گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فەهمی بالایی
پشتی من دیوانا هەلبەستڤانێ گەنج دیار ئەبدولعەزیزی، یا ب ناڤێ (گولەک د سینگێ سەدەفێ دا) خواندی، ئەز چوومە د ناڤا وێنەیێن جوان، خەیالێن بەرفرەهـ، ئازاد، لێکدان و ڤەهاندنا زمانەکێ جوان یێ هەلبەستێ دا. د لاپەرێن دەستپێکێ دا من پەیڤ خواندن، لێ تابلۆ دهاتن بەرچاڤێن من. ئەڤە ژی د فورمێن داهێنانێن ئەدەبی و هۆنەری دا هەستێن مرۆڤی دلڤینیت. لەوما من دڤیا بەراوردییەکێ د خواندنا ڤێ هەلبەستێ د گەل ڤی تابلۆی دا بکەم. ژ لایێ ناڤەرۆک، سومبۆل، رەنگ، جیهانا ڤەشارتی، ژیان و ئەرد و روح ، مرن و ئاسمان د تەیسینا ستێران دا.
چەڤەنگ
دەربڕینەکە ژ هەست و جیهانا دەروونی یا ڤەشارتی، ئەڤ چەڤەنگە ب درێژییا دیرۆکی د پڕانییا رێبازێن هۆنەری و ئەدەبی دا بکارهاتییە، دبیت مادێن وان ژێک د جودابن، ژ بەر کو هەلبەست ب پەیڤان و تابلۆ ب خەت رەنگان، پتر ڤان سومبۆلان دیاردکەن. هندەک جاران رەمز ژ هەستان بەر ب کویراتییەکا دی دچیت، وەکی نەدیاربوونێ (غموض) گرنگییێ ب واتەیا ڤەشارتی ددەت. هندەک جاران ژی دبیتە پێشنیاز، گرێدانا واتەیێ ب ڤەشارتنێ ڤە. هەر وەسا بکارئینانا هۆنەری د خزمەتا تێکستی دا، وەک موزیک و ڤەگوهاستنا هەستان، گرنگیدان ب خەیالێ و دەربڕینەکا نەراستەوخۆ. د شێوەکارییێ دا ژێدەر سروشتە و گرنگییێ ب خەت و رەنگی ددەت و ژ کۆپیکرنێ بەر ب نەدیارییێ دچیت.
د ڤێ خواندنێ دا دێ پتر گرنگییێ دەمە چهڤەنگێ (رمز) د هەردو بەرهەمان دا.
هەردو داهێنەران پەنا ب بەر هندەک سومبۆلان برییە و جیهانا خوە یا ڤەشارتی ب شێوەیێن نەراستەوخۆ د هەستێن خوە دا بکارئینایە. ئەڤە ژی ئێکە ژ دیاردێن سومبۆلیزمێ د بەرهەمێن ئەدەبی و هۆنەری دا. ژ بەر کو کۆمپلویەک بوو ل سەر ریالیزمێ و پتر ژ کۆپیێ بەر ب ڤەشارتن، خەیال و هەستان چوو.
چەڤەنگ د هەلبەستێ دا:
حەلیانا مە د دەستێن عشقێ دا
گەلەک تشت تەڤلهەڤکرن..
داوی تشت ژی هەتاڤ و ئاسۆ
دلێ ئێڤارێ بۆ شۆرەشەکا زەر و
گەلەک تشت ژ هەڤ جوداکرن
هەر ژ رێک و بیرهاتنا هەتا ئاسمان و فڕینێ
ئەم تێکدا حەلیاین و هەتاڤ تێکدا ڤەمریا
کەونی ڕەنگێ فەنابوونێ گرت و ژ دەستێن ئەزەلێ دەرکەفت
ستێران ب دوعایێن سەرمایێ خوە ڤەشارت.
د ڤان مالکێن هەلبەستێ دا، هەلبەستڤانی دەردێ خوە ل گەل خوەزایێ بکارئینایە و هندەک سومبۆل ژێ گرتینە و کرینە هێڤێن و بەرهەمێ ئاڤاهیێ هەلبەستێ، وەک؛ (هەتاڤ، ئاسو، ئێڤار، ئاسمان، کەون و ستێر، رەنگێ زەر و …)
ب عشقێ دەستپێکرییە، پاشی پەنا ب بەر خوەزایێ برییە و دەردێ خوە یێ ڤەشارتی ل سەر پارڤەکرییە.
ئەگەر ئەم تابلۆیێ هۆنەرمەندێ هولەندی ڤان کۆخی (ستێرکێن شەڤێ) پێشچاڤ بکەین، دێ بینین ژ ئەگەرێ ئەشقەکا ڤەشارتی گوهێ خوە دبڕیت و دبنە نەخۆشخانا دەروونی ل پاریس یا ب ناڤێ (سان پول دی موسولی)، ئەو د پەنجەرەیا ئودەیا تێدا، دیمەنێ شەڤێ و دەردێ خوە د گەل شەڤێ دبێژیت و ڤان سومبۆلا بکاردئینیت: (شەڤ، ستێر، ئاسمان، ڕنگێ زەر، شەوقا هەیڤێ، دار، گوند و…)
ئەگەر ئەم بەراوردییەکێ د ناڤبەرا هەردو بەرهەمان دا بکەین، دێ پتر ژ پێنج رەمزا د هەڤپشک بن و هەردو ژی دەردێ خوە ب ڤان سومبۆلا بکاردئینن و ب شێوەیەکێ نەراستەوخو بینەری و خواندەڤانی د حێبەتیێ دا دهێلن و بەرێ وان ددەنە خەیال و هزرکرنەکا ژ هەستان کویرتر.
پاشی دیار بەردەوامییێ ددەتێ و دبێژیت:
ئەڤرۆ یەکەم رۆژا ڤەمریانا هەتاڤێ یە و
باران وەک سەمایا خەریبترین بوونەوەرێ تەنها
ل ئاسمانەکێ ساهی ما هەلاویستی
پاشی بەردەوام دبیت و دبێژیت:
تو بێژی ستێر ژی چاڤ لێ بکەن و ئاسمانی بهێلنە مەحتل
پاشی سەفەرێن مە
تنێیاتیا مە… بێدەنگیا مە
خەیالێن مە و سۆتن و تەربوونێن مە تژی بن ژ تاریاتیێ
ڤان کۆخ د تابلۆی دا سومبۆلا ئاسمانی روناهییا هەیڤێ و ستێرەکا گەش د ناڤا ئاسمانێ شین دا دیاردکەت، بێدەنگییا گوندەکێ بێ مرۆڤ رۆناهی ل سەر بەلاڤکرییە، هەست ب غەریبیێ و تێنیاتییێ کرییە و دێرەکا گوندێ خوە یێ هولەندا، ل ڤی گوندی زێدەکرییە، دا ڤەگەریێتە وان بیرهاتنێن ل پاش خوە هێلاین. ژ بەر کو وی دەمی دێر ل گوندێن فرەنسا نوبوون. ئەڤە ژی خەیالێن هۆنەرمەندی بەر ب جیهانەکا دویرتر دبن.
د ناڤبەرا هەلبەستێ و تابلۆی دا ئەڤ سومبۆلە بەردەوام دبن: (بتنێماین، غەریبی، ئێشێن دەروونی، ئاسمانێ شین، رۆناهی و ڤەگەر بو بیرهاتنان)
ژ بەر کو بابێ ڤان کۆخی ل هولەندا راهبێ دیرەکێ بوو، هێشتا باندۆرا وان دیمەنا د هزرێن ویدا مایە، گرێدانا باوەریێن دێرێ ل گەل روحییەتا بەر ب ئاسمانێ شین دچیت بوینە بابەت و سومبۆلێن تابلۆیی.
کەک دیار ژی د هەمان ئێش و دودلیێ دا، دخوازیت دەردێ خوەیێ ڤەشارتی ب سومبۆلێن پەیڤێن هەلبەستێ دیاربکەت، بێهیڤیاتییا ڤەمریانا هەتاڤێ، هەلاویستنا بارانێ د ناڤا ئاسمانێ ساهی دا و ترسا مەحتلیێ، بێدەنگی، بتنێمایین، خەیال و تاریاتییا شەڤێ.
ڕەنگ:
هەلبژارتنا رەنگا د ڤی تابلۆی دا، نیشانا داهێنانا هۆنەرمەندی یە، وەسا دیاردبیت، کو نە کەسەکێ نورمالە، بەلکو کەسەک داهینەرە، رەنگێ شینێ تاری د گەل هندەک لێدانێن رەنگێ کەسک د گەل رەنگڤەدانا رۆناهییا هەیڤێ دیارە.
سپی و زەر کارتێکرنەکا حەلەزۆنی دروست دکەن، ژ بۆ بالکێشیێ و بەر ب ئاسمانی دچیت. ئەڤە هەمی د شێوەیێ حەلەزۆنی بادای دا وەک زڤرۆک بکارئیناینە.
بوچی شێوەیێ حەلەزۆنی؟
هەر هێلەک (خط) ژ خالەکێ دەستپێدکەت و شیوەیێ خوەیێ ئەندازیاری وەردگریت. د هەلبەستێ دا بوویە دلۆپ و بوویە باران، ئاسمان، ژیان، مرن و زڤرۆک.
ڤان کۆخی، ل گورەی دیتنێن فەلسەفی و زانستی و هۆنەری، گەلەک گرنگی ڤی شێوەیێ حەلەزۆنی دایە. هێل و شێوەیێ حەلەزۆنی د پترین تشتان دا بکاردهێت و ژ دەتستپێکا ژیانێ تاکو ئەڤرۆ بەردەوامە، ئەگەر ئەم ڤان نموونا بینین، یێن ب شێوەیێ حەلەزۆنی دکەڤن پێش چاڤێن مە وەک:
رۆژ، ئەرد، زڤرۆکا بای، زڤرۆکا ئاڤێ، تەڤنپیرک، گولبەرۆژ، گولێن هەمەرەنگ، وەرزێن سالێ، چوونا روحێ بۆ ئاسمانی، زڤرینا ل دۆر ئاگری، دەورا دەروێشان، زڤرینا دەورا بەرێ رەش، سەما و…هتد.
لەوما ڤان کۆخی ژیان و مرن ب هەڤرا گرێداینە و د گەل لێدانا فرچەی بەر ب ئاسمانی برینە، ل سەر شێوەیێ حەلەزۆنی د هەیڤ، با و ستێرکان دا د ناڤا رەنگێ شین و رۆناهیێ دا نیشا مەدایە و دەربرین ژ دەردێ خوە کرییە.
بکارئینانا ڕەنگێ زەر، کەسک و هندەک سۆری ل سەر مالێن گوندیان.
بابەت:
ڤان کۆخی، دەردێ خوە د ڤی تابلۆی دا دیارکرییە و دەمێ ل نەخوشخانێ ب رۆژ شەڤ رەسمکرییە. وەسا دیارە وی هزرا مرنا خوە کرییە و بێهیڤیاتی و دودلی ل دەڤ پەیدابوویە. ئەڤە ئێکە ژ جوانترین تابلۆیێن وی یێ ل ساڵا ١٨٨٩ێ چێکری، ساڵەکێ بەری خوە بکۆژیت.
د نیڤا تابلۆی دا گوندەک وێنەکرییە، ئەڤ گوندە ژ خەیالا وی یە و دێرەک لێ زێدەکرییە. گرنگی ب ئاسمانی دایە، لێ رۆناهییا هەیڤێ و ستێرکان رەشاتییا شەڤێ کوشتی و هندەک ل سەر مالا بەلاڤکرییە، دارەکا وەک کاژێ ل پێشیێ ب رەنگێ تاری بەر ب ئاسمانی و ستێرکا دچیت و ل هەمبەر گوندی بلند دبیت. ئەو نیشانا مرنێ یە و تایێن وێ، وەک روحێ بەر ب ئاسمانی دچن، دیتنا هۆنەرمەندی بۆ کەونی و هەوای گرێدانا ژیان و مرنێ یە د ناڤا هێل و شێوەیێ بادای دا چێکرییە.
هەلبەستڤان د ڤان مالکان دا، دیسا بەر ب ستران و سەمفۆنییا جەنگی چوویە و گەردوون و ستێر د ناڤا خەمەکا حەلەزۆنی دا، د دوبارەبوونێ دا، د ناڤا زڤرۆکەکا ئاڤێ و ژیانێ دا بەر ب هشکاتی و مرنی دچیت و دبیژیت:
دەنگێ سترانا ئاڤێ ب ریتما جەنگێن سەرگەردان
بو داوی جار هات و
گەردون ب ستێرێن خوەڤە
حەلاندە د دلۆپەکا گومانێ دا
نەکو ئێدی ئێشان ببیتە سیبەرا مە؟
هەر وەکی دێ دەستێن مە ژێکڤەبن و
زڤرینە دوبارەبوونا چیرۆکا ژبیرکرنێ و
دیسا هەڤنیاسینا هشکاتیێ کەین
ڤان کۆخ د بێهیڤیێ دا نامەکێ بۆ برایێ خوە تیوی دنڤێسیت و تێدا دبێژیت: (جهێ مرۆڤی یێ داویێ د ناڤا ستێراندایە)، لەوما پەنا بەر ب ئاسمانی و ستێرکان برییە. ب تنێ ماینا وی و دودلی و هەستێن غەریبیێ، وی ئەڤ جیهانا خوەیا ڤەشارتی د تابلۆی دا بکارئینان. ئەو ژ ئەردی تێربوو دخواست بەر ب ئاسمانی بچیت، رەڤینەکە ژ ژیانا خەمۆکی، وی هزر دکر مرن نە داوییا ژیانێ یە، بەلکو دەستپێکە دویر ژ هەڤڕکیێ و نەخۆشی و خەمان، دارا تاری یا ل سەر ئەردی، وەک ژیان بەر ب مرنێ دبت و وەک روح بلند دبیتە ئاسمانی و د ناڤا ستێرکان دا ژیانەکا نوی دەستپێدکەت. هەر وەکی ئەو دبێژیت: مرن دەستپێکا ژیانەکا نوویە، نە داویە.
هەلبەستڤان دەردێ خوە و یێ ڤان کۆخی وەک ئێک دبینیت و دبیژیت:
حەقیقەت خەیال…
ئازادی شکەستن…
ژ دەستدان، وەستیان…
برین، گرین…
کەن، خەم…
خەون و بیرهاتن…
راز و نهینی بوونە بالندە و ژ سینگێ من دەرکەفتن
دچوون هەتا داوی وەرزێ بەرزەبوونێ
ل بەر سەمفونیا ئافراندنێ
خیچک ل سیبەرا غوبارێ دکرن و
سیناهیەکێ ل پارچێن من یێن قورمچی دا
چەند د مامە بێدەنگ
هند قەد و پرتێن من دبوونە رەنگ و
خوە د پەرێن بەلاتینکی وەردکرن
د ڤێ هەلبەستێ دا ئەو دەردێ ڤەشارتی یێ ڤان کۆخی د تابلۆی دا بکارئینای و د ناما خوە دا ئیشارەتێ ددەتە بێ هیڤیاتیێ و بەر ب مرنێ دچیت. هەلبەستڤان ژی هاتییە دەردێ خوەیێ ڤەشارتی نیشا مە ددەت وەک؛ (راستی، خەیال، ئازادی، شکەستن، ژ دەستدان، وەستیان، برین، گری، کەن، خەم، خەون و بیرهاتن و…).
پاشی هەلبەستڤان پەنایێ بەر ب دەمی و بەر ب مرنەکا داوی دبیت و روح بەر ب ئاسمانی دچیت و دبێژیت:
ئێڤار تابلۆیا سپێدی یە ب واتەیەکا دی
باران گەرمترین قەسیدەیە ب ئەلفابێیەکا تەر
رێک سەمفۆنییا فرینێ یە ل ئاسمانەکێ نزم
د حەلیانێ دا مە واتەیەک هەیە و
چریسکێن شعرێ ژ فرینا مە دبارن…
لەشێ تەیێ مژ و رحا منا تریفە
رحا تە یا ریحانی و لەشێ منێ ئەیلوول
سەمایەکا تژی رۆناهییە پشتی مەرگێ رۆژێ…
هەلبەستڤان ژی وەکی ڤان کۆخی تابلۆیەکی ژ وێنە و پەیڤا دئافرینیت و دەمی دکەتە ئێڤار و بەر ب ئاڤابوونێ دچیت و دخوازیت ژ ئەردی بەر ب ئاسمانی بفڕیت و دبیتە کوترەک و رح بەر ب بلندیێ دچیت و ئەو ژی هزر دکەت پشتی مرنێ سەمایا ژیانەکا نوو دەستپێدکەت و هەردو پێکڤە بەر ب وێ جیهانێ دچن.
ژێدهر:
- دیار عبدالعزيز، دیوانا (گولەک د سینگێ سەدەفێ دا) چاپخانەیا تەهران ٢٠٢٤
- ربا الناصر، لەلة النجوم، المؤسسة العربية للدراسات والنشر ٢٠٢٣
- فەهمی بالایی، دیرۆکا رەخنەیا هۆنەری، چاپخانا کوردمان، دهوک ٢٠٢٣
- Van Goghs gemalte Wirbel gehorchen den Gesetzen der Physik. wissenschaft.de, abgerufen am 8. September 2019..
2. Vincent van Gogh. The Starry Night. Saint Rémy, June 1889 | MoMA. Abgerufen am 25. Dezember 2021.
