پراگماتیک و ئەرگومێنت

نزار عیسا عەلی

 

ئەرگومێنت

ئەرگومێنت تیۆرەکا زمانییە، ڤەکۆلینێ ل ئەرگومێنتێن زمانی دکەت و ب ئەرکەکێ سروشتیيێ زمانی دهێتە ناسکرن. ئەرگومێنت د زمانیدا ب ڕێکا چەندین ئامراز و ئەگەران دهێتە دروستکرن. مەبەست ژ ئەرگومێنتێ پێشکێشکرنا چەندین بەلگە و ئەرگومێنتێن جۆدایە ژ بۆ ئەوێ چەندێ ئەنجامەکێ دیارکری ب دەستڤە بهینیت و ئارمانج ژ ئەرگیومێنتان کاریگەری یان ڕازیکرنا وەرگرییە ب بۆچوونەکێ یان گوهۆڕینا بۆچوون و هەلویستێن وەرگری دەربارەی بابەتەکێ دیارکری(مەعروف، ٢٠١٦، ٤٧).

 ژ لایێ زاراڤیڤە:

زاراڤێ ئەرگومێنت د بنەرەتدا ژ چاوکی لاتینی (Argunmentun) هاتییە وەرگرتن، ب واتایا پشتەڤانیکرن/ هۆکارهینان/ هۆکارێ لۆژیکی/ پاساودان د سەدێ چاردێدا بکارهاتییە، ڕەگێ ئەڤی زاراڤی ژ کارێ (Arguer) لاتینی هاتییە وەرگرتن، ب واتایا ڕۆنکرن/ نیاسین/ ئینانا بەلگەیان بکارهینایە. د فەرەنسییا کەڤندا ئەڤ زاراڤە بوویە Argument ب هەمان واتایێن سەری هاتییە بکارهینان، د زمانێ ئینگلیزیدا ڕەگێ Argue ب واتا ئاخڤتن ب شێوەیەکێ تووند ل گەل کەسەکی دەمێ ل گەل هەڤ بۆچوون نەبیت و بەروڤاژی بیت یان بۆ مەبەستا پاساو و پشتەڤانیکرنێ ژ بۆچوونا خوە بهینیت (احمد، ٢٠٢٣، ٦). ئەرگومێنت د بنەرەتدا ژ پەیڤا گریکی Argues هاتییە و ب واتایا سپییێ بریسقەدار دهێت(عەلی، ٢٠٢٠، ٢٠٤).

د زمانێ عەرەبیدا زاراڤێن (الحجاج، الموضوع) بکارهینانە و د فەرهەنگا (لسان العرب)دا ب واتایا (سەلماندن) هاتییە، د زمانێ فارسیدا زاراڤێن (موضوع، استدلال، برهان) هاتینە بکارهینان، هەروەسا د زمانێ کوردیدا زاراڤێن (ئارگومێنت، ئارگومێنت – داواکراو، کەرەستە، قەوارە) هاتینە بکارهینان(احمد، ٢٠٢٣، ٦) هەروەسا زاراڤێن (ئەرگومێنت، ئەرگیومێنت، ئارگیومێنت) ژی دهێنە بکاهینان.

پێناسەیێن ئەرگومێنتێ:

ئەرگومێنت ب چەندین شێوه‌یان هاتییە پێناسەکرن، ل خوارێ دێ ئاماژێ ب هندەک پێناسەیان دەين، وەک:

دیتنا (باول و کیمب) دەربارەیی ئەرگومێنتێ «گرۆپەکە ژ مەسەلەیان ئێک ژ ئەوان ئەنجامە و یێن دی دەستپێکێن لۆجیکینە، کو هەولا پالپشتییا ئەوی ئەنجامی دکەن»(عەلی، ٢٠٢٠، ٢٠٥).

(دیکرو) دبینیت ئەرگومێنت «مەبەستی کاریگەری کردنە سەر بەرامبەر، لە ڕێگای کەرەستە زمانییەکان و بنەما دەوروبەرییەکان»(دزەیی، ٢٠١٤، ٢-٣).

(تولمین) سەبارەت پێناسەیا ئەرگومێنتێ دبێژیت: «ئەرگومێنت هەماهەنگییەکە د ناڤبەرا بابەت و بەلگەیێدا، کو هەولا سەلماندنا ئەوێ دهێتە کرن، ئەڤجا ژبەرهندێ ئەرگومێنت ب ئەرکێ ڕێپێدای بۆ بکارهینانێ ڕادبیت، کو ئەرکەکێ سەرەکییە و ئەرکێن دی دبنە ئەرکێن لاوەکی یان پەراوێزکری بۆ ئەوی ئەرکێ ڕپێدای بۆ بکارهینانێ» (عەلی، ٢٠٢٠، ٢٠٦).

(بێرلمان و تیتیکا) پێناسەیەکا نوی بۆ ئەرگومێنتێ کرییە و دبینن، «ئەرگۆمێنت بریتییە لە کۆمەڵێک تەکنیک لە گوتاردا، کەوا لە بیر و هزری گوێگر دەکات خۆ بەدەستەوە بدات بۆ ئەو پەیامانەی ئاراستەی دەکرێت، یان پلەی خۆ بە دەستەوەدانەکەی زیاد بکات» (شوانی و محەمەد ئەمین، ٢٠٢٢، ١٨١).

(مایەر) د پەرتووکا (لۆژیک و زمان و ئەرگومێنت) دبێژیت: «بزاڤەکا ڕازیکرنێیە و ڕەهەندەکێ جەوهەری هەیە د زمانیدا، ژبەرهندێ هەمی گوتار بزاڤا هندێ دکەن، کو جەماوەر و وەرگرێ خوە ڕازی بکەن و کاریگەريیێ ل سەر دروست بکەن»(محمد و دزەیی، ٢٠٢٠، ٧١).

 د پێناسەکرنا ئەرگومێنتێدا (جین دوبویس) دبێژی: «ئەرگومێنت هەر دابێشەیەکە مەرەم پێ ڕازیکرن بیت، بەلێ ژبەرکو ژ لۆجیکێ هاتییە خواستن، ژبەرهندێ خودان بهایە و ئەرکێ ڕازیکرنێ دبینیت»(عەلی، ٢٠٢٠، ٢٠٦).

ب نێرینا (بەشیر یەعقوبی) ئەرگومێنت بریتییە «ل هونەرێ ڕازیکرنێ د ناڤبەرا فرێکەر و وەرگریدا، چ گوهدار بیت یان خواندەڤان بیت، فرێکەر و گوهدار ل سەر بنەمایێ کؤمەکا ئەرگومێنتان ب یێن لۆژیکیڤە پێکڤە دهێنە گرێدان»(الرواي، ٢٠١٩، ٢٠٩).

د فەرهەنگا (فەرهەنگی زاراوەکانی ئەدەب و زانستە مرۆڤایەتییەکان)دا هاتییە «بریتییە بەکارهێنانی چەند ڕێگەیەک، یان چەند شێوازێکی ئاخاوتن و گفتوگۆ کە ببێتە مایەی سەرکەوتن لە ڕازیکردن و قەناعەتپێهێنانی گوێگرەکەت، یاخود ئەو کەسەی دیالۆگی لەگەلدا دەکەیت لە بابەتێکی دیارکراو، یان لە ڕوونکردنەوەی ئایدیا و جیهانبینییەک»(ئەسوەد، ٢٠١٥، ٤٢).

ئەرکێن ئەرگومێنتێ:

ئەرکێن ئەرگومێنتان پێکدهێن ژ:

«١ـ ڕازیکردنی بیری و عەقلی.

٢ـ ئامادەکردن بۆ وەرگرتنی پەیامیک.

٣ـ هاندانی گوێگر بۆ کارێک»(شوانی و محەمەد ئەمین، ٢٠٢٢، ١٨٢).

 تایبەتمەندییێن ئەرگومێنتێ:

«١- پێدڤییە ئەرگومێنت ڕاست بیت و ژ لایی وەرگریڤە بهێتە پەسەندکرن.

٢- پێدڤییە ئەرگومێنت ڕووهن و ئاشکرابیت.

٣- پێدڤییە ئەرگومێنت نە دژی دابونەریت و بیر و باوەرێن وەرگری بیت»(مەعروف، ٢٠١٦، ٤٨).

٤- پێدڤییە ئەو گروپێ ئەرگومێنتێ بکاردهینن، ڕێکەڤتن ل سەر ئەرگومێنتێ هەبیت.

٥- نابیت شاشییێن وەسفی د ئەرگومێنتێدا هەبن»(دزەیی و سلێڤانەی، ٢٠١٣، ١٨٥-١٨٦).

جۆرێن ئەرگومێنتێ:

ئەرگومێنتان چەندین جۆر هەنە، ئاخڤتنکەر ئەرگومێنتا گونجای هەلدبژێریت ژ پێخەمەت ڕازیکرنا گوهداری، ل خوارێ ب تنێ دێ جۆرێن ئەرگومێنتان ڕێزکەین، ئەو ژی:

«١- ئەرگومێنتێن نیمچە لۆجیکی.

٢- ئەرگومێنتێن ل سەر بنەرەتێ پێکهاتەیا واقعی هاتینە دانان.

٣- ئەرگومێنتێن بۆ پێکهاتەیا واقعی هاتینە دانان.

٤- ئەرگومێنتێن هێجەتهێنانێ.

٥- ئەرگومێنتا ئاراستەی.

٦- ئەرگومێنتا هەبوونێ.

٧- ئەرگومێنتا ڕەمزی.

٨- ئەرگومێنتا پەند و گوتنێن مەزنان.

٩-  ئەرگومێنتا مێژوويی.

١٠-  ئەرگومێنتا سروشتی.

١١-  ئەرگومێنتا دیدەڤانی(شایەتدان).

١٢- ئەرگومێنتا هەڤدژ»(عەلی، ٢٠٢٠، ٢٠٩-٢١٤).

بەلێ ب شێوەیەکێ گشتی ئەرگومێنت دابەشی دو جۆرا دبن، ئێک ئەرگومێنتا ئاشکرایە، کو د ئەڤی جۆریدا ب ساناهی و بێ دوەروبەر ل دەڤ گوهداری دیار دبیت، جۆرێ دویێ ئەرگومێنتا نەئاشکرا (ڤەشارتی) گوهدار ب ڕێکا دەوروبەری دگەهیتێ و ل دەڤ دیار دبیت(دزەیی و سلێڤانەی، ٢٠١٣، ١٨٦).

تیۆرێن ئەرگومیێنتێ:

د ژێدەراندا ئاماژە ب چار جۆرێن تیۆرێن ئەرگومێنتان هاتییەکرن، کو هەر ئێک ژ ئەوان بنەما و ڕێک و جۆر و دابەشکرنێن خوە بۆ هەنە، ئەو هەر چار تیۆر پێكهاتينه‌ ژ:

١ـ تیۆرا بیرلمان و تیتکا.

٢ـ تیۆرا دیکرۆ.

٣ـ تیۆرا میشال مایەر.

٤ـ تیۆرا تولمین(دزەیی، ٢٠١٤، ١٠-١٣).

پراگماتیک:

پێشتر د وانە و ڕاپۆرتێن بووریدا باسێ پراگماتیکێ ب گشتی هاتییە کرن و ب تایبەتی ژ لایێ (زاراڤ، پێناسە، دیرۆک و سەرهلدان، ئارمانج ، بنەما، بوار و بیاڤ … هتد)، لەورا مە نەڤییا ئاماژەیێ پێبدەن، تنێ ئاماژەیێ ب پێناسەیێ دەن.

(عەبدولواحد موشیر دزەیی) ب ئەڤی ڕەنگی پێناسەیا پراگماتیکێ دکەت: «بەکارهێنانی زمانە بۆ مەبەستێک لە دەوروبەرێکدا و دەوروبەری کۆمەڵایەتی و دەروونیش کاریگەری خۆیان دەبێت لەسەر دەربرینەکان لەلایەن قسەکەر و لێکدانەوەکان لای گوێگر»(دزەیی، ٢٠١٤، ٢٤).

د پێناسەیەکا دیتردا هاتییە: «پراگماتیک ڤەکۆلینێ ل ئەوێ واتایێ دکەت، ئەوا ئاخڤتنکەری مەبەست بیت»(عەلی، ٢٠١٤، ١٧).

پراگماتیک و ئەرگومێنت:

تیۆرا ئەرگومێنتێ ب شێوەیەکێ گشتی ژ دو ژێدەرێن زانیاریيێ ژێدەر وەرگرتینە:

١- بۆچوونا پراگماتیکی د ناڤ زمانڤانییا نوی و هەڤچەرخدا، کو ئەرگومێنت ئێکە ژ تیۆر و تەوەرێن گرنگێن پراگماتیکێ.

٢- د بابەتێ گوتار و گوتاربێژيیێدا(شوانی و محەمەد ئەمین، ٢٠٢٢، 180).

ئارمانج ژ بکارهینانا ئەرگومێنتان د ناڤ ئاخڤتنێدا ڕازیکرنا گوهدارییە ئەو بابەتێ ژ لایێ ئاخڤتنکەریڤە بۆ هاتییە پێشکێشکرن. وەکی بکارهینانا ئەڤان ئەرگۆمێنتان د ئەڤێ نموونەیا ژێریدا:

– برنجێ سولتان تامەکا خوەش و هێزەکا بێسنوور ددەت.

د ئەڤێ نموونێدا ئەڤ ئەرگومێنتە هەنە:

١- تامەکا خوەش.

۲- هێزەکا بێسنوور(عەلی، ٢٠١٤، ١٤٢).

مادەم بکارهینانا ئەرگومێنتان ئارمانج و مەبەستەک ل پشت هەیە و ئەو ژی ڕازیکزنە ب بابەتی، ل ئەوی دەمی ڤەکۆلینا ئەرگومێنتی دچیتە د ناڤ ڤەکۆلینا پراگماتیکێدا و ب بابەتەکێ پراگماتیکێ دهێتە دانان، چونکی مەبەست کلیل و کاکلا زانستێ پراگماتیکێیە و پراگماتیک د زمانیدا ل مەبەستێ دگەڕهیت، داکو نیەت و نیازێ ژ کارهینانا زمانی بزانیت و کا بۆچی و ژبەر چ ئاخڤتنکەری زمان بکارهینایە(عەلی، ٢٠١٤، ١٤٢). واتە پەیوەنديیەکا بهێز د ناڤبەرا ئەرگومێنت و پراگماتیکێدا هەیە و ب بابەتەتەکێ پراگماتیکێ دهێتە زانین.

نموونە:

– ئەز ماندیمە، واتە من پێدڤی ب بێهێنڤەدانێ هەیە.

– نەشێم پشکداريیێ ئاهەنگێ بکەم، ژبەرکو من مێهڤان یێن هەین.

– نەخوەشییا کورۆنایێ بەلاڤبوویە، ئاگەهداری خوە بن….هتد.

 

لیستەیا ژێدەران

 ١- ئەسوەد، نەوزاد ئەحمەد(٢٠١٥)، فەرهەنگی زاراوەکانی ئەدەب و زانستە مرۆڤایەتییەکان، هەولێر: بلاوکراوەی ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بلاوکردنەوە.

٢- دزەیی و سلێڤانەی، عەبدولواحد موشیر و شێرزاد صەبری(٢٠١٣)، زمانەوانی سیاسی، هەولێر: بێ دەزگەهـ.

٣- احمد، سیروان سمین(٢٠٢٣)، لێکسیکۆ سینتاکسی دروستەی ئارگۆمێنت لە زمانی کوردیدا، تێزی دکتۆرا، زانکۆی سلێمانی: کۆلێژی زمان.

٤- دزەیی، عەبدولواحد موشیر دزەیی(٢٠١٤)، ئەرگۆمێنت لە ڕێکلامی بازرگانی زمانی کوردیدا، گۆڤارا زانکۆیا دهۆک یا زانستێن مرۆڤایەتی و کومەلناسی، بەرپەندا (١٧)، ژمارە (١).

٥- دزەیی، عەبدولواحید موشیر(٢٠١٤)، زانستی پراگماتیک، چاپی دووەم، هەولێر: ناوەندی ئاوێر بۆ چاپ و بلاوکردنەوە.

٦- الرواي، باسمە ابراهیم شریف(٢٠١٩)، الحجاج في حارث بن ایشکري، مجلة دراسة تربویة، العدد(٤٨).

٧- شوانی و محەمەد ئەمین، رفیق محمد و یوسف نوری(٢٠٢٢)، هەندێک لایەنی تیۆری ئەرگۆمێنتی ڕەوانبێژی لە گوتاری ئایینی ئیسلامدا، گۆڤاری زانکۆ بۆ زانستە مرۆڤایەتییەکان، بەرگی (٢٦)، ژمارە (٥)، زانکۆی سەلاحەددین.

٨- عەلی، شێرزاد سەبری(٢٠١٤)، پراگماتیک، هەولێر: بڵاوکراوەی ئەکادیمیای کوردی.

٩- عەلی، شێرزاد سەبری(٢٠٢٠)، شرۆڤەکرنا گوتارێ، دهۆک: ژ وەشانێن پەرتووکخانەیا موکسی.

١٠- محمد و دزەیی، بەهار زایر و عبدالواحد موشیر(٢٠٢٠)، ڕەوانبێژی وەک میکانزمێکی ئەرگۆمێنتی لە دارشتنی هەواڵ دا، گۆڤاری قەلای زانست، بەرگی (٥)، ژمارە(٤)، هەولێر: زانکۆی لوبنانی فەرەنسی.

١١- مەعروف، خالد عەلی(٢٠١٦)، شڕوڤەکرنا زمانێ نوچەیان د ڕۆژناما ئەڤرۆدا(٢٠٠٧-٢٠١٠)، ناما ماستەرێ، زانکۆیا زاخۆ: فاکولتییا زانستێن مرۆڤایەتی.