پێگە و ڕۆڵی گۆڤاری مەتین لە مێژووی رۆژنامەگەریی کوردی

د. محمد خدر مولود

گۆڤاری مەتین لە مێژووی رۆژنامەگەریی کوردی و لە مێژووی رۆژنامەگەریی پارتی دیموکراتی کوردستاندا مێژوویەکی دێرین و پرشنگداری هەیە. مەتین  لە ماوەی ئەو چەند خولەی دا کە بەشێوەی بڵاوکراوە یا گۆڤار چاپ و بڵاوکراوەتە وەک گۆڤارێکی پێشەنگی سەرکەوتووی ڕەچەشکێن پێناسە دەکرێ.

پەیڤێک :

کاتێ هەر پێنج خولی گۆڤارەکە دەکەینە سەرچاوەی توێژینەوەی زانستی، یا وەک سەرچاوەی بەردەستی بەڵگەدار لە ژمارە (1) ی مانگی نیسانی ساڵی 1981 ی بۆ هەژمار دەکەین، ئەو گۆڤارە تا خولی پێنجەمی  لە ئاداری ساڵی 2023 و چاپکردن و بڵاوبوونەوە و دەرچوونی کژمارە (244) بۆتۆمارکراوە  گۆڕانکاری  بەردەوام و پێشکەوتنی هەمیشەیی  هەمەلایەنەی  لە لایەنی هونەری لە دەرهێنانی گۆڤاردا لە دیزاینی بەرگ و ناوەرۆکدا، هەروا لە جۆری چاپ و کوالیتی چاپەوە لە ئامێری  (تابیعە)ی چاپی کاغەزی ئەی فۆر- بۆ چاپی چاپخانەی مۆدرێنی هەره‌ پێشکەوتووی سەردەم و چاپی  بڵاوکردنەوەی بابەت و کەرستەکانی نووسین لە  چاپی گۆڤاری  چاپی ئەلیکترۆنی و کاغەزی) دا کە چاپی رۆژنامەوانەگەری (-Pdf ئەلیکترۆنی- چاپی سەردەم) ە ودوا گۆڕانکاری و پێشکەوتنی هونەری چاپە خۆی دەبینێتەوە ،  مێژوویەکی دیکەی پێشەنگی بۆ مێژووی رۆژنامەگەی کوردی و مێژووی رۆژنامەگەری پارتی لە دەڤەری بادینان تۆمار دەکات.

پێگەی هزری و سیاسی گۆڤاری مەتین :

سەرۆک مەسعود بارزانی( لە کتێبە مێژوویە ناودارەکەی دا )بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد- بەرگی چوارەم 1975-1990( بۆ ناساندنی گۆڤاری مەتین و بەرز راگرتنی پێگەی وپەسن  وپەسندکردنی دا دەڵێ:

مەتین: لەلایەن لقی یەکی پارتییەوە بڵاودەکرایەوە، ئێستایش بەردەوامە و بەگۆڤارێکی سەرکەوتوو دەژمێردرێ.

ئەم پەیڤە کورتەی سەرۆک مەسعود بارزانی بۆ گۆڤاری مەتین ناساندن و پێناسین و پەسنکردن و دیارکردنی پێگەی ئەو گۆڤارەیە، بۆبواری هزری شۆڕشگێری نەتەوەیی و دەستە بژێران لە ئەدیب و نووسەران و رۆژنامەنووسانی کورد بۆ گەیاندنی پەیامی ئەدەبی و هزری شۆڕشگێری نیشتمان پەروەرانی خاوەن هزر و بیری  پێشکەوتوخوازانەی  ئازادیخوازانی کورد. سەرباری گەیاندن و بڵاوکردنەوەی هەواڵ چالاکی پێشمەرگە و پارتایەتی. هەروا هەمان پەیڤ شاهێدی و حەق بێژی سەرۆک مەسعود بارزانی پێشان دەدا بۆ هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی راگەیاندنی پارتی لەم قۆناغەدا کە لە بەشی هەشتەمی کتێبەکەیدایە و کە لە ژێر ناونیشانی (ڕاگەیاندن و باری دارایی و پێگەیاندن لە شۆڕشی گوڵان) دا خۆی دەبینێتەوە، تیایدا بەرێزیان باس لە ڕۆڵ و کاریگەرێتی ئێزگەی دەنگی کوردستان و چاپ و بڵاوکراوەکانی شۆڕشی گوڵان دەکات، لەنێو ئەو کۆمەڵە چاپکراوەدا ئەم چاپکراوانەن:

 ڕۆژنامەی (صداى کوردستان)، لە لایەن مەکتەبی پارتی لە بەیروت،  گۆڤاری (وڵات) گۆڤاری  لقی ئەوروپای پارتی، رۆژنامەی (کوردستان الیوم) لەلایەن لقی حەوت بەزمانی ئینگلیزی لە ئەمریکا و کەنەدا، هەروا لە نێو گۆڤار و بڵاوکراوەکانی (ڕزگاری) گۆڤاری رۆشنبیری سیاسی لقی هەشت، (ئەزمەڕ) گۆڤاری رۆشنبیری سیاسی لقی چوار- سلێمانی ، (سەفین) گۆڤاری لقی دوو-هەولێر، (بابەگوڕگوڕ) گۆڤاری لقی چوار- کەرکووک، (دەنگی قوتابییان) گۆڤاری قوتابیان و لاوان، (خەباتی بەرە) بڵاوکراوەی بەرەی جود، (الوثائق) بڵاوکراوەی بەڵگەنامەیی لقی شەش و چەندان بڵاوکراوەی تر، بەم جۆرەی باسمانکرد پەسندی گۆڤاری (مەتین) لقی یەک – دهۆک ، دەکات. ئەم وەسف و بەباڵابڕینە بۆ گۆڤار و ئەدەبیاتی چاپ و بڵاوکردنەوە لە سنووری لقی یەک و دەڤەری بادینان لە ئانوساتێکدایە، پێشمەرگە لە شەری بەرخودان و مانەوە بەردەوام بوون دان و نووسەران و ڕۆشنبیرانی کوردیش لە دەڤەری رەنگینی بادیناندا بە نووسی ئەدەبیاتی بەرخودان بە پەیڤ و بابەتی رۆژنامەوانی شیعر و هۆنراوە و هەڵبەست و هزری نیشتمانی نەتەوەیی  رزگاریخوازدا لە پرۆسەی نووسین و ئەفراندندا بەردەوام لە بەخشش دان. چاپکردنی گۆڤاری مەتین چ وەک گۆڤار و چ وەک بڵاوکراوەیەکی راگەیاندنی لقەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک ئاماژە بەناوەکانیان کراوە چەندین ئاماژەن بۆ ڕۆڵ بینینی ئەدەب و کاری رۆژنامەگەری لە مەیدانی نەبەردی و شۆڕشگێری و بەرخودان و مانەوە و پێداگیری تاک و کۆمەڵگای کوردستانی.

مەتین لە ناوی شوێن وەرگیراوە کە ناوی چیایەکی بەرز و بڵند و عاسێی و رازاوەی تۆپۆگرافیای شاری دهۆکە بەدیوی لای ئامێدییەوە ناوەکە هێما و ئاماژەیە بۆ خەبات و تێکۆشان بەرخودان هەروا دەستەواژەی (مەتین بەگۆڤارێکی سەرکەوتوو دەژمێردرێت)، شانازییەکە بۆ مێژووی رۆژنامەگەریی شۆڕشگێری کوردی، هەروا شانازیشە بۆ نووسەران و رۆژنامەنووسان و ئەدیبانی سنووری لقی یەک و دەڤەری بادینان و تەواوی سنووری چالاکییەکانی لقی یەک کە چەندین پێکهاتەی ئیتنی و نەتەوەیی لەخۆ گرتووە.

پێگەی جیوسیاسی مەتین :

گۆڤاری مەتین، ناوەکەی لە چیایەکی دەڤەری بادینان لە کوردستانی عێراق- کوردستانی باشوور وەرگیراوە، مەتین ناوی چیایەکی مەزنە لە زنجیرە چییایەک پێکدێ و بەگرنگترین و درێژترین چیای ناوچەی ئامێدی و دەڤەری سنوری پارێزگا دهۆک هەژمار دەکرێیت کە زنجیرە چیایەکە لە ناوچەکە بەرەو ئاراستەی باکووری رۆژهەڵاتەوە  بۆ باشووری رۆژئاوای درێژ دەبێتەوە و درێژیەکەی 71کم و لەنێوان روباری (رویێ شین) لە لای رۆژهەڵاتی هەتا رووباری (خاپور) بەرۆژئاوایەوە ، چوار زنجیرە چیا لەخۆ دەگرێت کە ئەم زنجیرە چیایەن: زنجیرە چیای (حەسارا هاجنسا)، زنجیرە چیای (بشێش) زنجیرە چیای (زەرک) و زنجیرە چیای (لینک). گۆڤاری مەتین کە هەڵگری ناوی چیای مەتینە. چیای مەتینیش وەک شوێن و پێگەی جوگرافی، خاوەن جیۆسیاسی پێگەی شۆڕشگێری و قارەمانیەتی ناوداری مێژوویی خۆی هەیە کە داستانی قارەمانەی حوزەیرانی ساڵی 1963ی پێشمەرگە قارەمانەکانی کوردستانە، لە نەبەردی و قارەمانیەتی رووبەڕوو بوونەوەی شەڕ و هێرش و پەلاماری هێزێکی زۆری سوپای عێراقی و جاش بە هاوبەشی هێزێکی زۆری سوپاو هێزی یەرموکی سوپای وڵاتی  سووری دا. لەم ڕووبەڕوو بوونەوەدا سوپای هەردووڵات و جاشەکانی ئەوسا لە لایەن هێز و لەشکری شۆڕشگێرەی کوردستان و پێشمەرگە قارەمانەکانی کوردستان تێک دەشکێندرێن و شکستێکی مەزنیان پێ دێنن و تەفروتونایان دەکەن. ئەوان هەردوو سوپای (عێراق و سووریا و بەهاوکاری جاشە خۆفرۆشەکان) بەمەبەستی داگیرکردنی ئەو ناوچەیە ئەو هێرشە مەزنە بەر بڵاوە پڕ لە چەکی پێشکەتوویان ئەنجام دابوو.

ئەم شەڕە مەزنە و بەرنگاربوونەوە قارەمانیەتییە لە ئەدەبیاتی پارتی دا بە (داستانی چیای مەتین- لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1963) ناودێرە. ناوی گۆڤارەکەش مەتین لە بواری کاری رۆژنامەڤانی و ئەدەبیاتی پارتی دیموکراتی کوردستاندا، عەرەب گۆتەنی (اسم علی المسمی)، کورد گۆتەنی (ناوێکە لەخۆی دەوەشێتەوە) سونبولە و هێما و ئاماژەییە. ئەم جۆرە ناوانە بۆ گۆڤار و رۆژنامە لە بواری رۆژنامەڤانی و  ئەدەبیاتی پارتی دا  مێژوو و پێشینەی دێرینی هەیە، کە گەر سەیری چاپکراوەکانی  دیکە و چاپ و بڵاوکراوەکانی لقەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکەین، هەست دەکەین ناوی گۆڤار و رۆژنامە و بڵاوکراوەکان بە مەبەست و ئامانجەوە ناونراون و  هەڵبژێردراون و بە واتایەکی دیکە ناوەکان دال و مەدلوولن.

ناوی گۆڤار و بڵاوکراوەکانی پارتی بەم جۆرەیەی خوارەوەن:

  1. گۆڤاری سەفین- لقی دوو، هەولێر، بە ناوی چیای سەفین کە بارەگای لقی دوو لە بناری سەفین لە هیران ناوی لێنراوە و لە ناوەراستی مانگی تشرینی دووەمی ساڵی 1967 چاپ بووە وە بە چەندین خول چەندین ژمارەی لێ دەرچووە. ئەم گۆڤارە سەفین، نازناوی نەبەردی قارەمانیەتی داستانی سەفینە کە لە مانگی ئەیلوولی ساڵی 1965 پێشمەرگە قارەمانەکان لەوێ لە چەندین دیوی چیای سەفین دا نەبەردی قارەمانیەتی مێژووییان تۆمارکرد.
  2. گۆڤاری ئەزمر- لقی چوار، سلێمانی ، ساڵی 1984 بەناوی قارەمانیەتی و نەبەردی پێشمەرگە، هەر لە ناوی چیای ئەزمر وەرگیراوە.
  3. گۆڤار و پاشان رۆژنامەی زاگرۆس، لقی 7 ی پارتی لە ئەمریکا و کەنەدا. وەک گۆڤار ساڵی 1978 نۆ ژمارەی لێ بڵاوکراوەتەوە. وەک رۆژنامە ساڵی 1990. دیارە ناوی گۆڤارەکە لە ناوی چیای سەرکەش و بەرزی زاگرۆسەوە ناونراوە.
  4. زۆزك، بڵاوکراوە، بڵاوکراوەی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ئەوروپایە. بەناوی چیای زۆزكەوە ناونراوە چەند ژمارەیەکی لە ناوەراستی ساڵی 1976وە بڵاوکراوه‌تەوە، بە گوێرەی هەندێ سەرچاوە.
  5. بابەگوڕگوڕ- گۆڤار، لقی سێ- کەرکووک، هەروەک ئاماژە بۆ ناوی جێگا و شوێن گۆڤاری بابەگوڕگوڕ، لە ساڵی 1984وە چەندین ژمارەی لێ چاپکراوە.

  کەواتە ناوی گۆڤاری مەتین، وەک ناوێک لە خۆی بوەشێتەوە لەناوی چیای بەرزو بڵندی و جوانی و رازاوەیی سروشت و بەرخودان و داستانی نەبەردی داستانی نەبەردی مەتین دا ئاماژەن بۆ هەڵگری ئەو ناو و ناسنامە و سیمبول و هێما و ئاماژە شۆڕشگێرییانەی وەک داستان و نەبەردی چیای سەفین و ئەزمر و زۆزک و زنجیرە چیای بەرز و باڵای ناوداری زاگرۆس.

بۆ بیر هێناوە هەر لە ئەدەبیاتی پارتی دا ناوی مەتین چۆتە نیو شعیری و هەڵبەستی بەرگری و نوێی کوردی و لەنێو هەلبەست و گۆڕانی کوردیش دا زۆر بەکار هاتووە. هەروا ناوی سەفینیش چۆتە نێو شیعر و لە ئەدەبیاتدا وەک دەستەواژەیەکی مانادار بەکارهاتووە، باشترین نموونەش چوارینە شیعرەکەی هەژار موکریانی  شاعیرە :

زۆر لە مێژە و بەر لە مێژوون سەری بڵندی بوون و ژینم

هەر هەم و هەر چین لە دووی چین مەرگی داگیرکەر دەبینم

دوژمنانی کورد گەلێک هاتوونە سەرم و راونراون

من لە مەیدانی خەباتا هەر چەقیوم من سەفینم

مەبەست لە بە نموونە هێنانەوەی ئەم شیعرە ناودارەی هەژاری شاعیر بۆ ئەوەیە بڵێین خودی شیعرەکە تایبەت بە گۆڤاری سەفین نووسراوە.

پێگەی ئەدەبی گۆڤاری مەتین:

پێگەی گۆڤاری مەتین لەنێو مێژووی رۆژنامەگەری کوردیدا کە لەساڵی 1898 بە دەرچوونی رۆژنامەی کوردستان دەست پێدەکات، پێگەکەی بەم چەند پەیڤە دەخەینە ڕوو: پرۆسەیەکی رۆژنامەڤانی سیاسی رۆشنبیری نیشتمانی- نەتەوەییە، لە خوڵی دووەوە بە گوێرەی بیبلیۆگرافیای مەتین پێنج  خولی پڕ لە چاپکراوی هەیە وەک لەسەرچاوەیەی تریش ئاماژە بە چوار خول دەکرێ و لە سەرچاوەی تریش ئاماژە بە ناوی بڵاوکراوەی (اخبار مەتین) دەکرێ. ئەو گۆڤارە نیشتمانییە- سیاسییە- رۆشنبیرییە گشتیە لە پێگەیەکی پتەوی هزری ئەدەبی شۆڕشگێڕی نەتەوەیی ئازادەوە سەر هەڵدەدا و دەبێتە گۆڤارێکی پێشەنگ و دەسپێک و سەرەتایەکی مەزن و پتەو بۆ گۆڤار و باری رۆژنامەگەریی کوردی لە دەڤەری بادینان.

مەتین لە پۆلێکردنی جۆرەکانی رۆژنامەوانی بە (گۆڤاری نهێنی کوردی- گۆڤاری شۆرشگێری یا گۆڤاری پێشمەرگایەتی و شاخ ) وبە گوێرەی ستاندار بۆ پۆلێنکردنی جۆری گۆڤارو رۆژنامەکان دەچێتە نێو خانەی رۆژنامەگەریی نهێنی و تەواوی تایبەتمەندییەکانی رۆژنامەگەریی نهێنی تیادایە تا خولی دەرچوونەوەی مەتین لە ژمارە (1) ی ئەیلوول تشرینی یەکەم ساڵی 1991 بە ئاشکرا چاپ دەبێ و بە ئاشکرا دەخوێندرێتەوە و دابەش دەبێ کەواتە گۆڤاری مەتین بە لە خولی یەکەمەوە تا ژمارە (1) ی ساڵی 1991 بە ( گۆڤاری شاخ و یا گۆڤاری نهێنی یا گۆڤاری پێشمەرگە) دەناسرێ و پاشان هەر لە هەمان ژمارەوە، ژمارە (1) ی مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ساڵی 1991 وە بە (گۆڤاری شار یا ئاشکرا)یش دەناسرێ و ئەو هەموو نازناوانەی پێ دەبەخشرێ.

لە بارەی پێگەو شوێنی دەرچوونی گۆڤاری مەتین لەهەردوو قۆناغی نهێنی و ئاشکرای (د.فائق بەطي)  بەم جۆرە ناساندویەتی: گۆڤارێکی گرنگە لقی یەکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچە ئازادکراوەکان دەریدەکات ، لەسەردەمی شۆرشی ئەیلوول ، پاشان لە ساڵی 1981 بە زمانی کوردی و عەرەبی لە ناوچەی ئازادکراوی کۆمانەو زێوەشکان دەردەچێتەوە.

د. فایق بطي لە درێژەی هەڵسەنگاندنەکەی بۆ مەتین  نووسیویەتی:گۆڤارەکە لە لایەنی هزری و هونەری پێشکەوتنی بەخۆوە دیوە.

ڕۆڵ و پێگەی گۆڤاری مەتین:

گۆڤاری مەتین بۆ شاری دهۆک و تەواوی دەڤەری بادینان بۆ گۆڤارەکانی دیکەی دوای خۆی دەبێتە قوتابخانە و بنەماو پێگەیەکی پتەوی کار و پیشەی رۆژنامەوانی دادەمەزرێنێ و ڕۆڵی پێشەنگی و ڕەچەشکێنی بۆ گۆڤار و باری رۆژنامەگەریی کوردی دەبینێ. بۆیە مەتین بۆ گۆڤارەکانی ئەوسا ئەو پێگە و ڕۆڵەی بینیوە و پرۆسەی کارو پیشەی رۆژنامەگەریی لە شاری دهۆک دادەمەزرێنێ و ژمارەیەکی دیار و بەرچاویش لە رۆژنامەنووس و نووسەر  دێنێتە بەرهەم و پێشکەشی دەڤەرەکەی دەکات. مەتین بۆ گۆڤارەکانی  (پەیڤ) خولی یەکەمی  ساڵی 1980ی شار- یەکێتی نووسەرانی کورد لقی دهۆک، هەروا  گۆڤارەکانی دیکەی ساڵانی دوای ڕاپەڕین 1991، جارێکی تر مەتین هەر بۆ گۆڤاری پەیڤ خولی دووەم 1993 پاشان بۆ گۆڤاری گازی 1994و بۆ گۆڤاری تیرۆژ -1991 و گۆڤاری نوخازی- 1991و بۆ گۆڤاری لالش ساڵی 1993 و چەند گۆڤار و بڵاوکراوەی تریش.

ئەم دەستپێک و دامەزراندنەی کار و پیشەی رۆژنامەوانی لە بادینان و لە گۆڤاری مەتین بە نموونە پێچەوانەی سەرەتاکانی کاری رۆژنامەگەری کوردییە لە شاری سلێمانی، لەوێ لە سلێمانی سەرەتاکانی کار و پیشەی   رۆژنامەگەریی بە مانۆری زیرەکی مێجەسۆن حاکمی سیاسی بەریتانی لە سلێمانی، بە بردنی چاپخانە بۆ ئەوێ و دەرهێنانی رۆژنامەی (پێشکەوتن) لە ساڵی 1920، پاشان رۆژنامەی (بانگی کوردستان) سەرنووسەر و بەرپرسی   مستەفا پاشای یاموڵکی، سەرەتا وەک ئۆرگانی (کۆمەڵەی کوردستان)، پاشان دوای هاتنەوەی شێخ مەحموودی حەفید لە مەنفا، بەناوکردنی رۆژنامەکە لە لایەن مستەفا پاشای یامولکی بەناوی رۆژنامەی حکومەتی شێخ مەحموودەوە دەرهێنان و چاپکردنی (14) ژمارەی رۆژنامەکە لە چاپخانەکەی مێجەرسۆن لە سلێمانی و پاشان گواستنەوەی رۆژنامەکە بۆ بەغدا و چاپکردنی (3) ژمارە لە بەغدا..؟ چەندین  ئاین وئۆین و پەلەتیقە و نەخشە و پلان و مانۆڕی زیرەکانەی سیاسی  مێجرسۆن لە باگراوندی ئەو کارانە دادەبینرێت:

  1. دەست بەسەرداگرتنی چاپخانەکە لەلایەن شۆڕشگێرانی شێخ مەحموود وبردنی بۆ ئەشکەوتی جاسەنە. خوێندنەوەیەکی ووردتری دەوێ لەو خوێندنەوەیەی بۆی کراوە. چونکە پرسیار لێرەدایە مێجەرسۆن لەکاتی کشانەوەی هێزەکەی لە شاری سلێمانی نەیدەتوانی چاپخانەکەش بە ئاسانی بگوازێتەوە وتا نەکەوێتە دەست شۆڕشگێڕانی شێخ مەحموود.؟ ئەی شۆڕشگێرانی حکومەتی شێخ مەحموود چۆن توانییان بە ئاسانی بیگوازنەوە ئەشکەوتی (جاسەنە) رۆژنامە و گۆڤاری پێ چاپ بکەن..؟
  2. نووسینەکانی مستەفا پاشای یامولکی لە ژمارە (16 و 17) بەراستەخۆو ڕاشکاوانە داوا دەکا سلێمانی و حکومەتەکەی شێخ مەحموود واز لە دەسەڵاتی تورک بێنن و دەست لەگەڵ بەریتانیا تێکەڵ بکەن و هاریکاری ئینگلیز بن.
  3. دوای ئەوەی بۆ جارێکی دووەم مێجەسۆن بە هێزێکی زۆرتر دەگەرێتەوە شاری سلێمانی لە ساڵانی 1922 و 1923 دا هەلوێست و قەڵەمی چەندین نووسەر و رۆژنامەنووس دەکاتە لایەنگری خۆی و بۆ کاتی پێویستیش بەگژ شێخ مەحموودی مەلیکی کوردستان و حکومەتەکەی دەکاتەوە. بەواتایەکی تر مێجەرسۆن بۆ ڕووبەڕوو بوونەوە و دژایەتی کردن کاری رۆشنبیری پیشەی رۆژنامەگەریی بەکارهێناوە لە روانگەی بەرژەوەندییە سیاسییەکەی بەریتانیا، مێجەرسۆن بایەخی بەکاری رۆژنامەگەریی و چاپ و بڵاوکردنەوەی گۆڤار و رۆژنامەکان داوە. ئەوە سەرباری بەکارهێنانی هەڵوێست و قەڵەمی هەندێ لە نووسەران بۆ بەرژەوەندی بەریتانی و دروستکردنی درز و دووبەرەکی لەنێوان نووسەران و دژایەتی کردنی شێخ مەحموود و حکومەتەکەی هەر نووسەران و رۆژنامەنووسانی کوردەوە.

هاوشێوەی پرۆسەی نیشتمانی نەتەوەیی کار و پیشەی رۆژنامەگەریی لە شاری دهۆک و بەدیارکراوی لە گۆڤاری مەتین دا، بە هەمان شێوە و جۆر پرۆسەی زیرەکی هزری بۆ کار و پیشەی ڕۆژنامەگەری رۆشنبیری نیشتمانی لە سنوری شاری هەولێر لە گۆڤاری (زاری کرمانجی- 1926) لە رواندزدەرچوونی وەک گۆڤاری ئاشکرا  لای رۆژنامەنووس و نووسەری گەورەی کورد حوزنی موکریانی دەبینرێت.

نادیاری خوڵی یەکەمی مەتین :

بە گوێرەی دوا سەرچاوەی چاپکراو- ئەوەی ئێستا لەبەردەستە بیبلیۆگرافیا  نووسەری کورد (ئیسماعیل بادی) یە، تیایدا باس لە قۆناغی ناوەراستی ساڵانی حەفتای گۆڤارەکە دەکات تا ئەوساتەش ژمارەکانی لەو قۆناغەدا  بوونی نییە، ئەوەی هەیە وەک نووسراوە: ئەو کادرێن پێشمەرگە و ل ناڤ ڕاگەهاندنێ کارکرن دبێژن کو مە گوهلێبوویه‌ ل شۆڕه‌شا ئەیلولێ مەتین دەرکەفتییه‌. بۆیە ئێمەش هەروا دەڵێن، لە بەرامبەردا  نووسەر وەسفی حەسه‌ن لە چاپی دووەمی کتێبەکەی دا  لە ژێر ناوی تێبینییەک ل دۆر گۆڤارا (مەتین)ێ: دەڵێ لەو سەردەمە (1961-1975) دا هچ بڵاوکراوە وگۆڤارێک بەناوی مەتین نییە و جەخت لەوەش دەکاتەوە و دەڵێ بۆ مە تەئکید بوو کو ل سەردەمێ شۆڕەشا ئەیلولێ (1961-1975)  چ گۆڤار یا به‌ڵاڤۆکەک ب ناڤێ مەتین ژ لایێ لقی یەک یێ پارتی ل دەڤەرا بەهدینان دەرنەکەڤتییە.

هەر چۆنێک بێ نابێ دەرگاکان دابخەین، هێشتا ئایندەمان لە پێشە بۆ ساخکردنەوەی ژمارە نادیارەکانی گۆڤاری مەتین، قەدەری مێژووی ئێمە وابووە، گەر هەر تەنیا ئاوڕ لە رۆژنامەی (کوردستان) بدەینەوە، سەیر دەکەین:

  1. ژمارە (19) رۆژنامەی کوردستان- (میقداد مەدحەت) تا ئێستا دیار نییە.
  2. خوڵی دووەمی رۆژنامەی کوردستان لە سەردەمی (مەشروتیەتدا لە 1909-1908) بەتەواوەتی دیار نییە، چەند ژمارە دەرچووە؟ کەی و لە کێ؟ نازاندرێ، لە ئەستەمبۆڵ؟ لە ئەوروپا ؟ یا لە میسر؟ کەس نەبینیوە و نازانێ تەنها (سورەیا بەدرخان) لە خوڵی سێیەم ئاماژەی پێداوە و دەڵێ خولی دووەم دەرچووە و هیچی تر نا ..!!
  3. ساڵی 1968 بەهۆی دکتۆر (مارف خەزنەدار)، ئەویش بەهۆی ئەرشیفی سۆڤیەتی زانرا لە ساڵی 1898 رۆژنامەیەک بە ناوی کوردستان دەرچووە. واتە دوای 70 ساڵ لەو ماوەیەدا چەندین رۆژنامە وگۆڤار دەرچوونە لە 1914 تا 1970 بۆ نموونە: بانگی کورد -1914- تا ژیان 1938. هەر یەک لە (پیرەمێرد) و (حوسێن نازم). دیسان (پیرەمێرد) لە ئەستەمبۆل. پاشان گۆڤاری  تێگەیشتنی راستی 1918 بەغدا، رۆژنامەی پێشکەوتن-1920. گۆڤاری زاری کرمانی – حوزنی موکریانی 1926. پێشتر حوزنی موکریانی لە شام و لە حەلەب و چەندان رۆژنامە و گۆڤار و نووسەر و رۆژنامەنووسی دیکە، هیچ  نووسین وئاماژەیەک نابینرێ بە بوونی رۆژنامەی کوردستان – قاهیرە 1898ی میقداد مەدحەت بەدرخان.
  4. ناوەراستی حەفتاکان زۆر دوور نییە بۆ دۆزینەوەی ئەو چەند ژمارە نادیارەی گۆڤاری مەتین. بۆیە گەڕان بەدوای دۆزینەوەیان ئەرکی نووسەرو توێژەری کورد ئیسماعیل بادییە بۆ ئایندە ،تا ئەم خوڵەی مەتین بەنادیاری نەمێنێتەوە.

خوڵی پێنجی گۆڤاری مەتین وەرچەرخان و پێشکەوتن:

لە ژمارە 233 وە گۆڤاری مەتین بۆ مێژووی رۆژنامەگەری خۆی لە دەڤەری بادینان بەچەندین کاروپیشەی رۆژنامەوانی سەردەمی تەکنەلۆژیا و ئینتەرنێت و پێگەی ئەلیکترۆنی و ژیری دەستکردا، پێشکەوتن وگۆڕان وەرچەرخان بۆ مێژووی گۆڤارەکە تۆمار دەکات و سەردەمی تازەی بۆ دێنێتە پێش بەجۆری هەرە پێشکەوتوو گۆڤارەکە دروست دەکاتەوە و چەند شانازییەکی تر دەخاتە سەرخەرمانەی شانازییەکانی گۆڤارەکە و پێشەنگییەکی دیکەی بۆ تۆماردەکات لەوانە:

  1. لە مه‌تینى ژمارە 233 دا بە ناوی- دیتن، سەرگوتاری گۆڤار دەبینین و دەخوێنینەوە، بە پێنووسی سەرنووسەر نووسراوە (ڕۆژنامەڤانی كاغەزی نامریت)، ئەم سەرگوتارە گرنگە، زیرەکی و ئاگاهی سەرنووسەری گۆڤار نووسەرو رۆژنامەنووسی کورد (شەمال ئاکرەیی) تێدا دەبینین و پێمان دەڵێ ئێستا مەتین لە چ سەردەمی تەکنەلۆژیای چاپی پێشکەوتوودایە وچۆن هەنگاوی بەرەو پێشکەوتن وبەردەوامی دەنێ. رۆژنامەی کاغەزی لە بەرامبەر رۆژنامەی ئەلیکترۆنی لەململانێ دایە بۆ مانەوە، بۆیە دەبێتە پێشکەوتنێکی   Govarametin.comپێگەی ئەلیکترۆنی گۆڤارەکە دیکەی مەتین بۆ بە ئەلیکترۆنی بوونی و بۆ گەیشتنی بەدوا خاڵ و شوێنی ئاوەدانی دونیا.

هەمان بۆچوونیش بۆ گۆشەی دیتن ،ژمارە  245دا (مەتین هندەک گوهۆرینان د دیزایناخۆ دکەت) بە پێنووسی سەرنووسەر هەمان زیرەکی و تێگەیشتنە بۆ پێشکەوتنە خێراییەکانی چاپ و دەرهێنانی گۆڤار لەسەردەمی دیجیتاڵی دا.

  1. لەو 12 ژمارەی ئیەکەم ساڵی خولی پێنجەمی مەتین دا، چەندین نووسەری شارەکانی دیکەی کوردستان، جگە لە دهۆک لەشارەکانی دیکەی کوردستان، نووسەرانی کرمانجی خوارو- سۆرانی دیالێکتی سۆرانی بەشدارن لەوانە نووسەران: حەمە هاشم، نوری بێخاڵی، رزگار جەباری، عەلی دۆلەمەڕی، د. سالار عوسمان، جوان رۆژبەیانی، گۆران سەباح، دژوار فایق، سمکۆ محمد، و چەندانی تر.

لە ڕووی هونەرییەوە ژمارەکانی خولی پێنجەمی گۆڤار بە ستانداری جیهانی و چاپی جوان و کاغەز و بەرگی سەرنج راکێش و دیزاینی شیاو و سەردەمیانەی هونەری شایان بە گۆڤارێکی مێژووی و دەرهێنانی هونەری لە ئاستی بەرزی هونەری دایە  بە جۆرێ لێکۆڵینەوەی زیاتر هەڵدەگرێ. قوتابیانی خوێندنی باڵا ماستەر و دکتۆرا هانبدرێن نامەی ماستەریا توێژینەوەی دکتۆرا  لەسەر مەتین بێننەوە ، چ لە بەشی مێژوو یا لەبەشی راگەیاندن.

لەپێناو پاراستن و پێشخستن و پێشکەوتنی هەمیشەیی مەتین دا :

بۆ پاراستنی ناو و ناوبانگی مێژووی گۆڤاری مەتین و هێشتنەوەی ئەو دیرۆکە سەرفرازەی رۆژنامەگەری کوردی و بەردەوامی دان بە پێشخستنی ئەو چەند پێشنیارە، بەگرنگ دەزانین بیخەینه‌ بەردەست بەرێزان سەرنووسەرو سکرتێری نووسین و بەرێزان  ستافی کارونووسین و بەرپرسانی دەرچوونی گۆڤارەکە:

  1. بەردەوامی دان بە دەرچوونی بەبەردەوامی و بە شێوەی مانگانە لە رۆژێکی دیاری کراودا کە بە (رۆژی مەتین) بناسرێ.
  2. ساڵانە یادی بکرێنە بە کۆڕ و سمینار و بابەتی هەلسەنگاندن و توێژینەوە و وەرگرتنی پێشنیار و سەرنجی پسپۆرانی ئەو بوارە.
  3. هانی قوتابیانی بەشی مێژووی زانکۆکان، بەتایبەتیش زانکۆی دهۆک و زاخۆ بدرێ، توێژینەوە و نامەی ماستەر و دکتۆرای بۆ تەرخان کەن، ئاخر پێنج خوڵ و (245) ژمارە لە گۆڤارێکی شۆڕشگێری کوردی بۆ مێژووی رۆژنامەگەریی کوردی نەک هەر کەم نییە بەڵکو جێی شانازیە بۆ ئەو مێژوو و کاروانە شۆڕشگێرییەی رۆژنامەگەری کوردییە لە دەڤەری بادینان.
  4. هاندانی قوتابیانی بەشی راگەیاندنی زانکۆکاندا بە پێشکەشکردنی پرۆپۆزەلی هەمەجۆر دەربارەی گۆڤارەکە بۆ توێینەوە و لێکۆڵینەوە.

پەراوێز و سەرچاوەکان :

  1. مەسعود بارزانی ، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی چوارەم 1975-1990شۆڕشی گوڵان، بەشی دووەم ڵاپەرە 132، هەولێر.
  2. ئینسکلۆپیدیا پارێزگا دهۆکێ ، بەرگێ ئێکێ ساڵی 2017 لاپەرە 77-78
  3. وریا جاف ، مێژووی رۆژنامەگەریی پارتی دیموکراتی کوردستان 1946-1966 لاپەڕە 90 چاپی یەکەم 1996 – چاپخانەی خەبات دهۆک
  4. ئیسماعیل بادی ،بیبلیۆگرافیا گۆڤارا مەتین 233-244 ، چاپخانا خانی- دهۆک- 2024 لاپەرە 4- 6
  5. وەسفی حسن ، رۆژنامەگەری ل دەڤەرا بهدینان 1950-2005،چاپا دویێ و زێدەکری چاپخانا خانی دهۆک ، لاپەرە 62.
  6. ا. م. د. سعد سلمان المشهداني، تاریخ وسائل الاعلام في العراق، عمان الاردن 2013، ص109.
  7. بەشێک لە ئەرشیفی گۆڤاری سەفین لەسەردەمی شاخدا ، کۆکردنەوەی لقی دوو- مەکتەبی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن، هەولێر 2016 .
  8. فاروق عەلی عومەر، رۆژنامەگەری کوردی لە عێراقدا 1914-1939 وەرگێرانی: تاریق کارێزی، ساغکردنەوەی دەقەکان عەبدوڵلا زەنگەنە چاپی یەکەم ، هەولێر 2006.
  9. یوسف ئەحمەد مەنتک، چەپکێک لە مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی، لە 1959-2012 پەرتوکی یەکەم، چاپ ، هەولێر-. 2024، ل15.
  10. محمد خدر مولوود، رۆژنامەگەری حکومەتەکانی کوردستان، وەزارەتی رۆشنبیری، چاپ چاپخانەی رۆشنبیری، هه‌ولێر- 1999، ل47.
  11. ئازاد عەبدولواحید، د. مارف خەزنەدار لەگۆڤاری ڕامان دا (ئامادەکردن)، بەرگی یەکەم، ئەکادیمیای کوردی، چاپ زانکۆی سەلاحەدین 2018، ل291.

سەرچاوەکان بە زمانی عەرەبی :

1-د.فائق بطي ، الموسوعة الصحفية الكردية في العراق تاريخها و تطورها ، دار المدى الطبعة الأولى 2011 الصفحة 279-281.

2-ا.م.سعد  سليمان المشهداني، تاريخ وسائل الاعلام في العراق،عمان – الأردن 2006 صفحة 109.

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …