هەلبەستا دیار ئەبدولعەزیز یا ب ناڤێ ( ڤەمریانا هەتاڤێ ) تابلۆیێ ڤان کۆخی، یێ ب ناڤێ (ستێرکێن شەڤێ)

فەهمی بالایی

پشتی من دیوانا هەلبەستڤانێ گەنج دیار ئەبدولعەزیزی، یا ب ناڤێ (گولەک د سینگێ سەدەفێ دا) خواندی، ئەز چوومە د ناڤا وێنەیێن جوان، خەیالێن بەرفرەهـ، ئازاد، لێکدان و ڤەهاندنا زمانەکێ جوان یێ هەلبەستێ دا. د لاپەرێن دەستپێکێ دا من پەیڤ خواندن، لێ تابلۆ دهاتن بەرچاڤێن من. ئەڤە ژی د فورمێن داهێنانێن ئەدەبی و هۆنەری دا هەستێن مرۆڤی دلڤینیت. لەوما من دڤیا بەراوردییەکێ د خواندنا ڤێ هەلبەستێ د گەل ڤی تابلۆی دا بکەم. ژ لایێ ناڤەرۆک، سومبۆل، رەنگ، جیهانا ڤەشارتی، ژیان و ئەرد و روح ، مرن و ئاسمان د تەیسینا ستێران دا.

چەڤەنگ

دەربڕینەکە ژ هەست و جیهانا دەروونی یا ڤەشارتی، ئەڤ چەڤەنگە ب درێژییا دیرۆکی د پڕانییا رێبازێن هۆنەری و ئەدەبی دا بکارهاتییە، دبیت مادێن وان ژێک د جودابن، ژ بەر کو هەلبەست ب پەیڤان و تابلۆ ب خەت رەنگان، پتر ڤان سومبۆلان دیاردکەن. هندەک جاران رەمز ژ هەستان بەر ب کویراتییەکا دی دچیت، وەکی نەدیاربوونێ (غموض) گرنگییێ ب واتەیا ڤەشارتی ددەت. هندەک جاران ژی دبیتە پێشنیاز، گرێدانا واتەیێ ب ڤەشارتنێ ڤە. هەر وەسا بکارئینانا هۆنەری د خزمەتا تێکستی دا، وەک موزیک و ڤەگوهاستنا هەستان، گرنگیدان ب خەیالێ و دەربڕینەکا نەراستەوخۆ. د شێوەکارییێ دا ژێدەر سروشتە و گرنگییێ ب خەت و رەنگی ددەت و ژ کۆپیکرنێ بەر ب نەدیارییێ دچیت.

د ڤێ خواندنێ دا دێ پتر گرنگییێ دەمە چه‌ڤەنگێ (رمز) د هەردو بەرهەمان دا.

هەردو داهێنەران پەنا ب بەر هندەک سومبۆلان برییە و جیهانا خوە یا ڤەشارتی ب شێوەیێن نەراستەوخۆ د هەستێن خوە دا بکارئینایە. ئەڤە ژی ئێکە ژ دیاردێن سومبۆلیزمێ د بەرهەمێن ئەدەبی و هۆنەری دا. ژ بەر کو کۆمپلویەک بوو ل سەر ریالیزمێ و پتر ژ کۆپیێ بەر ب ڤەشارتن، خەیال و هەستان چوو.

چەڤەنگ د هەلبەستێ دا:

حەلیانا مە د دەستێن عشقێ دا

گەلەک تشت تەڤلهەڤکرن..

داوی تشت ژی هەتاڤ و ئاسۆ

دلێ ئێڤارێ بۆ شۆرەشەکا زەر و

گەلەک تشت ژ هەڤ جوداکرن

هەر ژ رێک و بیرهاتنا هەتا ئاسمان و فڕینێ

ئەم تێکدا حەلیاین و هەتاڤ تێکدا ڤەمریا

کەونی ڕەنگێ فەنابوونێ گرت و ژ دەستێن ئەزەلێ دەرکەفت

ستێران ب دوعایێن سەرمایێ خوە ڤەشارت.

د ڤان مالکێن هەلبەستێ دا، هەلبەستڤانی دەردێ خوە ل گەل خوەزایێ بکارئینایە و هندەک سومبۆل ژێ گرتینە و کرینە هێڤێن و بەرهەمێ ئاڤاهیێ هەلبەستێ، وەک؛ (هەتاڤ، ئاسو، ئێڤار، ئاسمان، کەون و ستێر، رەنگێ زەر و …)

ب عشقێ دەستپێکرییە، پاشی پەنا ب بەر خوەزایێ برییە و دەردێ خوە یێ ڤەشارتی ل سەر پارڤەکرییە.

ئەگەر ئەم تابلۆیێ هۆنەرمەندێ هولەندی ڤان کۆخی (ستێرکێن شەڤێ) پێشچاڤ بکەین، دێ بینین ژ ئەگەرێ ئەشقەکا ڤەشارتی گوهێ خوە دبڕیت و دبنە نەخۆشخانا دەروونی ل پاریس یا ب ناڤێ (سان پول دی موسولی)، ئەو د پەنجەرەیا ئودەیا تێدا، دیمەنێ شەڤێ و دەردێ خوە د گەل شەڤێ دبێژیت و ڤان سومبۆلا بکاردئینیت: (شەڤ، ستێر، ئاسمان، ڕنگێ زەر، شەوقا هەیڤێ، دار، گوند و…)

ئەگەر ئەم بەراوردییەکێ د ناڤبەرا هەردو بەرهەمان دا بکەین، دێ پتر ژ پێنج رەمزا د هەڤپشک بن و هەردو ژی دەردێ خوە ب ڤان سومبۆلا بکاردئینن و ب شێوەیەکێ نەراستەوخو بینەری و خواندەڤانی د حێبەتیێ دا دهێلن و بەرێ وان ددەنە خەیال و هزرکرنەکا ژ هەستان کویرتر.

پاشی دیار بەردەوامییێ ددەتێ و دبێژیت:

ئەڤرۆ یەکەم رۆژا ڤەمریانا هەتاڤێ یە و

باران وەک سەمایا خەریبترین بوونەوەرێ تەنها

ل ئاسمانەکێ ساهی ما هەلاویستی

پاشی بەردەوام دبیت و دبێژیت:

تو بێژی ستێر ژی چاڤ لێ بکەن و ئاسمانی بهێلنە مەحتل

پاشی سەفەرێن مە

تنێیاتیا مە… بێدەنگیا مە

خەیالێن مە و سۆتن و تەربوونێن مە تژی بن ژ تاریاتیێ

ڤان کۆخ د تابلۆی دا سومبۆلا ئاسمانی روناهییا هەیڤێ و ستێرەکا گەش د ناڤا ئاسمانێ شین دا دیاردکەت، بێدەنگییا گوندەکێ بێ مرۆڤ رۆناهی ل سەر بەلاڤکرییە، هەست ب غەریبیێ و تێنیاتییێ کرییە و دێرەکا گوندێ خوە یێ هولەندا، ل ڤی گوندی زێدەکرییە، دا ڤەگەریێتە وان بیرهاتنێن ل پاش خوە هێلاین. ژ بەر کو وی دەمی دێر ل گوندێن فرەنسا نوبوون. ئەڤە ژی خەیالێن هۆنەرمەندی بەر ب جیهانەکا دویرتر دبن.

د ناڤبەرا هەلبەستێ و تابلۆی دا ئەڤ سومبۆلە بەردەوام دبن: (بتنێماین، غەریبی، ئێشێن دەروونی، ئاسمانێ شین، رۆناهی و ڤەگەر بو بیرهاتنان)

ژ بەر کو بابێ ڤان کۆخی ل هولەندا راهبێ دیرەکێ بوو، هێشتا باندۆرا وان دیمەنا د هزرێن ویدا مایە، گرێدانا باوەریێن دێرێ ل گەل روحییەتا بەر ب ئاسمانێ شین دچیت بوینە بابەت و سومبۆلێن تابلۆیی.

کەک دیار ژی د هەمان ئێش و دودلیێ دا، دخوازیت دەردێ خوەیێ ڤەشارتی ب سومبۆلێن پەیڤێن هەلبەستێ دیاربکەت، بێهیڤیاتییا ڤەمریانا هەتاڤێ، هەلاویستنا بارانێ د ناڤا ئاسمانێ ساهی دا و ترسا مەحتلیێ، بێدەنگی، بتنێمایین، خەیال و تاریاتییا شەڤێ.

ڕەنگ:

هەلبژارتنا رەنگا د ڤی تابلۆی دا، نیشانا داهێنانا هۆنەرمەندی یە، وەسا دیاردبیت، کو نە کەسەکێ نورمالە، بەلکو کەسەک داهینەرە، رەنگێ شینێ تاری د گەل هندەک لێدانێن رەنگێ کەسک د گەل رەنگڤەدانا رۆناهییا هەیڤێ دیارە.

سپی و زەر کارتێکرنەکا حەلەزۆنی دروست دکەن، ژ بۆ بالکێشیێ و بەر ب ئاسمانی دچیت. ئەڤە هەمی د شێوەیێ حەلەزۆنی بادای دا وەک زڤرۆک بکارئیناینە.

بوچی شێوەیێ حەلەزۆنی؟

هەر هێلەک (خط) ژ خالەکێ دەستپێدکەت و شیوەیێ خوەیێ ئەندازیاری وەردگریت. د هەلبەستێ دا بوویە دلۆپ و بوویە باران، ئاسمان، ژیان، مرن و زڤرۆک.

ڤان کۆخی، ل گورەی دیتنێن فەلسەفی و زانستی و هۆنەری، گەلەک گرنگی ڤی شێوەیێ حەلەزۆنی دایە. هێل و شێوەیێ حەلەزۆنی د پترین تشتان دا بکاردهێت و ژ دەتستپێکا ژیانێ تاکو ئەڤرۆ بەردەوامە، ئەگەر ئەم ڤان نموونا بینین، یێن ب شێوەیێ حەلەزۆنی دکەڤن پێش چاڤێن مە وەک:

رۆژ، ئەرد، زڤرۆکا بای، زڤرۆکا ئاڤێ،  تەڤنپیرک، گولبەرۆژ، گولێن هەمەرەنگ، وەرزێن سالێ، چوونا روحێ بۆ ئاسمانی، زڤرینا ل دۆر ئاگری، دەورا دەروێشان، زڤرینا دەورا بەرێ رەش، سەما و…هتد.

لەوما ڤان کۆخی ژیان و مرن ب هەڤرا گرێداینە و د گەل لێدانا فرچەی بەر ب ئاسمانی برینە، ل سەر شێوەیێ حەلەزۆنی د هەیڤ، با و ستێرکان دا د ناڤا رەنگێ شین و رۆناهیێ دا نیشا مەدایە و دەربرین ژ دەردێ خوە کرییە.

بکارئینانا ڕەنگێ زەر، کەسک و هندەک سۆری ل سەر مالێن گوندیان.

بابەت:

ڤان کۆخی، دەردێ خوە د ڤی تابلۆی دا دیارکرییە و دەمێ ل نەخوشخانێ ب رۆژ شەڤ رەسمکرییە. وەسا دیارە وی هزرا مرنا خوە کرییە و بێهیڤیاتی و دودلی ل دەڤ پەیدابوویە. ئەڤە ئێکە ژ جوانترین تابلۆیێن وی یێ ل ساڵا ١٨٨٩ێ چێکری، ساڵەکێ بەری خوە بکۆژیت.

د نیڤا تابلۆی دا گوندەک وێنەکرییە، ئەڤ گوندە ژ خەیالا وی یە و دێرەک لێ زێدەکرییە. گرنگی ب ئاسمانی دایە، لێ رۆناهییا هەیڤێ و ستێرکان رەشاتییا شەڤێ کوشتی و هندەک ل سەر مالا بەلاڤکرییە، دارەکا وەک کاژێ ل پێشیێ ب رەنگێ تاری بەر ب ئاسمانی و ستێرکا دچیت و ل هەمبەر گوندی بلند دبیت. ئەو نیشانا مرنێ یە و تایێن وێ، وەک روحێ بەر ب ئاسمانی دچن، دیتنا هۆنەرمەندی بۆ کەونی و هەوای گرێدانا ژیان و مرنێ یە د ناڤا هێل و شێوەیێ بادای دا چێکرییە.

هەلبەستڤان د ڤان مالکان دا، دیسا بەر ب ستران و سەمفۆنییا جەنگی چوویە و گەردوون و ستێر د ناڤا خەمەکا حەلەزۆنی دا،  د دوبارەبوونێ دا، د ناڤا زڤرۆکەکا ئاڤێ  و ژیانێ دا بەر ب هشکاتی و مرنی دچیت و دبیژیت:

دەنگێ سترانا ئاڤێ ب ریتما جەنگێن سەرگەردان

بو داوی جار هات و

 گەردون ب ستێرێن خوەڤە

حەلاندە د دلۆپەکا گومانێ دا

نەکو ئێدی ئێشان ببیتە سیبەرا مە؟

هەر وەکی دێ دەستێن مە ژێکڤەبن و

زڤرینە دوبارەبوونا چیرۆکا ژبیرکرنێ و

دیسا هەڤنیاسینا هشکاتیێ کەین

ڤان کۆخ د بێهیڤیێ دا نامەکێ بۆ برایێ خوە تیوی دنڤێسیت و تێدا دبێژیت: (جهێ مرۆڤی یێ داویێ د ناڤا ستێراندایە)، لەوما پەنا بەر ب ئاسمانی و ستێرکان برییە. ب تنێ ماینا وی و دودلی و هەستێن غەریبیێ، وی ئەڤ جیهانا خوەیا ڤەشارتی د تابلۆی دا بکارئینان. ئەو ژ ئەردی تێربوو دخواست بەر ب ئاسمانی بچیت، رەڤینەکە ژ ژیانا خەمۆکی، وی هزر دکر مرن نە داوییا ژیانێ یە، بەلکو دەستپێکە دویر ژ هەڤڕکیێ و نەخۆشی و خەمان، دارا تاری یا ل سەر ئەردی، وەک ژیان بەر ب مرنێ دبت و وەک روح بلند دبیتە ئاسمانی و د ناڤا ستێرکان دا ژیانەکا نوی دەستپێدکەت. هەر وەکی ئەو دبێژیت: مرن دەستپێکا ژیانەکا نوویە، نە داویە.

هەلبەستڤان دەردێ خوە و یێ ڤان کۆخی وەک ئێک دبینیت و دبیژیت:

حەقیقەت خەیال…

ئازادی شکەستن…

ژ دەستدان، وەستیان…

برین، گرین…

کەن، خەم…

خەون و بیرهاتن…

راز و نهینی بوونە بالندە و ژ سینگێ من دەرکەفتن

دچوون هەتا داوی وەرزێ بەرزەبوونێ

ل بەر سەمفونیا ئافراندنێ

خیچک ل سیبەرا غوبارێ دکرن و

سیناهیەکێ ل پارچێن من یێن قورمچی دا

چەند د مامە بێدەنگ

هند قەد و پرتێن من دبوونە رەنگ و

خوە د پەرێن بەلاتینکی وەردکرن

د ڤێ هەلبەستێ دا ئەو دەردێ ڤەشارتی یێ ڤان کۆخی د تابلۆی دا بکارئینای و د ناما خوە دا ئیشارەتێ ددەتە بێ هیڤیاتیێ و بەر ب مرنێ دچیت. هەلبەستڤان ژی هاتییە دەردێ خوەیێ ڤەشارتی نیشا مە ددەت وەک؛ (راستی، خەیال، ئازادی، شکەستن، ژ دەستدان، وەستیان، برین، گری، کەن، خەم، خەون و بیرهاتن و…).

پاشی هەلبەستڤان پەنایێ بەر ب دەمی و بەر ب مرنەکا داوی دبیت و روح بەر ب ئاسمانی دچیت و دبێژیت:

ئێڤار تابلۆیا سپێدی یە ب واتەیەکا دی

باران گەرمترین قەسیدەیە ب ئەلفابێیەکا تەر

رێک سەمفۆنییا فرینێ یە ل ئاسمانەکێ نزم

د حەلیانێ دا مە واتەیەک هەیە و

 چریسکێن شعرێ ژ فرینا مە دبارن…

لەشێ تەیێ مژ و رحا منا تریفە

رحا تە یا ریحانی و لەشێ منێ ئەیلوول

سەمایەکا تژی رۆناهییە پشتی مەرگێ رۆژێ…

هەلبەستڤان ژی وەکی ڤان کۆخی تابلۆیەکی ژ وێنە و پەیڤا دئافرینیت و دەمی دکەتە ئێڤار و بەر ب ئاڤابوونێ دچیت و دخوازیت ژ ئەردی بەر ب ئاسمانی بفڕیت و دبیتە کوترەک و رح بەر ب بلندیێ دچیت و ئەو ژی هزر دکەت پشتی مرنێ سەمایا ژیانەکا نوو دەستپێدکەت و هەردو پێکڤە بەر ب وێ جیهانێ دچن.

ژێده‌ر:

  1. دیار عبدالعزيز، دیوانا (گولەک د سینگێ سەدەفێ دا) چاپخانەیا تەهران ٢٠٢٤
  2. ربا الناصر، لەلة النجوم، المؤسسة العربية للدراسات والنشر ٢٠٢٣
  3. فەهمی بالایی، دیرۆکا رەخنەیا هۆنەری، چاپخانا کوردمان، دهوک ٢٠٢٣
  4. Van Goghs gemalte Wirbel gehorchen den Gesetzen der Physik. wissenschaft.de, abgerufen am 8. September 2019..

2. Vincent van Gogh. The Starry Night. Saint Rémy, June 1889 | MoMA. Abgerufen am 25. Dezember 2021.

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …