ڕەنگڤەدانا بنەمایێن جینۆسایدێ د بیرەوەرییێن مووسا عەنتەری دا

ژێگر نه‌جيب

ئەدەبیات ڕەنگڤەدانا ژیانێیە و ئالاڤێ تۆمارکرنا خۆشى و نەخۆشییێن وێیە ب تام و هەستەکێ هونەرى، یێ کو کارتێکرنەکا ئێکسەر دکەتە سەر جڤاکى، دیسان د لاپەڕێن دیرۆکێدا دهێتە پاراستن بۆ سەدان سالان. بیرەوەرییێن مووسا عەنتەرى ئێکە ژ ئەوان نموونە بەرهەمێن زیندى و گرنگ بۆ دیرۆکا مللەتێ کورد و ب ڕەنگەکێ کاریگەر رویدان و نەهامەتيیێن مللەتێ کورد نیشانددەت، کو پتریيا ئەوان، خودێ نڤیسەرى د گەلدا ژییایە و هەڤسەردەمێ وى بوویە.

 

ڕۆلێ بیرەوەریيان د تۆمارکرنا ڕویداناندا:

بیرەوەرى وەکو جۆرەکێ ئەدەبێ پەخشانکى شيیانا وێنەکرنا کەتوارى و ڕویدانێن کەڤن هەیە واتە «ڤەگێرانەکە ب ناڤێ ئاخفتنکەرى ل دور رویدانێن كه‌توارى یێن د چاخێ بۆریدا چێبووین»(حاجی، 121، 2018)، ئەڤ شێوازێ ئەدەبى گرێداى ئەوان ڕویدانایە یێن نڤیسەر تێدا ژیای یان بۆییە دیدەڤان ل سەر ئەوان بوویەران ب شێوازێ ڤەگێڕانەکا دیرۆکى، کەواتە بیرهاتن پشکەکە ژ لەشێ ژیانناما خوەیى و ب تۆمارکرنا ژیانا مرۆڤى ڕادبیت، بەلێ ل گەل هندەک جوداهیان»، نڤیسەرێ بیرهاتنان بەحسا ڕەهەندێن دیرۆکى و جڤاکى دکەت، شێوازێ وى پتر بەر ب بابەتیڤە دچیت، ل شوينا کو بەر ب کەسایەتییێڤە بچیت، لەوما بیرهاتن ب ڕەنگەکێ دیار و ئاشکەرا دەربڕینێ ژ نڤیسەرێ خۆ ناکەت»(عبید،2007، 132).. ئەڤ بیرەوەرییە پشكداريیێ د پێلێن هۆشیارییا نەتەوەیى و پێکهاتنا ناسنامه‌يا نەتەوەیيدا دکەن. د ئەدەبیاتا کوردیدا گەلەک نڤیسەرێن کورد بیرەوەريیێن خۆ نڤیسینە مینا: (وەفایى، زرار سلێمان بەگ دەرگەلەیى، حافظ قاضى، مووسا عەنتر و … هتد).

جینۆساید و ژیان و بەرهەمێن مووسا عەنتەرى:

جینۆساید ئێکە ژ توندوتیژترین تاوانێن دژى مرۆڤایەتییێ  د دیرۆکێدا دهێتە نیاسین و تێگەهێ وێ بۆ دەمەکێ دویر ڤەدگەڕیت»، جینۆساید زاراوەیەکی نوێیە بۆ تاوانێکى دێرین»(دزەيى،2011،39). دەربارەى زاراڤێ جینۆساید (Genocide) ژ ئالییێ زمانیڤە، بۆ هەر دو زمانێن گریکى- لاتینى دزڤڕیت ژ دو پەیڤان پێکهاتيیە، پەیڤا (Genos) يا گریکى د یۆنانیيا کەڤندا ب ڕامانا (ڕەگەز – نەژاد) یان ژى ب وەلاتەکێ کەسەکى دهێت و پەیڤا (Caeders) يا لاتينى، ب ڕامانا کوشتن و ژ ناڤبرن دهێت. ب لێکدانا هەردو پەیڤان (Genocide) واتە (ژناڤبرنا ڕەگەزى) پێکدهێت»(خضر،2012: 19).

مووسا عەنتەر ژیان و بەرهەم

ڕۆژنامەڤان و نڤیسەرێ کورد مووسا عەنتەر، خەلکێ باکۆرێ کوردستانێیە، «د سالا 1918ێ دا ل گوندەکى ل سەر نسێبینێ، زڤنگێ هاتییە دنیایێ»(anter, 1999, 4). مووسا ل گوندەکێ هەژار و  دویرى باژێران مەزن و پەروەردە بوویە، هەر وەکو ئەو د پەڕتووکا (بیرەوەریەکانم)دا دبێژیت: «گوندەکەمان ناوى (زیڤینگێ)یە، لە کوردى بە ماناى کوێستان دێت، بەلام نەک ئەو کوێستانەى لە هندێک ولاتە دەولەمەندەکان زستانان بۆ خلیسکانى سەر بەفر و کەیف و خۆشى ڕووى تێدەکەن، بەلکۆ ئەوەى ئێمە، بۆ ئەوە بوو تا زستانان حەیوانى تێدا ڕاگرین»(عەنتەر، 2021، 21). مووسا هەر ل ژییەکێ بچووک حەز و ڤیانا خواندنێ بۆ چێدبیت و ب تایبەت فێربوونا زمانێ تورکى ژ ئەگەرێ ڕەوشا خراب یا حکومەتا کۆمارا تورکییا و ئەو ڕۆدان و زۆلم و زۆريیا ب چاڤ دیتى و نەبوونا زمانەکى، کو پێ بەڕەڤانییێ ژ خۆ بکەن، «لەگەل هاتنى ژەندرمە هەموو شتێک ئاوه‌ژوو بووەوە، چونکە لە داواکارییەکانیان تێنەدەگەیشتین، گوندییەکان باوەرییان بە وە هێنابوو ژەندرمە چی بکات ئەوە ڕاستە، چونکى ئەوان بە فەرمانى حکوومەت تێمان هەلدەدەن و جنوبارانمان دەکەن، هەموو ئەو ڕووداوانە زیاتر هانى دەدام بچمە قوتابخانە و فێرى تورکى ببم»(عەنتەر، 2021، 38 – 39). ژ بەر حەز و زیرەکییا وى دایکا وى دبەتە خواندنگەهێ»لە مانگى ڕەشەمێى سالى 1927 منى بۆ خوێندن ناردە (کەرجۆوش)، وەکو گوێگر وەرگیرام. سالى دواتر لە نوسەیبین وەکو قوتابى پۆلى یەکەم دەستبە خوێندن کرد. پاشان چەند قوتابخانەیەک لە لادێکان کردنەوە بو کوڕى ئاغا و عەشیرەکان، منیش لەوێ وەرگیرام (عەنتەر، 2021، 39). پاش ل باژێرێ مێردینێ قووناغا سەرەتایى ب دووماهیک دئينیت و قەستا باژێرێ ئەدەنە دکەت و ئامادەیا ئەدەنە یا کوڕان و وەکو قوتابیيەکێ زیرەک و چالاک و بیرمەند دهێتە پێش و بۆ بەردەوامیا خواندنێ قەستا خواندنگەها ڤەفاکى بالا دکەت ل ستەمبولێ.

مووسا عەنتەرى د گەلەک وێزگەهێن ژیانا خۆ دا، ڕوى ب ڕوى ئاستەنگێن ژیانێ دبیت، بەلێ شیيانا زالبوون ب سەر ئاستەنگاندا هەردەم بەروکێ وى بوویە، ل هەر قووناغەکێ شوین تلێن وى ددیارن و کار و خەبات و بەرهەمێن خامێ وى ڕۆژ بۆ ڕۆژێ دەنگڤەدان. بەرهەمێن ئەوى «بڕینا ڕەش، قمل، برینێن من، فەرهەنگا کوردى – تورکى، ڤاکاینامە – Vakayiname، پەرتووکا (Firat Marmara ya Akar)، چنارا من»(Nado,2011, 9) ب هویرى بەحسا ڕەوشا ژین و ژیارا کوردان دکەت ب تایبەت د پەرتووکا ( بیرەوەرییەکان)دا بەحسا ڕویدان و جینۆساید و کوشتنا کەسێن بێگونەهـ دکەت. هەر وەکو (ئیسماعیل بێشکچى) د پێشەکییا پەرتووکا ویدا دبێژیت: «(پەرتووکى بیرەوەرییەکانم کارێکى زۆر گرنگ و پڕ بایەخى مووسا عەنتەرە، چونکە لە ڕێگەى ئەو پەرتووکەوە، نووسەر بەشێکى زۆر لە ڕووداوەکانى مێژووى نوێی کوردستان ڕووناک دەکاتەوە. ئاخر ئەو شاهێدى زۆر ڕووداوى کوردستان و تورکیایە»(عەنتەر، 2021، 13).

د ئەڤێ پەرتووکێدا، مرۆڤ هەست ب ژانێن وى دکەت، هەرچەنده‌ بەحسا ژیانا خۆ بکەت ژى، به‌لێ ب ڕەنگەکێ بالکێش ڕەوشا جڤاکێ کوردى یا سیاسى و جڤاکى و ئابووى وێنە دکەت، ژ ئەنجامێ کەلەکەبوونا ئەوان بیرەوەرى و ئەزموون و ژیانا دژوار ل سەر هزروبیرێن وى بوونە هێڤێنێ نڤیسینا پەرتووکێ. «ژبەر سەختییا ژیانێ، من هزر نەدکر کو بیرەوەریێن ژیانا خۆ بنڤیسم کو گەلەک داخوازى ژ من دهاتە کرن، هەر چەند مرۆڤ ناڤسالڤە بچیت و ئەو بیرهاتن کۆم ببنه‌ سەرئێک، حەزا کارەکێ وەسان پەیدا دبیت.»(عەنتەر، 2021، 21).

مووسا کەسەکێ چالاک، ڕەشەنبیر، سیاسى و ئەدەبى بوویە د ژیانا خۆ دا، خزمەتەکا بەرچاڤ هەیە، هندەک ژ کار و چالاکیيێن ئەوى:

– ڤەکرنا ئاڤاهییێ خوێندکاران یێ ب ناڤێ دیجلە ل ستەمبۆلێ.

– کۆمەڵەیا رزگاريیا کوردان.

– وەشاندنا ڕۆژناما (Dicle kaynaği).

– ئەندامبوون د پارتا (Tip) پشتى هەلبژارتنێن سالا 1965، دەست ب کارێ سیاسى دکەت.

– ڤەکرنا ئاڤاهییێ خوێندکاران یێ ب ناڤێ فورات ل ستەمبۆلێ.

– ڤەکرنا خوارنگەهەکێ ب ناڤێ دیجلە، مەرەم ژێ خوارنەکا ئەرزان بدەتە خوێندکاران ب تایبەت یێن کورد.

– دەرێخستنا گۆڤارا (Şark mecmuasi)، پشتى رۆژناما دیجلە هاتيیە گرتن.

– ڕێڤەبەرێ هۆتێلا (palas Turistik).

– دەرێخستنا ڕۆژناما (Şark mecmuasi) ب زمانێ تورکى ل ئامەدێ.

– دەرێخستنا ڕۆژناما (İleri yurd).

– دەرێخستنا گوڤارا ( İleri yurd ).

– ئەندام و ئێک ژ دامەزرێنەرێن پارتا (Hep).

– ڤەکرنا ئینستتیۆتا کوردى ل ستەمبۆلێ ب هاریکاريیا چەند هەڤالان ل سالا 1992ێ.

بەرجەستەبوونا بنەمایێن جینۆسایدێ د بیرەوەريیێن مووسا عەنتەریدا:

نڤیسەرى، ژانرێ بیرەوەرى وەکو مەیدانەکا بەرفرهە هەلبژارت، کو ئەوان رویدان و کۆمکوژی و زۆڵما ب چاڤ دیتى بۆ مە ڤەگێڕیت. مووسا د گەلەک وێسگەهاندا جۆرێن جینۆسایدێ بۆ مە وێنە دکەت.

کۆمکوژییا دێرسم و دانپێدانێنا ئەفسەر و پلەدارێن تورک:

دەما مرۆڤ بیرەوەریيێن مووساى دخوینیت، هەموو ئەو خالێن ماددێ دويێ ژ یاسایا ڕێکەفتنا نەهێلانا جینۆسایدێ یا نەتەوه‌يێن ئێکگرتى دیار دبن. ئێک ژ ئەوان کارێن تراژیدى یێن ناخێ هەر کوردەکى هەژاندى (کۆمکوژییا دێرسمێ) بوو، کو مووسا ئێک ژ ئەوان دلسۆژان بوو. دیار دکەت، کو ڕویدانێن دێرسمێ کارتێکرنەکا مەزن ل هەر کوردەکێ دلسۆز کر، ئاماژە ددەتە دو دوسەیێن ئەڤان تاوانان، ئێک بەحسا (موحسن باتوور) سەرۆکێ هێزێن ئاسمانیيا تورکیا یا وى سەردەمى دکەت، کو پەرتووکا وى یا ژێر ناڤونیشانێ (بەسەرهات و بۆچوونەکان، پشت پەردا سێ خولێن جیاواز) تێدا دبێژیت: ئەز ل سالا 1938ێ ل ئەلاز یێ هاتیمە دامەزراندن و ب فەرمانا ئەنقەرە مە پێشیيا بزاڤێن دێرسمێ گرت، نڤیسەر دبێژیت: بەلێ داخوازا لێبورینێ دکەم ئەوان لاپەرێن ژیانێ نانڤیسم. بێ گومان ب دەستێن خویناوى نەشێت بنڤیسیت. دو چاڤپێکەفتنه‌کا (سەبیحە گوکچەن) کچا مەعنەویيا ئەتاتورکییە، د دیدارەکا تلەفزيۆنیدا ل سالا 1990ێ دەمێ بەحسا ئێکەم تاقیکرنا خۆ یا فڕۆکەڤانى دکر و دیار دکر وەکو ئێکەم ژن کو پشكدارى ئوپراسیۆنەکا سەربازى بوويى، بەلێ هەولدا خۆ ژ کۆمکوژیا دێرسم ڤەدزیت. بەلێ ل بیرا منە، کو ڕۆژنامەیان ل وى سەردەمى ب وێنێن مەزن و مانشێتێن بالکێش دگۆت: (بژى قارەمان سەبیحە) وێنه‌يێن وێ یێن ئوپراسیۆنا سەر دێرسم بەلاڤدکرن. خەلکەک ب کوشتنا زاڕۆک و ژن و کالا کەیفخۆش دبوون(عەنتەر،2021، 67-68). دیسان وەکو بەڵگەیەکێ دیرۆکى د پەرتووکا (ئەمە لە دەرسیم رویداوە)، بەحسا ئەڤێ کۆمکوژیێ دهێتەکرن، ئاماژە د دەتە چەند گۆتنەکێن رەجب تەیب ئەردوغانى، کو ل گەل ئەندامێن پارتا خۆ ل 23 نۆفەمبەرا سالا 2011ێ، کو دبێژیت: «مخابن لە سالانى  1937 – 1939 لە دێرسم درامایەکى گەورە روویدا، لە ئاسمان و زەوییەوە  ناوچەکە و دانيشتوان توپباران دەکران… (چەم ،2013، 9 ).»

ل وى دەمێ ئاپێ مووسا  ل کەمپا سەربازى یا هاڤینى ل زانکۆیێ بوو ل سالا 1941ێ بەحسا ئەفسەرەکى ب ناڤێ (سەجادەدین) دکەت «سەجادەدین ناوى ئەفسەرێکى پلە یەکى یەکەیەکى ئێمەبوو بە هەوەسێکى زۆرەوە باسى یادەوەریەکانى خۆى لە ئوپراسیۆنەکانى سەر دێرسیم دەکرد، دەلێت با یەک دوو ڕوو داو بۆ ئێوەش بگێرمەوە لە دەرسیم هەنگاوێکى گەورەى لەناوبردنمان دەستپێکردبوو، لە یەکێک لە ئەشکەوتەکان خێزانێکمان دۆزیوەوە لە باپیر و دایک و باوکێک و مندالێکى پێنج سالان پێکهاتبوون، گەورەکانمان لە وێ دا بەر روم نێزە و کوشتمان، منداله‌کە هێشتەوە بەلکو هندێک زانیاریەکى لێ دەربهێنین، چونکە نەمان دەتوانى هیچ شتێک لە گەورەکانى دێرسیم وەربگرین… ئەو مندالەمان بردە لایەک شەکروکمان دایێ بەلکو زانیاریەک بدات، بەلام هیچى لێ وەرنەدەگرتین. لەو سەروبەندەدا فڕۆکەیەکى سەربازى خۆمان بەسەرماندا تێپەرى، لە پڕ ئەو مندالەى کە خۆى گرمولە کردبووە و هیچى نەدەخوارد هەر کە فڕۆکەکە بینى دەستى دا پارچە دارێک و وەک چەک نیشانەى لە فڕۆکەکەمان گرت، کە ئەو دیمەنەم بینى زۆر توورە بووم و فەرمانم کرد ئەویش لەناو ببەن، سەربازەکانیش بە پیل ڕاکێشان مندالەکەیان بردە سەر شاخێک و لە وێوە فرێیاندا خوارەوە» (عەنتەر ،2021، 70- 71).

هەروەسا نە ب تنێ کریارێن جینۆسایدێ ل دێرسمێ هاتبوونە ئەنجامدان، هەر وەکو مووسا ئاماژە دکەتێ، کو «ڕۆژنامە (دیجلە کایناى) بۆ یەکەم جار زۆر نهێنى کۆمەلکوژى زیلان و شۆڕشى شێخ سەعید و جولانەوەى ئاگرى و ساسۆن و دێرسم و کەرەکوپروو و  ڕووداوەکانى سى و سێ بلاوکردەوە»(عەنتەر،2021، 199).

لادان و قەدەغەکرنا ناڤێن کوردى:  

دیسان ئێک ژ بەلگەیێن دى یێن جینۆسایدا کولتۆرى، کو کۆمارا تورکیا نوى ل دەستپێکا حوکمداريیا خۆ ل دژى گەلێ کورد ئەنجامداى، گوهۆڕینا ناڤێن گوند و باژێرێن کوردان بۆ ناڤێن تورکى، ئەڤ کارە ژى کەلتۆرێ مرۆڤاتییێ بەر ب ڕەوشەکا خراپتر دبەن و دژى مافێن مرۆڤییە»(لە نیشتمانى من هەرچى ناوى لادێ هەبوو، بێ ئەوەى پرسێک بە خاوەنەکانیيان بکەن حکومەت کردوونى بە تورکى. تەنیا ناوى لادێکانمان نا، بەلکو ناوى چەندان شار و شاروچکەشیان گوڕى، بۆ نموونە ( دیاربەکر – دیارباکر ، ئەلئازیز – ئەلازغ ، دەرسیم – تونجەلى ، شامراخ – مازى داغ ، ئورف – شانلى ئورفا، ..( بەڵام نازانم بۆچى مێردینیان لەبیرکرد»(عەنتەر،2021، 22 – 23).

گوهۆڕینا ناسنامه‌يا نەژادى:

دەولەتا تورکیا ل دەستپێکا دروستبوونا خۆ، پلانا گوهۆڕینا نەژادێ کوردان دانا بوو،  بەردەوام پلانا دەربەدەرکرنا کوردان ددانا ل گەلەک دەڤەرێن کوردستانێ، ڕاگوهاستنا ب زۆرى هاتبووکرن و یا بەردەوام بوو، مەرەم ژێ نەهێلان و حەلاندنا کوردان بوو د ناڤ مللەتێن دیدا، واتا تێکدانا کولتۆر و ناسنامه‌يا نەتەوەیى و ئەڤە دبیتە خالەکا جینۆسایدا کەلتۆرى. سالا 1944ێ و ل پشكا ناڤخۆیى قوتابیەک دهێتە دەڤ مووساى ژ بۆ خۆ تۆمارکرنێ پشتى دانوستاندن و دانەنیاسینێ، ناڤێ قوتابى سەلاحەدین بوو، ناسناڤێ وى ئەیوب ئۆغلوو بوو. خەلکێ تەرابزوونێ بوو، د سەرهاتیيا خۆ دا دبێژيت: ئەم کوردێن حەسەنکێفین و ل سەردەمێ (یاڤووز سۆلتان سەلیم) دەمێ فەتحا کوردستانێ کرى، ئەم نێزیکى هزار خێزانان ل سەر ئاخا مە ڕاکرین و برینە سەر مال و ملکێ ڕۆما ل تەرابزوون. هەتا نوکە ماینە، بەلێ پتريیا ئەوانا خۆ ژبیرکریە وەکو کورد و تێکەلى لازان بووینە»( عەنتەر،2021، 488). ڕوویێ دەولەتا تورکیا ژ هەر ڕوویەکیڤە یێ ڕەشە و ب هەمى ڕێک و ئالاڤان هەولا نەهێلانا ناسناما کوردى کریيە.

ل سالا 1958ێ کورد هاتنە ژەهردان، کو د گۆتنێ سالا (برینا ڕەش)، ئەو برینا کو ب دەستێ تورکێن خۆپەڕست ل ناڤ کوردان بەلاڤکر بووى و ڕویدان ب ئەڤی ڕەنگى بوو: «لە تەواوى ناوچە کوردییەکانى تورکیا، سالانە گەنم لە مانگى 10 تۆ دەکرێت، بەڵام لە مانگى نیسان حکوومەت بە هەزاران تۆن گەنمى شەهراوى کراوى لە ڕێگاى ئاغا و شێخە و لایەنگرەکانەوە لە ناوچەکە، بەناوى گەنمى تۆکردن دابەش دەکرد. ئەو گەنمە لە جو هەرزانتر بە خەلکى هەژار و نەدارى کورد دەفرۆشرا، خەلکیش بە نەزانى دەکر بە ئارد و دەرکرا نان، ئەو گەنمە ژەهرکراوە بۆ لەناو بردنى کورد بەکاردەهێنرا، لە ماوەیەکى کەمدا بەتایبەتى لەسەر مندالان کاریگەرییە نەرێنیەکانى دەرکەوتن، ئەو برینە بەهۆى خواردنى ئەو نانەوە، لەناو خەلک بلاو ببووە پێیان دەگوت (برینا ڕەش)»، کە برینى گەورە و ڕەش بەلەشیانەوە، دەم و چاو ڕەش، هەموو جەستە ببوو بە یەک پارچە موو، ڕزیبوو، هەرگیز چاک نەدەبوو، ئەمەش بۆ هۆى بەشێکى زۆرى مندالان بمرن»(عەنتەر،2021، 306). کەواتە دەولەتا تورکیا ب هەمى ڕەنگان هەولا نەهێلانا ڕهوریشالێن کوردان ددا، هەموو ئالاڤێن کوشتن و ژناڤبرنێ بکاردهینان، ئەڤ شێوازێ جینۆسایدێ دچیتە ژێر سیبەرا جینۆسایدا بایۆلۆجیڤە.

کوشتن ب بهانەیا کارى، مووسا  بەحسا (فەهمى ڤورالى) پارێزگارێ مێردینێ دکەت وەکو جەلادەکێ بێوژدان.. «ئەو پارێزگارە تازەیە کوردى مێردینى بە کۆمەل بەبەهانەى ئەوەى دەیاننێرێتە دیاربەکر بۆ کارکردن بەرێ دەخست و لە لایەکى دیکەش فەرمانى بە ژەندرمە دەکرد لە ڕێگا لو شوێنێکى گونجاو بیانکوژن، هەر کۆمەلێک لە 10 کەس پێکهاتبوون. یەکێک لەو کۆمەلانا باپیرەم و محه‌مه‌د ئاغا و هندێک خزمەکانى ئێمە تێدا بوون»(عەنتەر،2021، 554).

 واتە بیرەوەريیێن مووسا عەنتەرى د پڕن ژ ڕودان و نەهامەتییێن ب سەرێ کوردان هاتین. هەمى ڕەنگێن جینۆسایدێ ب زەلالى تێدا ب ناڤونیشان هاتینە دیارکرن، مینا بەڵگەیێن دیرۆکى هاتینە تۆمارکرن. مووسا شیيایە خزمەتا دۆزا کوردى بکەت ب هەلویست و نڤیسین و زمانێ خۆ، خەمخۆرەکێ چاند و زمانێ کوردییە، دەما ل دادگەهێ تومەتبار دکەن، کو ب زمانێ کوردى ئاخفتییە دبێژتە ڕایەدارێن دەولەتا تورکیا ((ئەگەر زمانى ڕەسەنێ من، بناغەى دەولەتى تو دەهەژێنێت، ماناى وایە کە تۆ دەولەتەکەت لەسەر خاکى من دروستکردووە))(عەنتەر).

 

لیستا ژێدەران:

 ژێدەر ب کوردى:

پەرتووک:

–   حاجی، عبدى(2018). تیورا ئەدەبى، دەزگەهێ نالبەند، دهۆک.

 – دزەى، یوسف(2001). ئەنفال کارەسات، ئەنجام ورەهەندەکان. هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوکردنەوەى موکریانى.

–  چەم، مونزور(2013). ئەمە لە دەرسیم رووى دا، هەولێر، چاپخانەى موکریانى.

–  عەنتەر، مووسا(2021). بیرەوەرییەکانم، وەرگێران: محەمەد عزەدین، چاپ و بلاوکردنەوەى دەزگاى فام .

گوتار:

–  خضر، شمال خمو(2021). بەلگەنامێن جینوسایدێ د سترانا فۆلکلۆری یا کوردیدا، گوڤارا زانکویا دهۆک. پەربەندا 24. ژمارە 1، زانکویا دهۆک ژمارەکا تایبەت .

– anter, musa(1999). Birîna res, Istanbul, Avesta.

– Nado, kenanê(2011). Bi zimanekî nayêzanîn danasîna zanayekî “ apê musa”, gowara pêngav, jimara 3, stembol.

 

ژێدەر ب عەرەبى:

–  عبید، محمد صابر(2007). السیرة الذاتیة الشعریة،2007.