گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. هلبين محهمهد ئهمين
خواندنا دیرۆكا دامەزراندنا میرگەهێن كوردی ل نيڤا چەرخێ نوزدێ گرنگييەكا تایبەت بخۆڤە گرتبوو، چونكە دەسپێكەك بوو بۆ گەشەكردنا بزاڤێن رێزگاریخوازا كوردی ل دەڤەرێن كوردستانێ، هەروەسا دەرفەتەكا زێرین بوو بۆ كوردان كو بەر ب دەولەتبوونێ ڤە بچن، چونكی گەلەك ژ وان ميرگەها پێنگاڤێن گەلەك باش د ڤی بواریدا هاڤێت بوون، بەلێ مخابن ئەو میرگەهە ل سەر دەستێ دەولەتا ئۆسمانی هاتنە ژناڤبرن، میرێن میرگەها نەشيیاینە وی قەوارهی بپارێزن لهورا مە دڤیا د ڤێ ڤەكولینێ دا دیار بكەین ئهرێ ئەگەرێن ژناڤبرنا ڤان میرگەها چ بوون و چ شینوار ل دویڤ خۆڤە هێلان؟ ئەم كورد دێ چەوا بۆ خۆ سەربۆڕا ژێ وەرگرین ژ ناڤچوونا ڤان میرگەهان؟
سەلیمێ ئێكێ بڕیار دا چەپەرێ رۆژهەلاتێ بپارێزت، كو ژ باژێرێ ئامهد (دیاربەكر) دەستپێكر، كو ئەڤ باژێرە دهێتە هژمارتن دەرگەهێ رۆژهەلاتێ، هەروەسا سۆلتان سەلیمی بڕیار دا ئەو دەڤەرێن دكەڤنە دورماندۆری باژێرێ كەركووكێ و مویسل ب دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانی ڤە گرێ بدەت. هەروەسا كورد نەخاسمە زەلامێن ئايینی مەڵا و شێخێن كوردان دڤیان خۆ ب چەپەرێ ئۆسمانیان ڤە گرێ بدەن. ل ڤێری ئەم دشێین بێژین، كو ژ بەر دو ئەگەرا ئەڤ بڕیارە دا، یا ئێكێ: ئەگەرێ ئايینی كوردا (سنى) بووینە، هەروەسا سۆلتان سەلیمێ ئێكێ درووشمێ جیهادێ راكربوو د شەڕی دا ل گەل سەفەویيان. یا دويێ: كورد د وی دەمیدا نەچاربووینە بۆ خۆ ل دهڤەرێ پشتەڤانەكێ ئانكو هەڤالبەندەكێ پەیدا بكەن داكو دەولەتا ئۆسمانی پلانا خۆ بجهـ بینت.
كەسایەتیيەكێ ئایینی یێ ب ناڤودەنگ بۆ دەستنیشان كر ب ناڤێ (مەلا ئیدریس بەدلیسی)، كو ئەڤ كەسە مروڤەكێ ئایینی یێ ب ناڤودەنگ بوو ل باژێرێ بەدلیسێ، كو رابت ب كارێ پاراستنا چەپەرێ رۆژهەلاتێ، ئەو ژی ب رازیكرنا میرگەهێن كوردی، كو د شەڕی دا ل گەل ئۆسمانیيان ب راوهستينن و دژی چەپەرێ سەفەويیان شەڕی بكەن، چونكی ئیدریس بەدلیسی مروڤەكێ شەهرەزا بوو و یێ سیاسی و دبلۆماسی بوو؛ شیا گەلەك میران رازی بكەت.
ل ساڵا 1515ێ سۆلتان سەلیمی بڕیار دا، ئیدریسێ بەدلیسی بنێريتە كوردستانێ، ئەو ژی بۆ ئەنجامدانا دو كارێن فەر:
1- دانانا دام و دەزگەهێن ئیداری ل كوردستانێ و ببتە پارچەیەك ژ دەولەتا ئۆسمانی.
2- گرێدانا رێككەفتنەكێ د ناڤبەرا كوردان و دەولەتا ئۆسمانی ب ناڤێ رێككەفتنا (ئیدریس – سەلیم) كو چەند خال بخۆڤە گرتبوون:
1- سەربەخۆیا مێرگەهێن كوردی بهێنە راگەهاندن و پاراستن.
2- دەولەتا ئۆسمانی دانپێدانێ ب حوكمێ بەرهبابی ل میرگەهێن كوردی بدەت، ژ بۆ دەستنیشانكرنا هەر میرەكێ نوى، پێدڤى ب فەرمانا سۆلتانی یە.
3- دڤێت میرگەهێن كوردی د شەڕان دا هاریكاريیا لەشكەرێ ئۆسمانیيان بكەن.
4- ل دەمێ كوردستان تووشی هێرشەكا دەرڤە دبیت، ل سەر دەولەتا ئۆسمانی فهره وێ بپارێزت.
5- ل سەر میرگەهێن كوردی پارا و باجا بدەنە دەولەتا ئۆسمانی ژ بەر كو كوردستان ل ژێر دەستهەلاداریيا دەولەتێ یە.
پشتی دەولەتا ئۆسمانی د شەڕێ چاڵدێران دا ل سهر دەولەتا سەفەوی ل ساڵا 1914ێ سەركەفتين، كورد بەر ب لایێ دەولەتا ئۆسمانی ڤە چوون، ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی دزڤڕيت بۆ هندێ، كو ژ بەر ڤاكتەرێ ئايینی، كو كورد سنه نە و سەفەوی شیعەنە، ژ بەر مەزههبێ شیعی پەیوەنديیێن كوردا ل گەل شاهـ ئیسماعیل سەفەوی نە د خۆشبوون، هەروەسا بەدلیسی ب هەمی شیانێن خۆ بكارئینان میرێن كوردان رازی بكەت، كو دێ د ئازاد بن و دەستهەلاتاوان دێ یا سەربەخۆ بت، دەستهەلاتا ئۆسمانیيا دێ ب تنێ ناڤ بیت ل سەر وان. ژ بەر هندێ، كوردا پشتەڤانیيا خۆ بۆ سۆلتان سەلیمێ ئێكێ دا دیار كرن.
بەلێ ئەم دشێين بێژین، ئەو رێكەفتناما ئۆسمانيیا ل گەل ميرگەهێن كوردی گرێداین، گەلەك ڤەنەكێشا پشتی سۆلتان سولەیمان قانوونی هاتیيە سهر دەستهەلاتێ و هیدی هێدی پەیوەندييێن ئۆسمانیيا و كوردان تێكچوون و سیاسەتەكا خراب ل گەل میرێن كوردان هاتە بكار ئینان، سولەیمان قانوونی مايتێكرن د میرگەهێن كوردی دا كر، ژ بلی هندێ هەڤڕكى د ناڤ میرگەهـ و میرێن میرگەهێ دا پەیداكر و ب بڕیارا سۆلتانی گەلەك میر هاتنە دویركرن و هندك هاتینە كوشتن.
بەلێ ئەم دشێين بێژین میرێن میرگەها ب هەمی شیانێن خۆ بەرگری ژ حوكمێ خۆ كرینە و بەرامبەری سیاسەتا سۆلتانی راوهستیاینە و گەلەك قووناغێن هەستیار دەربازكرینە.
ئەگەر ئەم بێين لڤێرێ پرسیارەكێ بكەین، ئهرێ ڤان ميرگەها سەربەخۆیا كوردستانێ پاراستی یە. ئەم دشێين بێژین: هەر میرگەهەكێ ب رێكێن جۆراوجۆر ئەڤ سەربەخۆیە پاراستيیە.
ئەگەر بهحسی وان ميرگەها بكەین، كو شییاینە كیانەكێ سیاسی یێ كوردی بۆ خۆ پەیدا بكەن و بپارێزن، مە گەلەك نموونە يێن هەین، ژ وان ميرگەها بۆ نموونە ميرگەها بابان، سۆران، بەهدینان، هەكاری و بۆتان كو ڤان ميرگەها حوكمێ خۆ ل دەڤەرێ پاراستیيە و سیستەمەكێ سیاسی، ئابووری، لهشكەری و جڤاكی يێ رێكخستی هەبوویە و ب رێكا میران هاتيیە رێكخستن و ل گوپیتكا ڤی سیستەمی (میر) دهێت، میرێ میرگەهێ ب رێكا بەرهبابێ بۆماوهيى (ویراسی) دهێتە دانان، وان میرگەها خزمەتەكا باش بۆ مللەتێ كورد كریيە.
– ميرگهها بابان:
میرگەها بابان، كو جهەكێ جوگرافی يێ باش هەبوویە و دكەڤێتە د ناڤبەرا تخويبێن ئیرانی – توركیا دا و روڵەكێ سیاسی و لەشكری يێ باش هەبوویە، میر (كوڕی عەڤدالێ بیر – بوداغ – بیك) كو مێژوونڤيسێ كورد شەرەف خانێ بەدلیسی د پەرتووكا خۆ (شەرهفنامە)يێ دا بەحس كریيە، كو ب بهێزترین میرێ میرگەها بابان دهێتە هژمارتن. باژێرێ سولێمانيێ دبيتە پایتەختێ میرگەها بابان و بۆ بنگەهێ ئیدارهیا دەڤەرێ.
بەلێ ئەڤ میرگەهە نە شيیایە كیانێ خۆ یێ سیاسی بپارێزت و تووشی هەڤڕكيیێن ناڤخۆيی بوو، ژ بلی هەڤڕكييێن میرگەهێ ل گەل پاشایێ بەغدا، بەردەوامیيا ڤان هەڤڕكییا؛ میرگەها بابان بەر ب لاوازيیێ ڤە چوو، ل ساڵا 1789ێ عەبدولرهحمان پاشاى دەستهەلاتا میرگەها بابان وەردگريت. میرگەها بابان د دەمێ ڤی میری دا دگەهتە د قووناغەكا نوی دا و گەلەك ب هێز دكەڤێت، ئەڤە ژی دزڤڕیتەڤە بۆ كەسایەتیيا میر عەبدولرهحمانى، كو كەسەكێ خودان شيیان بوویە و ب هێز بوویە بۆ ماوهيێ (24) ساڵا حوكم كریيە. تشتێ هەره گرنگ يێ سەردەمێ میر عەبدولرهحمانی، كو ئارمانجا وی ئەو بوویە دەولەتەكا كوردی یا سەربەخۆ دامەزرینيت. ژ بەر مەرەمێن سیاسی يێن میر عەبدولرهحمانی، ئۆسمانیيا بزاڤكرييه وى ل سەر حوكمی لا بدەت، ژ بەر هەڤڕكییا بەردەوام د ناڤ بەرا عەبدولرهحمانی و ئۆسمانیيا دا، عەبدولرهحمان نەچار دبیت جهێ خۆ بجهـ بهێلێت و بەر ب ئیرانێ ڤە بچیت و جارەكادی دزڤڕیتە ڤە و ل ساڵا 1814ێ دچیتە بەر دلۆڤانیا خودێ.
پشتێ مرنا میر عەبدولرحمانی، گەلەك میرێن لاواز دهێنە سەر كورسيكا دەستهەلاتێ و میرگەهـ بەر ب هەلوەشاندنێ ڤە دچیت، ساڵا 1838ێ مير ئەحمەد پاشا دهێتە سەر دەستهەلاتێ، میرگەها بابان ل سەر دەمی وی تووشی هەڤڕكییا نافخۆ بوویە، ب تایبەت د ناڤ بەرا مالباتا وی دا، كو كوڕێ مامێ وی (مەحموود پاشا كوڕێ عەبدولرهحمان)ى ب هاریكارییا ئیرانێ باژێرێ سلیمانییێ گرتیيە، بەلێ ئەحمەد پاشا جارەكا دی دەستهەلادارییا خۆ ڤەگەراندهڤە. بەلێ دەولەتا ئۆسمانی توڕە ببوو ژ بەر ئارێشهيێن میرێن بابان، لەورا بڕیارا هەلوەشاندنا وێ دا.
– میرگەها سۆران
گەلەك میرا حوكم ل میرگەها سۆران كریيە، بەلێ میر محهمەد پاشا دەستهەلاتا وی دەستپێكەكا نوی بوو بۆ میرگەها سۆران، چونكی ئەڤی كەسی ئارمانجێن نەتەوایەتی هەبووینە و بزاڤ كریيە، كو دەولەتەكا كوردی یا سەربەخۆ ب دامەزرینیت.
گەلەك هۆكارێن نافخۆیی و دەرەكی هاریكارییا میر محەمەدی كریيە، كو ئارمانجا خۆ یا نەتەوایەتی بجهـ بینت:
– هۆكارێ ئێكێ: لاوازبوونا دەولەتا ئۆسمانی كو گەلەك یا مژویل بوو ب ناكۆكیێن نافخۆیی ڤه.
– هۆكارێ دويێ: لاوازبوونا میرگەهێن كوردی وەك میرگەها بابان و بەهدینان، میر محەمەدی ئەڤە ب دەرفەت زانيیە.
– هۆكارێ سێیێ: ئەو ژی جهێ میرگەهێ یێ جیۆسیاسی و دویربوونا ئەردێ وێ ژ دو هێزێن مەزنێن وی سەردەمی (دەولەتا ئۆسمانی و قاجاری)، هەروەسا كەسایەتییا میر محمەدی یا بهێز، هاریكار بوویە بۆ بجهئینانا ئارمانجێن خۆ، د ماوهيێ حوكمێ میر محەمەدی دا شیيایە كارێن گرنگ بۆ میرگەها سۆران بكەت و هەڤڕكییا دەولەتا ئۆسمانی بكەت.
پشتی میر محەمەدی شيیايى میرگەهەكا ب هێز و موۆكم ب دامەزرینت ل رواندۆزێ، بڕیار دا ئەردێ میرگەهێ بەرفرەهـ بكەت و ئاڤاكرانا دەولەتەكا كوردی یا سەربەخۆ.
كارێ ئێكێ میر محمەدی دەستپێكری بۆ سەربەخۆیێ، ئەو ژی دویركرنا هەڤدژێن خۆ بوو، كو حەزا وهرگرتنا دەستهەلاتێ هەبووينە، لەورا ل ساڵا 1815ێ هەردو مامێن خۆ (تهمهر خان و یهحیا بهگ) دویر كرن، ئەو ژی پشتی شەڕەكێ دژوار د ناڤبەرا واندا روویداى. هندەك ژێدەرێن وەسا خویا دكەن، كو میر محەمەد شیاییە ب رێكا كەساتییا خۆ یا توند، حوكمێ خۆ ب چەسپینت.
هەروەسا گەلەك ژێدەر ئاماژێ ددەن، كو میر محەمەد كەسایەتيیەكێ ئایينی بوویە، لەورا هێرشەك بريیە سەر میرێ ئێزديیان (عەلی بەگێ داسنی)، پشتی كو عهلى بهگێ داسنى رابوویى ب كوشتنا سەرۆكێ عەشیرەتا مزووريیا (عەلی ئاغا بالەتەیی) و كوڕێ برایێ عهلی ئاغاى داخازا هاریكارييێ ژ میر محەمەدى كریيە داكو تولا وان ڤەكەت ژ عەلی بەگێ و ژ میرگەها بههدينان، لەورا میر مەحمەدى ب فەر دیت، كو میرگەها بههدينان هەمیێ بستینت. هەروەسا بەر ب میرگەها بۆتان ڤە ژی چوو. ژ بلی میر محهمەد نەشیيایە بەردەوامیيێ بدەتە حوكمێ خۆ، دەولەتا ئۆسمانی بڕیار دا، كو حوكمێ میر محەمەدی بدوماهیك بینت، ب تایبەت پشتی دەستهەلاتییا وی بەرفرەهـ بوويی، لەورا هێرشەكا سەربازی ب سەرۆكاتیيا محەمەد رەشید پاشا، ل دویڤ بۆچوونێن هندەك ژێدەران، ئەڤی كەسی ب رێكێن دبلۆماسی، عاتيفا ئايینی بكار ئینا بەرامبەری كوردان و شيیایە میر محەمەدی رازى بكەت، كو بهرامبەری سۆلتانێ ئۆسمانی نە راوهستیت، كو ب خەلیفێ ئیسلامێ دهێتە هژمارتن، هندەك ژێدەرێن دی ئاماژێ ب هندێ ددەن، كو لەشكرێ میر محەمەدی بەردەوامی نە دایە شەڕی ژ بەر وێ فەتوایا دینی یا (مەلا محەمەد خەتی) دای، كو هێرش كرن بۆ سەر لەشكرێ ئۆسمانی حەرامە و نە يا دروستە، لەورا گەلەك ژ لەشكرێ میر محەمەدی شەڕ نەكرن و خۆ رادەستی ئۆسمانیا كرن. هەروەسا گەڕۆكێ ئینگلیز (فریزهر) دبێژت: ئەگەر لەشكرێ میر محەمەدی دلسۆز بان و هندەك سەربازا خیانەت نە كربا و كارتێكرنا هۆكارێ ئايینی نەبا، میر محەمەد خۆ رادەستی ئۆسمانیا نە دكر. دووماهیێ میر محەمەد دهێته كوشتن و پشتی وی گەلەك میرێن لاواز دهێنە سهر دەستهەلاتێ و میرگەها سۆران ژ ناڤ دچیت.
– میرگەها بۆتان:
ئەڤ میرگەهە ل دەستپێكا چەرخێ چاردێ ل سەر دەستێ عەبدولعەزیزێ كوڕێ سلێمانی هاتیيە دامەزراندن و بنگەهێ وێ جزیرا بۆتان بوویە.
گەلەك میرا حوكمداری ل میرگەها بۆتان كريیە، وەكی هەمی میرگەهێن دی تووشی هەڤڕكیيا نافخویی بوویە ل سەر دەستهەلاتێ و ئۆسمانیيا ژی ڕۆلەكێ مەزن هەبوویە د ناڤ ڤێ هەڤڕكیێ دا، بۆ نموونە ل سەر دەمێ سۆلتان سلێمان قانوونی، میر ناسر برایێ میر بەدری كوڕێ شاهـ عەلی بەر ب داخوازيیا حوكمێ ڤە پاڵدا. دەمێ میر ناسر حوكم وەرگرتی، میر بەدر جزیرە بجهـ هێلا و بەر ب شنگالێ ڤە چوو.
ل سەردەمێ میر بەدرخانی میرگەها بۆتان بەر ب قووناغەكا نوی ڤە چوو، ل ساڵا 1821ێ حوكمڕانی ل میرگەهێ كريیە، هندەك نڤیسەران ئاماژە دایە وێ چەندێ، میر بەدرخانى دڤیا دەولەتەكا كوردی بدامەزرینیت. میر بەدرخانی گەلەك كارێن گرنگ بۆ میرگەهێ د هەمی بواران دا كرینە، ژ وان كارا؛ چێكرنا كارگەها چەكی و گەلەك قوتابی هنارتنە ئهورۆپا بۆ خواندنێ، گەلەك ژێدەر ئاماژێ ددەنە وێ چهندێ، كو حوكمڕانیا میر بەدرخانی ل گەل هەمی ئايینان حوكمڕانیيەكا دادپەروەری بوویە، د ناڤ میرگەهێ دا ئێمناهی هەبوویە، ل گەل هندێ ژى، میر بەدرخان میرەكی خودان شیيان بوویە، لەورا میرگەها بۆتان ب میرگەهەكا ب هێز و خودان شيیان دهاتە نیاسین.
د ناڤبەرا ساڵێن 1833-1834ێ دا، میر بەدرخان تووشی هێرشێن میرێ سۆران محەمەد پاشاى بوویە، كو ڤیایە باژێرێ جزیرێ داگیر بكەت، بەلێ میر بەدرخان شيیا میر محەمەدی رازی بكەت كو خۆ ڤەكێشیت.
هەر چەندە سیستەمێ میر بەدرخانی دەرهبەگایەتی بوویە، بەلێ ئەوی ب ناڤێ مللەتێ كورد د ئاخڤت. تشتی گرنگ كو میر بەدرخانی كرى ژ لایێ سیاسی ڤە، ئەو ژی دامەزراندنا ئێگرتنەكا پیرۆز، كو هندەك ژێدەر ب ناڤێ (كونفدراليیەتا میرگەها) یان (قولپا پیرۆز) ب ناڤكريیە.
ئهرێ بۆچی میر بەدرخانی ئەڤ هزرە كریيە، كو هەمی میرگەها بكەتە ئێك دەنگ و ئێك رێز؟ ئەو ژی پشتی بۆ وی دیار بووی، كو ئێك ژ ئەگەرا نە ئێكبوونا ئێگرتنێ د ناڤبەرا میرگەهێن كوردی و لاوازيیا وان، دزڤڕیتەڤە بۆ سیاسەتا ئۆسمانيیا و سەفهوییا، كو بزاڤ كرينه میرا لێك بێخێن دا كو شۆڕشێن كوردا سەرنەكەڤن. ئەڤ قولپە ل ساڵا (1828-1829)ێ هاتيیە دامەزراندن. میر بەدرخان رابوویە ب هنارتنا نامهيان بۆ سەرۆك هۆز و میرێن كوردان، داخوازی ژێ كریيە كارەكێ هەڤپشك دژی ئۆسمانیيان بكەن و كار بكەن بۆ دامەزراندنا دەولەتەكا كوردی یا سەربەخۆ. هندەك ژێدەر ئاماژێ ب هندێ ددەن، كو هندەك میرگەهـ ل دویڤ داخوازیيا میر بەدرخانی نەچوون.
دەولەتا ئۆسمانی و دەولەتێن ئەورۆپی ب چاڤێ مەترسییێ بەرێ خۆ دایە كارێن میر بەدرخانی، لەورا بڕیار دا خۆ ژێ خلاس بكەن. ب تایبەت پشتی هەڤڕكی پەیدابووی د ناڤبەرا میر بەدرخانی و ئاسووریان دا ل دەڤەرا هەكاريیا، لەورا ئۆسمانیا بۆ خۆ ئەڤە ب دەرفەت دیت و هێرشەكا مەزن ب هاریكاریيا بهریتانیا بەرهەڤ كر دووماهیكا بەدرخانی هاتە دەستنیشان كرن.
هندەك ژێدەر بهحسی خیانەتا ئێك ژ مروڤێن نیزیك ژ میر بەدرخانی ئەو ژی (ئێزدین شێر) دیار دكەن، كو ئەڤ كەسە ئێك ژ سەربازێن لەشكرێ میر بەدرخانی بوویە، دەولەتا ئۆسمانی خۆ گەهاندە وی بۆ مەرەما لاوازكرنا چەپەرێ لەشكرێ میر بەدرخانی، ئێزدین شێرى خۆ گەهاندە ئۆسمانیا و دەستێ خوە دانا سەر باژێڕێ جزیرێ، ئەڤێ چەندێ كارتیكرن ل سەر لەشكرێ بەدرخانی كریيە، ئەڤ ژێدەرە دیار دكەن، كو خیانەتا ئێزدین شێری ئەگهرەكێ ب هێز بوو بۆ دەست نیشان كرنا دووماهییا حوكمێ میر بەدرخانی.
– میرگەها بههدینان:
میرگەها بههدينان ل چەرخێ سێزدێ هاتيیە دامەزراندن، گەلەك میرا حوكمڕانی ل بههدينان كریيە، بەلێ ئەڤ میرگەهە ب ناڤێ (بەهائەدین) هاتيیە بەرنیاسكرن، ئەڤ كەسێ هە دهێتە كوشتن ل سەر دەستێ لەشكرێ میرێ هەكاری.
ل سهردەمێ میر (بەهرام پاشا)ى، میرگەها بههدينان بەر ب قووناغەكا نوی چوویە، ئەڤی ميرى گەلەك گرنگی دایە میرگەهێ و خۆ نيزیكى زانایا كریيە و كارێن باش بۆ میرگەهێ كرینە.
ئەم دشێين بێژین كو میرگەها بههدينان ل دەستپێكا دامەزراندنا وێ، تووشی هەڤڕكییا نافخۆیی د ناڤبەرا ئەندامێن مالباتا حوكمدار بوویە. بۆ نموونە ل سەر دەمێ میر بەهرام پاشاى هەڤڕكی د ناڤبەرا و چەند كەسێن مالباتا وی دا پەیدا بوویە، بەلێ ژ بەر زیرەكییا وى، شیایە وان هەڤڕكییا ژ ناڤ ببەت. هەروەسا ل سەر دەمێ عادل پاشایی میرگەهـ تووشی هێرشا ئەحمەد پاشایی برایێ میر قوباد بەگێ بوویە، ب هاریكاریا میرێن بابان و سۆران. نموونەكا دی یا هەڤڕكییا نافخۆيی ل سەر دەمێ میر محەمەد سەعید مووسا بەگێ، میرگەهـ تووشی چەند گڤاشتنان بوویە. ژ بلی ڤان هەڤڕكیيا، میرگەها بههدينان ل ساڵا 1833ێ ژ لایێ لەشكرێ میر محەمەدێ رواندۆزی ڤە هاته داگیركرن. ئەم دشێين بێژین ئەگەرێ لاوازییا میرگەها بههدينان دزڤڕیت بۆ هەڤڕكیا نافخویی و دژايهتیيا دەوروبەران.
ئهنجام:
پشتی مە خواندنەكا ديرۆكی یا كورت بۆ ڤان میرگەهان كری، ئهم دشێين ب چەند خالەكا ئەگەرێن هەڵوەشاندنا میرگەهێن كوردی دیار بكەین:
1- پارچەكرنا كوردستانێ و بزاڤێن هەر میرگەهەكێ بۆ بەرگریكرنێ ژ ئاخا میرگەها خۆ بێ كو هەمی میرگەهـ خۆ بكەنە ئێك، داكو بەرگریيێ ژ هێرشێن دەولەتا ئۆسمانی ل سهر ئێك و دو بكەن، ئهڤه ئەگەرەك بوویە بۆ لاوازییا ڤان میرگەهان.
2- پەیوەندييێن دەرەبەگییێ و يێن عهشيرهتگهريیێ ئەگەرەكێ دی بوون، كو میرگەهێن كوردی لاواز ببن. یا دیار بوو گەلەك هۆزێن عەشیرەتا پاڵپشتییا خۆ دیار كربوون بۆ دەولەتا ئۆسمانی بەرامبەر پاراستنا بەرژەوەنديیێن خۆ، ڤان دەرەبەگا و هۆزا، گەلەك جارا دەست ژ خەباتا كوردی بەردایە و خیانەت ل بزاڤا نهتهوهييا كوردی كرینە. دەولەتا ئۆسمانی بۆ ڤێ مەرەمێ رابوو ب پێكئینانا (سوارێن حەمیدی)، كو ب سۆلتان عەبدولحەمیدی ڤە هاتبوونه گرێدان، كو ژ بلی مەرەما بكارئینانا وان دژی روسیا و ئیرانێ، دەولەتا ئۆسمانی مەرەمەكا دی ژێ هەبوو، ئەو ژی دوبەرەكيیێ د ناڤ كوردا دا پەیدا بكەت.
3- هەڤڕكییا د ناڤ میرگەهێن كوردی دا ئەگەرەك بوو، بۆ ژ ناڤچوونا میرگەهێن كوردی، بۆ نموونە (ئەحمەد پاشا بابانی) دەمێ بەرگری ژ خۆ كری بەرامبەری والیيێ بەغدا، برایێ وی (عەبدوڵڵا پاشا) ل دژی برایێ خۆ ل گەل والیيێ بەغدا راوهستیا.
4- بابەتێ خیانەتێ، كو یا بەلاڤ بوو د ناڤبەرا میرگەهێن كوردی دا، ئەگەرەكێ دی بوو بۆ هەلوەشاندن و ژناڤبرنا ميرگههان، مە گەلەك نموونە دیار كرن سەر ڤێ چەندێ. نموونەكا دی ل سەر هندێ، هەلویستێ (عەزیز بێگ بابانی)، كو رابوویە ب لادانا (عەبدوڵڵا پاشا بابانی) ژ كورسیكێ داكو جهێ وی وەربگريت.
5- هەروەسا ئەگەرێ ئایینی یێ هاریكار بوو بۆ هەڵوەشاندن و ژناڤبرنا میرگەهێن كوردی، كو گەلەك كوردێن سادە پاڵپشتییا خۆ بۆ دەولەتا ئۆسمانی دیار كرن، كو وهسا هزر دكر، كو هێرشكرنا ل سەر دەولەتا ئۆسمانی حەرامە و قەدەغەیە، چونكی سۆلتانێ ئۆسمانی دهێتە هژمارتن خەلیفێ ئیسلامی یە.
6- ب هێزبوونا دەولەتا ئۆسمانی و ئەو چەكێ بكار دئینا د هێرشان دا دژی میرگەهێن كوردی ئەڤان میرگەها نەشيیانە بەرگرییێ ژ خۆ بكەن.
ل دووماهییێ ئەم دشێين بێژین ئەگەر ئەم كورد سەربۆڕێ ژ دیرۆكێ وەرنهگرین دیرۆك جارەكادی دێ خۆ دووبارە كەتهڤه.
ژێدەر:
1- صهلاح محهمهد سهلیم، دیرۆكا كوردان یا نوی، دهۆك – 2017.
2- سهعدی عثمان، كوردستان والامبراطوریة العثمانیة، دهوك – 2008.
3- جلیلی جلیل، من تاریخ الامارات في الامبراطوریة العثمانیة، دمشق – 1987.
4- سعد بشیر اسكندر، قیام النظام الاماراتي في كردستان وسقوطه، السلیمانیة – 2008.
5- كامیران عبدالصمد، بهدینان في أواخر العهد العثماني، بغداد – 2006.
6- محهمهد ئهمین زهكی، مێژووی كورد و كوردستان، لهندهن- 1982.
