گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هۆزان عەبدوللا بادی
زێدەبوونا ب لەز یا روونشتڤانێن جیهانێ و ڤەدیتنا رێکێن نوو بۆ پەیداکرنا پاریيێ ژیيانێ ژ لایێ مرۆڤان ڤە، بوویە ئەگەر، کو کارتێکرنەکا مەزن ل سەر ساخلەمی و خۆشگوزەرانی و ژینگەها مە یا سروشتی بکەت. ژ بلی هندێ، کو مرۆڤاتی بەردەوام بۆ رزگارکرنا خۆ د بزاڤان دایە، لێ دڤێت شێوازێ ب دەستکەفتنا خوارنێ بۆ مرۆڤان هاریکار بن بۆ پاراستنا ژینگەهێ و ژێدەرێن سروشتی.
د چەرخێ تەکنۆلۆجیایێ دا، گەلەک ئاستەنگی بۆ رێکێن کەڤن، یێن چاندنێ دروست دبن، ئەڤە ژی هەمی ڤەدگەریت بۆ:
- گوهۆڕینێن کەشوهەوایی:
گوهۆڕینێن کەشوهەوایی ژ مەزنترین وان کێشەیانە، یێن دکەڤنە د رێیا چاندنێ دا و کارتێکرنا خۆ هەیە ل سەر:
– نە جێگربوونا بارانێ: ئێدی جوتیار نەشێن پشتبەستنێ ل سەر باران بارینا وەرزی بکەن، ژ ئەگەرێ نە جێگرییا بارانێ د وەرزان دا و هشکەسالییا بەردەوام و لەهیێن نەچاڤەرێکری.
– رویدانێن دژوار یێن کەشوهەوایی: هەوایێ ب هێز، پێلێن گەرمێ و لەهی دێ بنە ئەگەرێ ژ ناڤچوونا دەرامەتی و زیان ب زەڤیێن چاندنێ گەهیت.
– نەخۆشی و ئاتافێن دەرامەتی: بلندبوونا پلەیێن گەرمێ و گوهۆڕینێن کەشوهەوایی دبنە ئەگەر، ئاتاف و نەخۆشیی زێدەببن، ب تایبەت ل دەڤەرێن نوو، ئانکو ئەو دەڤەرێن بەری نها نەخۆشيیا کارتێکرن لێ نەدکر.
– هڕیان و ژ ناڤچوونا ئاخێ: زێدەبوونا پلەیێن گەرمێ و بکارئینانا نە دروست یا زەڤیيێن چاندنێ، دێ بیتە ئەگەرێ ژ ناڤچوونا ئاخێ و نەمانا مادەیێن خۆراکی د ناڤ ئاخێ دا، هۆسا دێ شینبوونا دەرامەتی ب زەحمەت کەڤیت.
- کێمبوونا ژێدەرێن سروشتی:
رێکێن چاندنا کەڤن گەلەک پشتبەستنێ ب ژێدەرێن سروشتی دکەن و هندی وێڤەترە، ئەو ژێدەر کێمتر لێ دهێن وەک:
– کێمییا ئاڤێ: ژ بەر زێدە بکارئینانا ئاڤێ و گوهۆڕینێن کەشوهەوایی، رۆژ ب رۆژ ئاڤا شرین کێم دبیت، هەر سال گەلەک دەڤەرێن دونیایێ رویبرویی کێمییا ئاڤێ دبن و هۆسا ئاڤدانا دەرامەتی ب زەحمەت دکەڤیت.
– کێمبوونا زەڤییان: زێدەبوونا مرۆڤان و خواستا وان ل سەر ئاڤاکرنا شارستانيیا باژێران و بڕینا دارستانان، بوویە ئەگەر، کو زەڤیيێن چاندنێ کێم ببن و چاندنی ب زەحمەت بکەڤیت.
– کێمبوونا زبلی و مادێن خۆراکی: زێدەڕوویی د چاندنیێ دا و ب رێڤەبرنا خراب یا زەڤیيێن چاندنێ، دبیتە ئەگەرێ کێمبوونا مادێن خوڕاکی د ناڤ ئاخێ دا، هۆسا دێ بەرهەمێ دەرامەتی کێم بیت، د هەمان دەم دا دێ تێچوویا زبلێ دەستکرد ژی زێدەبیت.
– پشتبەستن ب وزەیێ: رێکێن کەڤن یێن چاندنێ، پستبەستنێ ب وزەیا بەردین (الوقود الأحفوري) بۆ ئالەت و ڤەگوهاستنێ دکەت و د نها دا ئەو ژێدەر بەر ب گرانبوونێ دچن و کارتێکرنێ ل ژینگەهێ ژی دکەن.
- کێمبوونا هێزا کاری:
ئانکو کرێکار بۆ ب رێڤەبرنا زەڤيیێن چاندنێ ب تایبەت ل وەلاتێن پێشکەفتی، ژ وان ئەگەران ژی:
– پیربوونا جوتیاران: گومان تێدا نینە جوتیارێن زیرەک د نها دا تەمەنێ وان مەزن بوویە و گەنجێن نها کێمتر حەزا چاندنیێ هەیە.
– چوون بەر ب باژێران: چوونا خەلکی ژ گوندان بۆ باژێران، بوویە ئەگەر کرنا کارێ چاندنێ کێم ببیت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەر زەڤيیێن چاندنێ بێ خودان بمینن.
– بلندبوونا کرێیا کرێکاران: ل وان وەلاتێن هێشتا کارێ چاندنێ ب دەستی دهێتە کرن، بلندبوونا مووچەیی وە دکەت، کو چاندن ژ لایێ ئابووری ڤە کێمتر دشێت بەردەوام بیت.
– پێدڤیێن سەرەکی: زێدەبوونا مرۆڤان و خواستا وان ل سەر ئاڤاکرنا شارستانيیا باژێران و بڕینا دارستانان، بوویە ئەگەر، کو زەڤیيێن چاندنێ کێم ببن.
دێ چاوا کارتێکرنا ڤان رێکان کێمکەین و کاری ب ساناهیتر لێکەین و رێکێن نوی یێن چاندنێ بکارئینین، کو ل گەل سەردەمێ نها یێ تهکنۆلۆجیا و زیرەکییا دەستکرد ب گونجیت. ژ وان رێکان:
- چاڤدێریکرنا دەرامەتی ب هندەک رێکێن زیرەکییا دەستکرد (AI): هندەک ئامراز هەنە، کو ب زیرەکيیا دەستکرد کاردکەن و هاریکارن بۆ جوتیاری بزانیت، کا دەرامەتێ وی د چ رەوش دایە و دێ چلێ هێت؟ هەر مەترسيیەکا ل سەر دەرامەتێ وی هەبیت، ئەو دێ شێت پێشوەخت چارەسەرکەت، ژ وان ئامراز و رێیان ئەڤێن ل خوارێ نە:
- درۆن (DRONE): فرۆکەیێن بێ فرۆکڤان ب رێکا کامیرەیێن تایبەت و ئەو هەستیاريیێن ب وان کامیرەیان ڤە، دشێن ل بلنداهیيان وێنەیێن زەڤییا چاندنێ بگرن و ب رێکا بەرنامەیێن تایبەت ئەو وێنە بهێنە شرۆڤەکرن، پاشی ب رێکا شرۆڤەکرنا وێنەیان دێ هەر زوی ئاریشە و کێمیيا مادەیێن خۆڕاکی د ناڤ ئاخێ دا، نەخۆشيیێن ڤەگر، کۆژەک، کێمیيا ئاڤێ و هەر ئاریشەیەکا دکەڤیتە د رێیا دەرامەتی دا، دێ هێتە زانین و ب کێمترین وەخت و مەزاختی دێ هێنە چارەسەرکرن.
- (Sensors) هەستەوەر: ئەڤ هەستەوەرە ژ تەکنیکێن ژیرییا دەستکردن، ب رێیا وان مرۆڤ دشێت شەهدارییا ئاخێ، پلەیا گەرمێ، ئاستێ PH، رێژەیا مادێن خۆڕاکی بزانیت. ئەڤ هەستەوەرە ب رێکێن تایبەت ب کارێ شرۆڤەکرنا رەوشا دەرامەتی رادبن و ئەنجامێ دووماهیکێ بۆ جوتیاری ب داتا دیاردکەن. بۆ نموونە ئەگەر شێداريیا ئاخێ ژ ئاستێ پێدڤی هاتە خوارێ، ئەڤ سیستەمە دێ جۆتیاری ئاگەهدار کەت، کو دەمێ ئاڤدانا دەرامەتێ وی یە.
- (Satellite Imagery) وێنەیێن هەیڤێن دەستکرد: هەیڤێن دەستکرد وێنەیێن مەزن و گەلەک رون و ئاشکرا یێن زەڤيیێن چاندنێ د دەم و سالێن جودا دا دگرن، ب رێکا تەکنیکێن AI ڤان وێنەیان شرۆڤەدکەت و دیڤچوونێ بۆ گەشەیا زەڤیيێن چاندنێ دکەت و وان دەڤەرێن مەترسی ل سەر، دبیت مەترسی بۆ دروستبن ژی، دیار دکەت.
- پێشبینیکرنا شێوازێ کەش و هەوایی: AI زانیاریێن پێشبینیکری، یێن کەشوهەوایی ژ هەیڤێن دەستکرد دگەهینیتە وێستگەهێن تایبەت ل سەر عەردی و ئەو وێستگەهە وان زانیاريیان شرۆڤە دکەن و هەموو زانیاريیان ل دۆر شێوازێ باران بارینی، لەهيیان، سەرمایا دژوار و گەرمایا زێدە ددەن. ل سەر ڤی بنەمایی جۆتیار دشێن پلانا خۆ یا چاندنیێ و ژێگرتنا دەرامەتی ب دارێژن، داکو زیان ڤێ نەکەڤیت.
- چاڤدێرییا ساخلەمیيا دەرامەتی: ب رێکا تەکنیکێن AI یێن جیاواز، مرۆڤ دشێت ب وێنەیێن تایبەت وان جهێن نەساخیيێ گرتین یان ژی مادەیێن خۆڕاکی لێ کێم، دەستنیشان بکەت، هۆسا جۆتیار دێ شێت رێژەیەکا کێم یا پەینێ (زبل) کیمیایی بکارئینیت و زیان بۆ ناڤ ژینگەهێ دێ کێمتر بن.
ب گشتی ئەم د شێین دیار بکەین؛ کا تەکنیکێن نوی یێن چاندنێ ب رێکا ژیرییا دەستکرد چەند مفا هەنە ژ بۆ پێشخستنا کەرتێ چاندنێ و پاراستنا ژینگەهێ و راگرتنا بەلانسا ژینگەهی یا هەمی گیانێن ب رح ل سەر رویێ ڤی عەردی.
ژ مفایێن تەکنیکێن ژیریيا دەستکر د کەرتێ چاندنێ دا.
– کێم مەزاختنا ژێدەران: ب کارئینانا ئاڤ و پێدڤيیێن قڕکەران، ب تنێ دێ ل وان جهان هێنە بکارئینان یێن پێدڤی پێ هەبیت. بۆ نموونە ئەگەر ئەم ئاڤدانێ بهێلینە ب رێکا AI ڤە، دێ 30٪ بکارئینان و هەدەردانا ئاڤێ کێم بیت.
– زێدەبوونا بەرهەمی: شێوازێن نوی و سەردەم یێن چاندنێ، دێ بنە ئەگەرێ زێدەبوونا بەرهەمی و باشتبوونا کوالتی و جۆرییا وی. ل دویڤ ژێدەرێن زانستی ب رێکێن نوی بەرهەم 10 تا 20٪ زێدە دبیت.
– بەردەواميیا ڕاگرتنا هەڤسەنگییا ژینگەهێ: رێکێن نوی و سەردەمانە یێن چاندنێ، ب رێکا ژیريیا دەستکرد، مەترسیێن ل سەر ژینگەهێ کێم دکەن، ئەو ژی ب کێم بکارئینانا مادەیێن کیمیایی، پاراستنا ئاڤێ و کێمکرنا بکارئینانا گازێن کوژەک. ئەڤە ژی دێ وەکەت؛ چاندن ب بەرهەمەکێ باشتر، یا بەردەوام بیت.
– بڕیاردانا بلەز: ب رێین نوی و ژیريیا دەستکرد، جۆتیار ل سەر هەر مەترسيیەکێ هەر زوی دهێتە ئاگەهدارکرن و هەر زوی ب کێمترین زیان دهێتە چارەسەرکرن.
جیهان بەر ب تەکنۆلۆجیایێ دچیت و هەمی سێکتەر دشێن مفای ژێ وەربگرن، لێ باشترین سێکتەر چاندنە، کو مفایی ژ ژیریيا دەستکرد ببینیت. ل هەرێما کوردستانێ ئەم ژ سێکتەرێ چاندنێ دویرکەفتینە، بهلێ وەلاتێ مە ب تنێ دشێت مفایی ژ چاندنێ وەربگریت بۆ بهێزکرنا ژێرخانا ئابووری یا وەلاتی، ئێدی چێکرنا بەنداڤان مە رزگار ناکەت، جیهان بەردەوام یا دگوهۆڕینێ دا، لەوما باشترین رێک ئەوە، ئەم بەر ب رێکێن نوی یێن چاندنێ بچین، DRONE ژی ژ نموونەیێن هەرە باشە بۆ پێشخستنا چاندنێ.
ژێدهرێن مفا ژێ هاتييه وهرگرتن:
– Chen, L., Chen, Z., Zhang, Y., Liu, Y., Osman, A. I., Farghali, M., … & Yap, P. S. (2023). Artificial intelligence-based solutions for climate change: a review. Environmental Chemistry Letters, 21(5), 2525-2557.( Artificial intelligence-based solutions for climate change: a review).
– Manida, M., & Ganeshan, M. K. (2021). New agriculture technology in modern farming. In 2nd International Multidisciplinary Conference on Information Science, Management Research and Social Sciences (ICISMRSS–2021). (New Agriculture Technology in Modern Farming).
– Onyeaka, H., Tamasiga, P., Nwauzoma, U. M., Miri, T., Juliet, U. C., Nwaiwu, O., & Akinsemolu, A. A. (2023). Using artificial intelligence to tackle food waste and enhance the circular economy: Maximising resource efficiency and minimising environmental impact: A review. Sustainability, 15(13), 10482. (Using Artificial Intelligence to Tackle Food Waste and Enhance the Circular Economy: Maximising Resource Efficiency and Minimising Environmental Impact: A Review).
– Hossain, M., & Islam, M. (2022). Use of artificial intelligence for precision agriculture in Bangladesh. Journal of Agricultural and Rural Research, 6(2), 81-96. (Use of artificial intelligence for precision agriculture in Bangladesh).
– Megeto, G. A. S., Silva, A. G. D., Bulgarelli, R. F., Bublitz, C. F., Valente, A. C., & Costa, D. A. G. D. (2020). Artificial intelligence applications in the agriculture 4.0. Revista Ciência Agronômica, 51(spe), e20207701. (Artificial intelligence applications in the agriculture).
– Dutta, G., & Goswami, P. (2020). Application of drone in agriculture: A review. International Journal of Chemical Studies, 8(5), 181-187. (Application of drone in agriculture: A review).
– Herbei, M. V., Popescu, C. A., Bertici, R., Smuleac, A., & Popescu, G. (2016). Processing and Use of Satellite Images in Order to Extract Useful Information in Precision Agriculture. Bulletin of the University of Agricultural Sciences & Veterinary Medicine Cluj-Napoca. Agriculture, 73(2). (Processing and Use of Satellite Images in Order to Extract Useful Information in Precision Agriculture).
– Singh, S. S. J. (2020). A review on usage and expected benefits of artificial intelligence in agriculture sector. Academia. Edu, 29(11), 1078-1085. (A Review on Usage and Expected Benefits of Artificial Intelligence in Agriculture Sector)
– Javaid, M., Haleem, A., Khan, I. H., & Suman, R. (2023). Understanding the potential applications of Artificial Intelligence in Agriculture Sector. Advanced Agrochem, 2(1), 15-30. (Understanding the potential applications of Artificial Intelligence in Agriculture Sector).
– Ben Ayed, R., & Hanana, M. (2021). Artificial intelligence to improve the food and agriculture sector. Journal of Food Quality, 2021(1), 5584754. (Artificial Intelligence to Improve the Food and Agriculture Sector).
