێدگەهیت و بۆ پاشەرۆژێ ژی دید و هزرا خۆ هەبیت.»(28)

-د فەرهەنگا (معین) یا فارسی دا هاتييه‌: «ڕەوشەنبیر ئەو كەسە خودانێ هزرەكا رۆهن بیت و ب چاڤەكێ زل و نویخازانە بنێڕیتە كاروبارا، ئانكو كەسەكێ مودێرن و نویخاز بیت.»(29)

– د فەرهەنگەكا دی یا فارسی دا بناڤێ (فرهنگ معاصر فارسی) هاتييه‌: «كەسەكە خودانێ نێڕینەكا ئاگەهانە، لۆژیكی و دوویر ژ چیڤانووكی و دەمارگیریێ بیت.»(30)

– فەرهەنگا فرهنگ ابجدی، عربی-فارسی ب ڤى شێوه‌ى كەسێ دایە ناسكرن: «ئەو كەسە یێ خودان كەلتوور و فەرهەنگ بیت.»(31)

– فەرهەنگەكا ئەمریكی بناڤێ «Webster s new world dictionary (1988)» پێناسەكا دی بۆ مرۆڤێ هەیە و دبێژیت:»ئەو كەسە یێ بەرهنگارێ كارێن هزرینێ و تێڕامانێ ببیت.»(32)

– د فەرهەنگەكا فەرەنسی دا بناڤێ:»le nouveau petit Robert(1993) « ب ڤی ئاوایی مرۆڤێ ڕەشەنبیر دایە ناساندن: «كەسەكە كو سەلیقا پەروەردەكرنێ یان پێشڤەچوونێ هەبیت د كاروبارێن هزرڤانیی دا، هەروەسا ل نك وی ژیانا هزری ژ هەمی تشتەكی گرنگتر بیت.»(33)

– فەرهەنگا ناڤدارا ئەلمانی بناڤێ:» duden deutsches  universal-worterbuch» پێناسەكا سادە بۆ مرۆڤێ دكەت و دبێژیت:»كەسەكە كو زێدەگاڤییێ د چالاكیێن هزری دا بكەتن.»(34)

– ئالبێرت كامۆس (Camus Albert)دبێژیت:»ڕەوشنبیر ئەو كەسە كو بكاریت‌ عەقلێ خۆ بكەتە چاڤدێر ل سەر نەفسا خۆ.»(35)

– سوقرات د بارا ڕەوشەنبیران دا خويا دكه‌ت:»پارێزەرێن پيڤەرێن ئەبەدییێن راستییێ و وەكهەڤییێنە.»(36)

– نڤیسكار +و ڕۆژنامەڤان عەبدوللە له‌تیف یاسین، ب ڤێ پرسیارا گرنگ هزرا خوینەرا دشلقینیت:»ئایا مرۆڤێ جڤاكەكێ چێدكەت یان جڤاكەكێ مرۆڤێ چێدكەت؟» ب بیر و هزرا ناڤهاتی، ئەڤ هەردووە تڤاڤكەرێن هەڤن و باشترین پێناسە ژی ل دەف وی بۆ كەسێ ئەڤەیە: «مرۆڤێ ڕەو شەنبیر زوی ب سەر نەپەنیا هەڵدبیت و ب عەقلێ زانایان سەرەدەریێ دگەڵ دیاردا دكەت و خودانێ گیانەكێ چاكسازانە و فیداكارانەیە.»(37)

– حەمە كەریم هەورامی ڕەوشەنبیربوونا هەر كەسەكی ب زانینا زمانێ نەتەوه‌يێ وی ڤە گرێددەت:»ئەز د وێ باوەڕێ دامە هەر كەسێ زمانێ نەتەوێ خۆ نەزانیت نە ڕەوشەنبیرە»(38)

-ل گور فەرهەنگا هەنبانە بۆرینە، ڕەوشەنبیر: «ئەو كەسە یێ تێگەهشتی و پێگەهشتی بیت.»(39)

– ب هزرا لەتیف ئەمین «پەیڤا ڕەوشەنبیر، ل دوو پرتا پێكدهێت: (ڕەوشەن) ئانكو ڕۆهن، (بیر)ژی ئانكو هزر. ئانكو هزرا وی یا ڕۆهن و عەقلێ وی یێ ڤەكرییە، هەروەسا دژی چەقینێ و دۆگمایا هزری و بیركرنەڤا ستاتیکی و نەگۆڕ و نەلڤە ژی.»

-»عومەر ئەحمەد عەزیز» ب ڤی ئاوایی هزر و نێڕینا خۆ سەبارەت پەیڤا «ڕەوشەنبیر» دەردبڕیت و دبێژیت: « مرۆڤێ دڤێت عەقلێ خۆ بكەتە سەنتەرێ هزركرنێ.»(40)

له‌وما د شيان دايه‌ بهێته‌گۆتن، ئەو كەسە یێ ب ڕێكا شیانێن خۆ یێن عەقلی- هزری- زانستی- ئەدەبی- و هونەری و …هتد. بكاریت كراسێ ڕاستی و دادمەندییێ بكەتە بەر بەژنا ژیانێ و ببیتە سیارزیخەكێ بستە و چەلەنگ د ڤێ قادێ دا و بەڕەڤانییێ ژ كەرامەتا مرۆڤایەتییێ و بەهایێن بەرز و پیرۆز بكەت.

ژێده‌ر و په‌راوێز:

 (1) خۆ ڕۆشنبیركردن، سەلامە موسا، وەرگێڕانی مەحمودی تاهیر سادق، دەزگای وەرگێڕان، چاپی یەكەم، 2006، ل63.

 (2) كۆمەڵی مەدەنی (ئازادی وئابووری وسیاسەت)، موسا غەنی نەژاد، وەرگێڕانی رێباز مستەفا، بەشی راگەیاندن وروناكبیری، مەكتەبی رێكخراوە دیموكراتیەكانی(ی.ن.ك)، چاپخانەی داناز، ساڵی چاپ 2001، ل192.

(3) المسلمون امام تحدیات الغزو الفكری، ابراهیم نعمە، گبعە الپانیە، مگبعە الزهرە الموصل، سنە 1986، ل61.

(4) رۆژنامەگەری منداڵان بە زمانی كوردی، ئیدریس عەبدوڵڵامستەفا، لە بڵاوكراوەكانی وەزارەتی رۆشنبیری، چاپی یەكەم، ساڵی2004، ل11.

(5) رۆژنامەگەری منداڵان بە زمانی كوردی، ئیدریس عەبدوڵڵامستەفا، لە بڵاوكراوەكانی وەزارەتی رۆشنبیری، چاپی یەكەم، ساڵی2004، ل11.

(6) ئەدەبی منداڵانی كورد دوای راپەڕین، حەمە كەریم هەورامی، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، ساڵی 2007، ل 303.

(7) هەمان ژێدەر.

(8) لەدەستدانی ئاسمان، بەختیار عەلی.

(9) ماڵپەڕی ئاوێنە، https://www.awene.com/article?no=20525&auther=2646،چییەتی ڕۆشنبیریی، عومەر ئەحمەد عەزیز، 2023-08-02.

(10)هەمان ژێدەر

(11) كار روشنفكر، بابك احمدی، هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ، ل157.

 (12) ماڵپەڕی ڕێگای كوردستان، https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/mr-v-w-p-rw-rd-2، مرۆڤ و پەروەردە، لەتیف ئەمین، 09 ئایار 2023.

(13) ئەدەبی منداڵانی كورد دوای راپەڕین، حەمە كەریم هەورامی، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، ساڵی 2007.

(14) خۆ رۆشنبیركردن، سەلامە موسا، وەرگێڕانی مەحمودی تاهیر سادق، دەزگای وەرگێڕان، چاپی یەكەم، 2006.

 (15) نیشانەكانی ڕۆشنبیری، ئیدوارد سەعید، وەرگێڕانی داود ڕەسوڵی كییا، دەزگای وەرگێڕان، چاپخانەی منارە، چاپی یەكەم، 2006، ل29.

(16) رۆشنفكر ومسۆلیتهای او در جامعە، دكتور علی شریعتی، ل49

(17) پرورش فكر(روشنفكر كیست)، دكتورعلی شریعتمداری، انتشارات جهاد دانشگاهی اصفهان، سال چاپ 1372، ل13.

(18)ڕۆژناما خەبات، هژمارە 1592.

(19) ڕۆژناما خەبات، هژمارە 1626.

(20)رۆشنبیر كێیە؟چارەنووسی چییە؟كۆمەلە وتار، وەرگێڕانی سۆران عەلیپوور، دەزگای وەرگێڕان، ساڵی 2007، ل32.

 (21) هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ..

(22) نیشانەكانی ڕۆشنبیری، هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ، ل27.

(23) ڕۆژنامەی خەبات، ژ1592.

 (24)ڕۆژنامەی خەبات، ژ2179.

 (25) گۆڤاری ئایندە، دەزگای چاپ وپەخشی سەردەم، هژمارە 41.

(26)خۆ رۆشنبیركردن، هەمان ژێدەر، ل71 .

(27) هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ.

(28)گەنج، سیاسەت، مەعریفە، هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ، ل158.

(29) چۆن لە بواری راگەیاندندا سەركەوتن بە دەست دەهێنیت؟ نووسینی جلال فەرحی.

(30)كار روشنفكر، بابك احمدی، نشر مركز، چاپاسێیێ، 1387، ل 16.

(31)هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ.

(32)فرهنگ ابجدی(عربی- فارسی)، مترجم استاد رچا مهیار، انتشارات اسلامی، تهران، سال1370، ل781.

(33) كار روشنفكر، بابك احمدی، هەمان ژێدەرێ بەراهیكێ، ل24.

(34)هەمان ژێدەر، ل 25

(35)هەمان ژێدەر، ل 25

(36) موسوعة أخضر للكتب، https://a5dr.com/wiki/%D8%A3%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%88/ مقولات ألبير كامو.

(37) رۆشنبیر كێیە؟چارەنووسی چییە؟هەمان ژێدەر، ل34.

(38)ماڵپەڕی ڕێگای كوردستان، https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/mr-v-w-p-rw-rd-

(39)مرۆڤ و پەروەردە، لەتیف ئەمین، 09 ئایار 2023.

(40)ماڵپەڕی ئاوێنە، https://www.awene.com/article?no=20525&auther =2646، چیەتی ڕۆشنبیر، عومەر ئەحمەد عەزیز، 2023-08-02

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …