مەلایێ جزیری د پێگۆتنا هەلبەستڤانان دا

شه‌یما دۆسـكى

مه‌لایێ جزیرى ژ هه‌له‌بستڤانێن كورد یێن گه‌له‌ك ب ناڤوده‌نگه‌، ئه‌وی دیوانه‌كا ته‌ڤاڤ ل پشت خۆ هێلایه‌، هه‌تا نوكه‌ به‌رده‌وام دهێته‌ چاپكرن و شرۆڤه‌ ل سه‌ر دهێنه‌ نڤیسین. ل گه‌ل هندێ ژى، گه‌له‌ك هه‌لبه‌ستڤانان، د ناڤ رێزكێن هه‌لبه‌ستێن خۆ دا، په‌یڤێن جوان ده‌رهه‌قا مه‌لاى و دیوانا وى نڤیسینه‌، هه‌لبه‌ستێن قه‌شه‌نگ پێ ڤه‌هاندینه‌. د پێداچوونه‌كا مه‌ دا بۆ به‌رهه‌مێ هنده‌ك هه‌لبه‌ستڤانێن كورد، دی چه‌ند پارچه‌یان ژ ئه‌وان هه‌لبه‌ستان به‌رچاڤ كه‌ین، كا هه‌ر ئێكی چه‌وان دیتنا خۆ ل دۆر (مه‌لایێ جزیرى) و دیوانا وى ده‌ربڕییه‌. هه‌تا نوكه‌ كه‌س ژ هەلبەستڤانێن کورد د ژیری و زیرەکییا ڤه‌هاندنا شعرێ و ناڤ و دەنگیێ دا نە گەهشتینە په‌ییسکا وى، گەلەک هه‌لبه‌ستڤان ل بن کارتێکرنا وی ماینە.

به‌راهى:

هژماره‌كا زۆر یا هه‌لبه‌ستڤانێن كورد په‌سنا مه‌لایێ جزیرى و هه‌لبه‌ست و دیوانا وى كرییه‌، هه‌لبه‌ستڤانێ ب ناڤوده‌نگ فارس (جامى/ 1413- 1492زا.) د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا ده‌ما د جزیرێ ڕا بوورى، كو هاتییه‌ باشۆرێ كوردستانێ ل ساڵا 1472ێ و د جزیرێ ڕا دچیته‌ حه‌جێ، ناڤێ (جزیرى) دئینیت و دبێژیت:

پیره‌ مه‌ردى بدیده‌ ئه‌م ز جزیر

نیمه‌ مه‌ردى بدیده‌ ئه‌م ز حریر

ل په‌ى بۆچوونا ره‌حمه‌تى (عه‌لائه‌دین سجادى)، وه‌سا دهێته‌ زانین كو جامى، د وێ رێیا خۆ دا، چاڤ ب مه‌لایێ جزیرى كه‌ڤتییه‌. ئه‌و نیڤ میر ژى هه‌لبه‌ستڤان (عه‌لى حه‌ریرى) بوویه‌ ل حه‌ریرێ دیتییه^‌(1).

ئه‌ڤ چه‌نده‌ هه‌لبه‌ستڤان (حاجى قادرێ كۆیى) د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا ئینایه‌، كو وى ده‌مى عه‌لائه‌دین سجادى و (دكتۆر عزه‌دین مسته‌فا ره‌سوول)ى⁽²⁾ دانوستاندنێ ل ‌‌سه‌ر ڤێ به‌یتێ دكه‌ن و هه‌ڤبه‌ر دكه‌ن ل گه‌ل مرنا جزیرى، كو مێژوویا وان رێك ناكه‌ڤن.

به‌رى هینگێ جزیرى ژى ناڤێ وى د هه‌لبه‌ستا خۆ دا ئینایه‌ و دبێژیت:

مه‌را ژ ئه‌ول ژ به‌ر خامێ، كشاند ئاخر ب به‌دنامێ

ژ ره‌نگێ (سه‌عدى) و (جامى)، ژ شوهره‌ت بێ حسێن عامى⁽³⁾

مەلایێ جزیری  1567 – 1640

ناڤێ وی ئەحمەدە کوڕێ محەمەدی یە، ناسناڤێ وی د شعرێ دا ب (مه‌لا) و (نشانى) هاتییه، ژبلى هنده‌ك جاران ناڤێ خۆ ژى (ئه‌حمه‌د) نڤیسییه‌. ل ساڵا 1567زایینی هاتییە سەر دونیایێ و خەلکێ جزیرا بۆتانە ئەوا دکەڤیتە باکۆرێ کوردستانێ.

مەلایێ جزیری دەمێ هێشتا زارۆک قەستا مزگەفتێ کرییە و ل نک بابێ خۆ شێخ محەمەدی فێری خواندنێ و نڤیسین و قورئانێ بوویە، ل گەلەک دەڤەرێن کوردستانێ گەڕیایە وەک فەقی ژ بۆ وەرگرتنا زانینێ، وی قەستا ئامێدیێ و جۆلەمێرگێ و ئامەدێ کربوو. د ژییێ سیهـ و دو ساڵییێ دا ل گوندێ سترباسێ ل نێزیکی ئامەدێ ئیجازا مەلاتییێ ژ مەلایەکی ب ناڤێ (مەلا طاها) وەرگرت بوو. ل ژییێ حەفتێ و پێنج ساڵییێ دا، ل دۆرا ساڵێن 1640ێ هەر ل جزیرا بۆتان وه‌غه‌را دووماهییێ یا كرى، گۆڕا وی د سەرداڤا مەدرەسا سۆرا جزیرێ دا یە⁽⁴⁾.

هه‌لبه‌ستڤانێن كورد و مه‌لایێ جزیرى

‌میر عیمادەدینێ هەکاری؟  – 1647

میر عیمادەدینێ هەکاری، میرێ هەکارییان عمادەددینێ کوڕێ یەحیا بەگێ کوڕێ زەکەریا خان بەگێ یە، د ناڤبەرا ساڵێن 1634- 1639 دا حوکم ل میرگەها هەکارییان کرییە. پشتی شەڕەکی، شکەستنێ دئینت و بەر ب حەلەبێ ڤە دچیت، بەلێ ل وێرێ هاتە گرتن و بۆ ستەنبۆلێ هاتە هنارتن، پشتی حەفت ساڵان هاتە بەردان و هندەک دبێژن پشتی زڤڕییە وەلاتێ خۆ، ب نەخۆشییا تاعوونێ مر. هندەکێن دی دبێژن ئەو ل ستەنبۆلێ ل ساڵا 1639ێ ب دەستێ مصطەفا پاشایێ صەدرێ ئەعظەم هاتە کوشتن. به‌لێ مێژووڤان  دبێژن كو مرنا وى ل سالا 1647ێ بوو⁽⁵⁾.

میر عیمادەددین ئەوێ ناسناڤێ (صەبووری) بۆ خۆ د شعرێ دا هلبژارتی، هەڤچاخ و هەڤالێ مەلایێ جزیری بوو. ژ هندەک گۆتنێن مەلایێ جزیری دئێتە وەرگرتن، کو میر د زانینێن شریعەتی ژی دا زانایەکێ شارەزا بوو⁽⁶⁾. وان هه‌ردویان به‌ریكانه‌یه‌كا شعرێ یا پێكڤه‌ ڤه‌هاندى. ل دۆر هه‌لبه‌ستا مه‌لایێ جزیرى، میر دبێژیت:

د ئقلیمێ سوخەن خاقان

ڕەوان بەخش و شەکەرڕیزی

ژ نەیشەکەر ل ئەوراقان

ب جان ڕا عەنبەر ئامیزی

ژ سیمین ساعد و ساقان

ب سوححاری گوهەرڕیزی

 پشتی مەتحێن شعرا وی كرین؛ هۆسان به‌حسێ وى ژی دکەت و دبێژت:

د باغێ لەفظ و مەعنایێ

سوخەن من سەر وێ ئازادە

ژ ڤێ ئیملا و ئینشایێ

مە لەوحێ دل نوما سادە

ژ حوسنێ ڕەونەقەک دایێ

کو شەیخ ئەحمەد مە ئوستادە⁽⁷⁾

فەقیێ تەیران  1561 – 1644

فەقیێ تەیران؛ ناڤێ وی محەمەدە، کوڕێ شێخ عەبدولایێ موکسی یه‌، ل ساڵا 1561ێ هاتییە سەر دونیایێ ل باژێرێ موکسێ، كو قەزایەکە ب سەر باژێرێ وانێ ڤە، خواندنا خۆ یا پێشی هەر ل موکسێ ده‌ست پێ کرییە، هەروەسا ل جزیرێ و فنکێ ژی خواندییە و د مەدرەسێن فنکێ دا؛ گەلەک مایە، ژیانا فەقی هەمی ب گەریانێ ل دور زانینێ چوویه‌ و گەلەک دگەڕیا حەتا ناسناڤێ (فەقیێ گەڕۆک) کەتییە سەر⁽⁸⁾.

د هه‌له‌بسته‌كا خۆ دا كو ل گه‌ل مه‌لایى پێكڤه‌ ڤه‌هاندییه‌، تێدا په‌سنا مه‌لایی دكه‌ت و خۆ بۆ وى دشكێنیت. دیرۆكا ڤه‌هاندنا وێ ئاشكرا كرییه‌، دبێژیت:

بریندارێ عشقێمە

دوورم ژ سها بهان

دزانن مەدداحێ کێمە

د هەزار و یەک و سهان

ثەنا خوانێ (مەلێ) مە

ل هەموو عەرد و جهان⁽⁹⁾

هه‌روه‌سا هه‌لبه‌ستڤان فه‌قیێ ته‌یران هه‌لبه‌سته‌كا دیتر ب وه‌غه‌ركرنا مه‌لایێ جزیرى ڤه‌هاندییه‌ و تێدا دبێژیت:

دی هوون وەرن لێزم وەرن

جیران و خەلکێ هێشەتێ

هوون رایەکێ ل من بکن

ئیرۆ قەوی گریا مە تێ

ئیرۆ قەوی مە تێت گرین

سووسن ل مێرگا غەییرین

من حەیفا لێڤێت شەککرین

ئێدی ڤەناخون شەربەتێ

ئەو لێڤێت لەعلین و شەکەر

کێم بوون ژ وان دور و خەبەر

سەد ئاهـ و کوڤان و کەسەر

ل دووماهیێ ژی دبێژیت:

سۆتم ب نار و ئاگرین

ڤێ فانیێ ئەم ژێک کرین

حەتتا خوەشین ئەم دێ گرین

دۆست چوو ب چەرخا عادەتێ⁽¹⁰⁾

ئەحمەدێ خانی 1650 ـ 1706

ناڤی وی ئەحمەدە کوڕێ ئلیاسێ کوڕێ عیاضیێ کوڕێ ڕۆستەمێ کوڕێ عەبدررەحمانێ کوڕێ عەبدررەزاقێ کوڕێ سلێمانێ کوڕێ میر حەسەنە، دئێتە هزرکرن مالباتا وی ل سەردەمێ میر حەسەنی ژ گوندێ (خانێ) ئەوێ سەر ب چەلێ ڤە بەر ب دەڤەرا خۆشابێ ڤە چووینە و بۆ دەمەکی ل گوندێ (زێریناکێ) ئاکنجیبووینە، باپیرێ وی عەبدررەحمان ب مالباتا خۆ ڤە بەر ب بایەزیدێ ڤە چوون، ل (دوزەسۆرێ) د ناڤ ئویجاخا مەحموودیان دا ئاکنجیبوون. ل ساڵا 1650ێ هاتییە سەر دونیایێ، ل بایەزیدێ ژیانا خۆ بریە سەری⁽¹¹⁾. ژ بەرهەمێ خانی یێ شعری:

(مەم و زین. عەقیدا ئیمانێ. نووبارا بچووکان. دیوانا خانی)⁽¹²⁾. خانی ل ساڵا 1105مش  (مەم و زین) ڤەهاندییە. ل ساڵا 1150مش/ 1736ێ وه‌غه‌ر كرییه‌⁽¹³⁾.

ئەحمەدێ خانی هۆسا د دەرحەقێ مەلایێ جزیری دا دبێژت:

بیناڤە ڕووحا مەلێ جزیری

پێ حەی بکرا عەلی حەریری

کەیفەک وە بدا فەقیهێ طەیران

حەتا ب ئەبەد بمایه‌ حەیران⁽¹⁴⁾.

سیاهپۆش  1779 – 1831

سیاهپۆش ئێکە ژ هەلبەستڤانێن ناڤدار یێن کلاسیکێن کورد، ب زارێ کرمانجی هەلبەست ڤەهاندینە، هەرچەندە گەلەک ژ سەرپێهاتییا وی نەهاتییە زانین، به‌لێ هەروەکی وی ب خۆ د ناڤ هەلبەستێن خۆ دا ناڤێ خۆ ئینای کو (موحەمەدە) و خەلکێ (رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ) وه‌ڵاتێ ئیرانێ یە.

ل دویڤ باوەرییا ڕەشۆ زیلانی؛ وەلاتێ سیاهپۆشی هەکارێ بوویە. هەروەسا 150 ساڵا بەری نوکە ڤەکۆلەرێن ئەلمانی (ئویگێن پریم) و (ئالبێرت سووسن)ى نڤیسییە وان ژ دەڤێ خەلکێ کوردستانێ گوهلێبوویە کو سیاهپۆش خەلکێ ئامێدیێ یە⁽¹⁵⁾.

هندەک ڤەکۆله‌ر هزر دکەن، كو ئەو ل ساڵا 1831ێ مرییە، قەناتێ کوردۆیڤ د په‌رتووكا (تاریخا ئەدەبیاتا کوردی)دا ل دۆر (سیاهپۆش)ی دبێژت: ل ناڤ خەلکێ دا ناڤێ سیاهپۆش وه‌كو شاعر هاتییه‌ نیاسین، به‌لێ حەتا نها قەت کەسەکی ناڤ و نیشانێ وی نە نڤیسییە، نە ئاشکرایە ل کیشك ئەردێ کوردستانێ یە، کەنگی ژ دایک بوویە.

بەیتا (سیف الملوک) ژ لایێ سیاهپۆشى ڤە ل پەی گۆتنا ڕەشو زیلان، کو جەلیلێ جەلیلی ژێ ڤەگوهاستییە یا ل ساڵا 1200 مشه‌ختى، دبێژت: ل دەردۆرێن ساڵا 1800 زاینی نڤێسییە و ئەڤە پتر نێزیکی ڕاستیێ یە⁽¹⁶⁾.

د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا هۆزانڤان سیاهپۆش ل دۆر مه‌لایێ جزیرى و چه‌ند هه‌لبه‌ستڤانێن دیتر دبێژیت:

دل عەبیر و مەست و میری

بەگلەر و شاهـ و وەزیری

دا ل من دەربەك بژیری

تا دمرنێ‌ من ڤەبیری

كرمە جوببا زەمهەریری

سینە كر ئارمانجێ‌ تیری

كانێ‌ مەلایێ‌ جزیری

مەككی و عەلیێ‌ حەریری

خانی شێخێ‌ بابەشیری

بێن ل دەنگێ‌ من فەقیری

خەمری و گیسۆ حەریری

شەڤ لمن كابووسی بوو⁽¹⁷⁾.

حاجی قادرێ کۆیی  1817 – 1897

ناڤێ وی حاجی قادر کوڕێ مەلا ئەحمەدى یە، ناڤێ دایکا وی (فاتێ)یە، ل گوندێ (گۆڕە قەرەجی) یێ سەر ب باژێرێ کۆیە ڤە ل ساڵا 1817 ێ هاتییە سەر دونیایێ⁽¹⁸⁾، حاجی ئێکە ژ هەلبەستڤانێن نەتەوەپەروەر و نیشتمانپەروەر، ئەوی ژیانا خۆ یا شاعرییێ ل باشۆر و رۆژهه‌لاتێ کوردستانێ دەستپێکری‌، شعرێن حاجی ل وی سەردەمی ل سەر ئەڤینیێ و دلداریێ بوون، پشتی ژ گەشتا خۆ یا خواندنێ زڤڕی، دەمەکی دمینتە ل کۆیە، پاشی قەستا باژێرێ ستەنبۆلێ پایتەختێ دەولەتا عوسمانی دکەت و هەمی ژیانا خۆ ل وێرێ دبۆرینت حەتا ل ساڵا 1897 وەغه‌رێ دکەت⁽¹⁹⁾ و هەر ل ستەنبۆلێ دهێتە ڤەشارتن.

حاجی ل ستەنبۆلێ دکەڤتە د ناڤ ژیانەکا نوی دا و وێ ژیانێ گوهۆڕینەکا سەرەکی ئێخستە بیروباوەرێن وى، حاجی ئاگەهداری وان نەتەوەیێن ژێردەست یێن ئۆسمانی دبت، ژبەر ڤێ چەندێ هزرا مللەتێ خۆ دکەت و کانیکا شعرا نەتەوەیی ل دەف وی دپەقیت.

هەر ل ستەنبۆلێ مەم و زینا ئەحمەدێ خانی دکەڤتە دەستێ حاجی قادرێ کۆیی و دەستپێکا وێ دخوینت، ئەڤێ وەکر کو هزر و بیر و هەستێ نەتەوایەتی ل نک حاجی سەرهلدەت.

وەکی یا ئاشکەرا حاجی قادر ژبلی کارتێکرنا ئەحمەدێ خانی ل سه‌ر وى، ئەو ئێک ژ وان هەلبەستڤانان بوو یێن کەتینە بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری ژی، لەوا حاجی قادر د هەلبەستەکێ دا پەسنا مەلایێ جزیری ب ڤان مالکا دکەت و دبێژت:

لە جزیرە یەکێکە شێخ ئەحمەد

صاحبی ناو مورشدی ئەرشەد

ئەوی (جامی) گۆتوویەتی ئەمەیە

لەو قسە و مەدحە مەقسەدی ئەمەیە

(پیر مردی بدیدام زو جزیر

نیک مردی بدیدە ام ز حریر)⁽²⁰⁾.

عەبدولرەحیم ڕەحمی هەکاری  1890 ـ 1958

عەبدولرەحیم کوڕێ سەید پەرتۆ یە، ڕەحمی باپیرێ چارێ یە ژ لایێ بابێ وی ڤە،  باپیرێ وی یێ ژ ڕەخێ دایکێ ڤە هەلبەستڤانێ کورد یێ بەرنیاس (پەرتۆیێ هەکاری)یە، دایکا وی (امە الله)یە کچا حاجی طەیار بەگی، ناڤێ وی د گەلەک ژێدەران دا ب (عەبدولرەحیم زاپسو-زابصو) هاتییە،وه‌كو پەرتووکا مامۆستا سەعیدێ نوورسی، (پەیامێن ڕۆناهیێ) یا وەرگێڕای بۆ زمانێ عەرەبی، ئەڤ ناسناڤە هنگی ل خۆ کر دەمێ دەستوورەک ل ساڵا 1934ێ ژ کۆمارا تورکیا دەرکەتی، کو ناڤ و ناسناڤی بهەڤڕا بینن، عەبدولرەحیمێ هەکاری ژی ناسناڤێ (زاپسو) هه‌لبژارت، ژبەر ڕویبارێ (زاب – زێ) ئەوێ د دەڤەرا هەکارییا ڕا بەر ب دەڤەرا بەهدینان دەرباز دبیت، ئەو ڕویبار ب (ئاڤا زی) دهێتە بناڤکرن، وەرگێرا وێ بۆ زمانێ ترکی دبیتە (زاپسو- zapsu) .عەبدولرەحیمێ هەکاری ل ساڵا 1890ێ ژ دایک بوویە ل گوندێ (ئەلپاک)ێ ئەوا نوکە دبێژنێ (باشقلا) ب سەر باژێرێ وانێ ڤەیە ل باکورێ کوردستانێ.

ره‌حمى هه‌كارى خواندنا خۆ یا دەستپێکێ ل سەردەستێ دایکا خۆ خواندییە، پاشى ل گەل زارۆکێن گوندێ خۆ، خواندنا سەرەتایی هەر ل گوندێ خۆ ب دووماهی ئینایە و خواندنا ناڤنجی ل باژێرێ وانێ تمامکرییە. ل وێرێ بەردەوام بوو تا کو ل ساڵا 1912ێ ژ پەیمانگەها مامۆستایان (المعلمین) دەرچوویی.

هەکاری ل ستەنبۆلێ خۆجهـ ببوو و ل وێرێ چالاکیێن خۆ یێن هزری د گۆڤارا (ژین) دا بەردەوامی دایێ، هەروەسا هەکاری ئەندام بوو د کۆمەلا (هیڤی) دا ئەوا ل ساڵا 1912ێ ل ستەنبۆلێ هاتییە دامەزراندن و ئەندام بوو د کۆمەلا (وەفدا- بەعثا کوردستانێ) ئەوا ل ساڵا 1918ێ ل ستەنبۆلێ هاتییە دامەزراندن⁽²¹⁾. ل ساڵا 1958ێ وەغەرکرییە.

عەبدولرەحیم ره‌حمیێ هەکاری هەلبەستەک ب مەلایێ جزیری گۆتییە و تیدا دبێژیت:

شیرازی لناڤ فرسان کێشا علما عه‌شقێ

مەلا! تە برە ئه‌و جان حافظ بکەپی مه‌شقێ

لکن بکراسك دی نور و شه‌فقه‌ك تێدا

دیبا یه‌کی کرمانجی را چاند د جزیرێدا

(مه‌لا) تە وەکی حافظ  فردوسی  نەکر استاد

هم عشق ژ نو هلکر کرمانجی نەکر ایجاد

پول د زغل کردى، تە بیه‌ك نظری زه‌ر کر

مالا کو فه‌قیر مایی  تژی دڕ و گه‌وهه‌ر کر

کرمانج دڤێ  هەردم فه‌خرێ بتە کن (الحق)

لکن تو کو مه‌نصووری رتبا تە بوو (أنا الحق)⁽²²⁾.

مەلا عەبدررەحیمێ وەسطانی  1894 – 1956

مەلا عەبدررەحیم کوڕێ عەبدررەحمانێ کوڕێ ئیبراهیمێ کوڕێ یووسفى یە، یووسف خەلکێ وەسطانێ یە. (وەسطانێ( گه‌ڤاشێ) دکەڤتە باشوورێ گۆلا (وانێ)، نوکە ئەڤ باژێرە ب سەر ویلایه‌تا وانێ ڤەیە ل باکۆرێ کوردستانێ.

عەبدررەحیمێ وەسطانی ل ساڵا 1894 ێ ل وەسطانێ هاتییە سەر دنیایێ، هەر ل وێرێ دەست ب خواندنا مەلاتیێ کربوو ، پشتی دەمەکی ئەو چووبوو وانێ و ل وێرێ ژی زانستێ خواندی، ل نک کۆمەکا سەیدا و زانایان خواندنا خۆ ل جزیرێ تمام کرییە، ئێک ژ سەیدایێن وی (مه‌لا محەمەد سەعیدێ جزیری) و گەلەکێن دی.. مەلا عەبدررەحیم ئێک ژ وان بوو یێن دەمێ شەڕ کەتییە دەڤەرا وان (سەرحەدێ) مشه‌خت بوویه‌ دەڤەرا جزیرا بۆتان و مێردینێ. و ژبلی زمانێ کوردی ، زمانێ عەرەبی باش دزانی و فارسی و ئۆسمانی ژی، ل ساڵا 1956ێ ل جزیرێ وەغەر کرییە. كۆمه‌كا به‌رهه‌مان ل پاش خۆهێلاینه‌. لێ چ ژ وان بەرهەمان نەهاتینە چاپکرن⁽²³⁾.

هەلبەسته‌ك ب مەلایێ جزیری ڤەهاندییە و تێدا پەسنا وی و دیوانا وی دکەت و دبێژت:

مەدەد یا ئەحمەدێ بۆهتی

بکە ڕەحمێ ل دەروێشان

تە دیوانەک ژ دوڕان رهتی

مەلا لوقمانێ دلڕیشان

کەسێ صاحب فیراسەت بت

دزانت جوملە قورئانە

خودان علم و حەقیقەت بت

هەمی ڕەمزێن حەدیثانە

ئصولێ دین دکەت ئظهار

و هەر بەیتەک چ ئایاتان

ژ فورقانێ بزان ئەی یار

ژ تەمامێ دکەت حیکایاتان

جەمیعێ مەعنا قورئانێ

د دیوانا تە مەظموونە

و هەر لەفظەک د دیوانێ

حەقیقەت وەحیە مەوزوونە

موعەممایێ ب لسانێ حال

ژ كەلامێ حەق تویی ناطق

عەجائب دوڕڕێ بێ ئەمثال

عیباراتێن د وێ صادق

نە حافظ ڤێ دكەت مەعنا

نە تەبریزی و هەم عوممەر

نە كەششاف و نە بووسینا

هەمە ڕا هەر تویی سەروەر

ئەدیبێ عالەما غەیبێ

موعەللم خانەئێ علمی

لەدوننی ڕا دكەت رەیبێ

ب وان سورران ب وێ حلمێ

هەمە فەیض و تەجەللایە

تەمام ئەسرارێ قودرەت تێ

شەریعەت ڕا چ دەریایە

طەریقەت مەوجێ حكمەت تێ

چ طاقاتێ بەشەر تێتن

ب ڤی طەرزی بەلاغەت هەم

مەگەر ئیلهام ژ حەق بێتن

چو مەوجێ بەحرێ دەر قلزەم

سەراسەر جەزبه‌ و و نوورە

حەقیقەت عشقێ مەوجوودە

هزار مەعنا تێ مەستوورە

ژ سررێ ذاتێ مەعبوودە

جلایا ژەنگا قەلبانە

ئەوە سەر چەشمەیا نوورێ

موحیطێ جوملە علمانە

تەجەللایا ل سەر طوورێ

ژ رووحێ تو مەدەد خاهین

بكە رەحمێ ل مەحروومان

ژ حوببا تە دل هەر ئاهین

ئەیا غییاپێ مەجذووبان

تویی سولطانێ عوششاقان

بەقا بیللاهـ دلێ طووری

چ مەشهووری ل ئافاقان

حەتا بێت نەفخەیا صووری

مەدەد یا قوطبێ جزراوی

دلێ عەبدررەحیم دەردە

بكە دەرمان برینا وی

(بحب الله) هلین پەردە

آ‌ه من الوت والحالات 1354⁽²⁴⁾.

جەگەرخوین  1903 – 1984

ناڤێ وی شێخمووس مەلا حەسەنە، ل ساڵا 1903ێ ل گوندێ (هەسار) سەر ب باژێڕێ مێردینێ ل باکۆرێ کوردستانێ یه‌ و ژ مالباتەکا هەژار هاتییە دونیایێ، ژ بەر هەژارییێ، جەگەرخوین نەشیابوو ل خواندنگەهان بخوینت، بەلێ د ژییێ 18 ساڵیێ دا ل بەردەستێ مەلا دەست ب خواندنێ کرییە، ژ بەر خواندنا وی بۆ بەرهەمێن ئەدەبی یێن کوردی، ب تایبەتی جزیری و فەقی و خانی و هندەکێن دی لەوا ژی ب سەر ئێش و ئازارێن وەلات و مللەتێ خۆ هلبوویە.

جەگەرخوین ئێک ژ دامەزرێنەرێن کۆمەلا خۆیبوون بوو؛ ئەوا ل ساڵا 1927ێ هاتییە دامەزراندن، ل ساڵا 1950ێ ل ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ) پارتییا دیموکراتا کورد) دهێتە دامەزراندن و جەگەرخوین دبتە ئەندام تێدا، جەگەرخوین قەستا کوردستانا باشۆر (عیراقێ) دکەت و ل پشکا کوردی ل كولیجا ئادابێ ل زانکۆیا بەغدا بوویە مامۆستایێ زمان و ئەدەبێ کوردی، ل 1970ێ، دیسا دزڤڕیتە بنه‌جها خۆ، پاشى دهێته‌ گرتن و چەند ساڵان د زیندان و گرتیگەهان ڤە دمینت، ل ساڵا 1979ێ بەر ب وەلاتێ سوێدێ ڤە دچیت و دبیتە پەنابەر هەتا ل رۆژا 22/10/1984ێ وەغەرا دووماهیێ دکەت.

هژماره‌كا زۆر یا دیوان و په‌رتوكێن زمانى و فه‌رهه‌نگ و مێژوویی و بیره‌وه‌رى ل پاش خۆ هێلاینه^‌(25).

جەگەرخوین ژی ئێک ژ وان هەلبەستڤانان بوویه‌ یێن کەتینە بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری، لەوا دو هەلبەستا ب مەلایی دڤەهینت، د ئێكێ دا دبێژت:

هەر یەکە سەیدا مەلایێ بۆتی

دخۆشخوانێن ئەڤینداری دە تۆتی

ژ کوردا ڕا وی چێکریە یەک دیوان

د بەلاغەتا خوە دا وەک قورئان⁽²⁶⁾.

د هەلبەستا دیتر دا یا ب ناڤێ (جزیری ڕابە مەیزێنە) دبێژت:

مەلا رابە، ئەڤینا تە

گها بەر رەندەشا زانین

وە، رێ وندا و شەڤ تاری

چ گەیلانی چ شیرازی

سەری هلدە بنێر چاوا

گهانە ژۆرێ ئەزمانا

مە گەوهەر پەرچە کر ئیرۆ

ب زانین و سەرەفرازی

ل سەر هەیڤا وەکی برهێن

شەپالا تە، دکن گەشتێ

د باغێ گولشەنا دلبەر

دچن، تێن ئەم ب شەهنازی

خوەدێ کانی، ل کوویە ئەو

سوپاهێ «لم تروا» ئیرۆ

گەلۆ قەی پیر و بێ هاڤل

د ناڤ لاشەی و هەڤڕازی

هەزار سالی قەلەندەر بی

تو ناچی بەر دەرێ دلبەر

کو شەهنازا جوان و ڕند

مرۆڤێن وەک تە ناخوازی

جزیری رابە مەیزێن

جزیر چاوا پەریشانە

هەمی مللەت گهان دۆزێ

ب گەرناسی، ب شووربازی

ب تیرێ تۆرە دور سفتن

گولێن باخێ تە پشکفتن

دڤێم ئەز وە ژ خه‌و ڕاکم

ب قێرین و ب دەڤسازی

تو زانی ئەز جگەر-خوینم

نە دۆست و دژمنێ دینم

گەلۆ کی دگهێ داخوازێ

ب دەروێشی، ب گاز- گازی؟⁽²⁷⁾.

شێخ محه‌مه‌د تاهر مایی؟-  1915

شێخ محەمەد طاهر کوڕێ مەلا عەبدولرەحمانێ کوڕێ مەلا طاهایێ کوڕێ مەلا موحەمەدێ کوڕێ مەلا عومەرێ کوڕێ مەلا ئیبراهیمێ کوڕێ مەلا عیمادەدینێ مایی یە.

خواندنا وی یا دەسپێکێ ل سەر دەستێ برایێ خۆ شێخ طاهایێ مایی خواندیە، شاگردێ وی یێ زانستی و تورەیی بوویە، ئەو ژی هەلبەستڤانەکێ ژیر و زیرەک بوویە دهەرسێ ئەزمانێن کوردی و عەرەبی و فارسی دا، شێخ محەمەد طاهر ب لێگەریانێ ل دۆر زانست و زانینێ یێ ناڤداربوو و لگەلەک جهان گەڕیایە و چوویە سلێمانیێ و جزیرێ و ئامەدێ و مویسل و جۆلەمێرگ و شەمزینان و گەلەک جهێن دی، هەروەسا ئیجازا سۆفیاتیێ ل سەر ڕێکا نەقشەبەندیێ ژ (شێخ حسامەددینێ نەهری) وەرگرتیە .

شێخ محەمەد طاهرێ مایی گەلەک بەرهەم ل پاش خۆ هێلاینە هندەک ژێ ب هەلبەست د زانستێ دینی دا ب ئەزمانێ عەرەبی نڤیسنە و هندەک بەرهەم وی ب خۆ ژ سۆتنێ ڕزگارکرینە و هندەک کتێبێن خۆ یێن دەستخەت بۆ (شێخ ڕەفیق)ێ (خادم السجادة) ل كەرکووکێ فڕێکربوون، ئەڤ کتێبا طاهرێ مایی ل ئەنتیکخانەیا عیراقێ یا دەستخەتان ل بەغدا ل بن ژمارە (35710)  یا پاراستییە.كۆمه‌كا به‌رهه‌مان هه‌نه‌.

دەمەکی د ناڤا بەرواری بالا دا ببوو دادوەرێ دەڤەرێ حەتا ل ساڵا 1915ز وەغەرکری و هەر ل مایێ هاتییە ڤەشارتن⁽²⁸⁾.

هەلبەستڤان محەمەد تاهری ب ئەزمانێ فارسی هەلبەستەک ب مەلایێ جزیری و دیوانا وی ڤەهاندییە، د دیوانا مەلایێ جزیری دا ئەوا عەبدولرەحمانێ وەسطانی ڕاڤەکری هاتییە نڤیسین:

الا ٲی طوطی شکرفشان اندر غزل خانی

چە شیرین گفتەء دیوان والا شان ب آسانی

بکردی نظم کردی آن کتاب مستطاب ٲما

دهد رونق فزای لا جرم بر شعر خاقانی

چو گلشن سر بسر ٲز سنبل و نسرین و از لاله

پر از ریحان و نرگس از شقالقهای نعمانی

برقت برگ گول سیراب چون شاهبسر و افرام

به بو چون مشک و چون کافور و همچون عطر کرمانی

چو حافظ در معانی بلاغت می رباید گو

ز میدان فصاحت طعنه بخش نظم قا آنی

ز سعدی و جامی می دهد ٲشعار آن ٲشعار

نظامی نظم خود سازد نثار آن بارزانی

کند احیای ذلهای هر آن دل مرده هر لحظه

کند بازار عشق از نو بر ای قاصی و دانی

چو  نظم لٶلٶ لالا چو یاقوت بها و ٳلا

چو مرجان قیمتش بالا بخود چون لعل رمانی

چو هر لفظی دهد معنی ٳشارت می کند گفتم

تعالی الله چه یکتا گشته این دیوان بوهتانی

ز شیخ کامل و ٲکمل ٳمام عارف و ٲفضل

میان واصل و کامل لسای غوث گیلانی

که نامی نامیش ٲحمد ٳمام و ٲمجد و ٲوحد

ازو گشته جزیر سر بسر پر فیض و نوورانی

هزاران رحمت از حق باد بر جان شریف او

ز مایان آفرین بر وی چو بارانهای نیسانی

قلم بشکن تو (طاهر) کز پنایش چون توان گفتن

که در دهرویش کجا گشته یک دیگر برش ثانی⁽²⁹⁾.

مەلا عەلیێ بۆتی  1909ـ 1990

مەلا عەلی کوڕێ مەلا یەحیا کوڕێ مەلا عەلی بۆتییەل ساڵا 1909ێ ل گوندێ (پونگینە) ئەوێ بابێ وی مەلا یەحیای بۆ جارا ئێکێ وەک گوند ئاڤاکری سەر ب دەڤەرا (بەردەرەش)ێ یە، بنیاتێ مالباتا وی ژ گوندێ (شاخ)ـە ل چیایێ جوودی ئەوێ دکەڤیتە جزیرا بۆتان ل باکۆرێ کوردستانێ.

مەلا عەلی کەسەکێ وەلاتپارێز و نەتەوەیی بوو، پەیوەندی ل گەل شۆڕەشا ئەیلولێ (1961- 1975) هەبوون، هەروەسا ژ بەر پەیڤا وی ل ساڵا 1965 ێ بەرامبەر چەندین کورد و عەرەبان،  ئەوا تێدا گۆتى: (پێدڤییە کورد ببنە خودان دەولەت) هاتە زیندانکرن)، ژ بەر ڤێ چەندێ هەلبەستێن وی یێن دەسپێکێ و هەتا یێن ساڵا 1965ێ ژ ناڤچوون، ژ بەر کو ل ڤێ ساڵێ پۆلیسان ب سەر مالا وی دا گرتبوو و هەر کاغەزه‌ك و دەستخەتەکا د مالا وی دا ل گەل خۆ بربوون، تنێ هەلبەستێن ساڵێن حەفتێیان وێڤە ل بەردەستن. ل ساڵا 1990ێ وەغەرا دووماهیێ کرییە)⁽³⁰⁾.

هەلبەستا ل بن ناڤێ (من و مەلای جزیری)ى، مەلا عەلی بۆتی دبێژت:

لە کاتی خۆی جزیری وەک من ئاسای ڕەش و ڕووت بوو

لە سایەی چاوی سلمی پایە بەرز و خاوەن دیوانە

چ ئیکسیرێکە دلداری لە دنیا چت بەسەر دێنی

هەمیشە بەندەیە عاشق کە چی مەعشووقە سولطانە

زەماوەندی (حەسەن کیف) بۆ مەلای تیغێکی خوین ڕێژبوو

کە چوو نەیزانی گەرداوە لەلای وابوو کە سەیرانە⁽³¹⁾.

مەلا مەحموودێ مسته‌فا یووسفی  1929 – 2022

مەلا مەحموود کوڕێ مەلا موستەفا کوڕێ مەلا ڕەشید کوڕێ حەجی موستەفایە، ل نێزیکی ساڵێن 1930 هاتیە سەر دونیایێ، ژ بنەمالا یووسفی یا بناڤ و دەنگە ل دەڤەرا بەهدینان، ناڤێ بنەمالا وان ژی بۆ باپیرێ وان یێ مەزن یووسفێ کێستەییێ بەرواری ب ئەصل زاخۆیی دزڤڕت. ژ بنەمالەکا خودان دین و زانین بوو، کو بابێ وی و باپیرێ وی ژ زانایان بوون، ل دەمێ گەهشتییە ژییەکێ دیارکری، قورئان ل نک بابێ خۆ ختم کر و ل گەل پەرتووکا (نهج الانام) د عەقیدێ دا یا مەلا خەلیلێ سێرتی و (نووبار)ـا ئەحمەدێ خانی، پاشی خالێ وی مەلا ئەحمەد کوڕێ مەلا ڕەمەزانی برە نک خۆ بۆ وەرگرتنا زانینێ و ل نک خالێ خۆ دەسپێکێن (صرف، و نحو و منطق)ی خواندن،

ل ساڵا 1966 زڤڕییە گوندێ خۆ، پاشى بۆ گه‌له‌ك جهێن دى هاته‌ ڤه‌گوهازتن هه‌تا ل ساڵا 1969ێ هاتە ڤەگوهازتن بۆ باژێرێ دهۆکێ و حەتا ساڵا 1986ێ ما ل سەر مامۆستاتیێ، ل سەر داخوازا وی هاتە خانەنشینکرن و ل تاخێ (کەرامە) ل مویسل خۆجهـ بوو.

چه‌ندین په‌رتووكێن چاپكری هه‌نه‌، وه‌كو: (ئه‌ڤینا دلێ كول، /هه‌لبه‌ست، 1989)، (شوق الی دیار المقدسة، به‌غدا- 1990)، (برووسكا كوردستانێ، (هه‌لبه‌ست، 2005)، (شعرا نونیە ژ 191 مالکا پێکدهێت)، (ژیانا من، ژ 443 مالکا پێکدهێت)⁽³²⁾.

د هه‌لبه‌سته‌كێ دا ناڤێ مه‌لایێ جزیرى دئینیت و دبێژیت:

گه‌له‌ك شاعر ژ وى رابوون و بوورین

د هه‌ر رێكێ كرن قیرین و نالین

دڤێ رێده‌ (مه‌لا) رابوو ل (جزیرێ)

وه‌كى وى هه‌م (عه‌لى) رابوو ژ (حه‌ریرێ)

ده‌ما شعرێ ئه‌ڤا كو ئه‌م دخوینن

نزانن كو لسه‌ر روویێ زه‌مینن⁽³³⁾.

د هه‌لبه‌سته‌كا دیتر دا ل دۆر چه‌ند هه‌لبه‌ستڤانێن كورد، دبێژیت:

(بریندار)ۆ ته‌ دل مایه‌ بریندار

ژ له‌ورا هه‌ر دكێ قیرین و هاوار

كول و كوڤان لسه‌ر ته‌ وه‌ر جمانه

ژبۆ شیتى توجا نائینه‌ هژمار

كول و ده‌ردێ ته‌ هوو نان و ره‌شاندن

د دیوانێ ده‌، ئه‌م پێ كرنه‌ هشیار

چ پێته‌ك رۆنى و سیس و زه‌لاله

ڤه‌پێچانه‌ دناڤا وێده‌ هه‌ر چار

(جه‌گه‌رخوین) و دگه‌ل (شێخێ جزیرى)

هه‌ڤالێ (یووسفى)‌ لاوێ (بریندار)         ‌

دزانم ده‌رد و غه‌م ئیرۆ ته‌ زۆرن

نه‌به‌س ده‌ردێ ته‌یه‌ یارا گولى زار⁽³⁴⁾

تەحسین ئیبراهیم دۆسکی 1970

ناڤێ وی تەحسین ئیبراهیم ئەحمەد دۆسکی یە،  ل 25/6/1970 ل باژێرێ دهۆکێ هاتییە سەر دونیایێ. خواندنا وی یا سەرەتایی و ناڤنجی و ئامادەیی ل دهۆکێ خواندییە، ل زانکۆیا زانستێن ئیسلامی پشکا ڤەکولینێن ئیسلامی ل  بەغدا ب دووماهی ئینایە ل ساڵا 1991ێ و د ڤێ دەلیڤێ دا وی خواندنا بەرهەمێن ئەدەبی ژی خواندییە،  کو ئەو بخۆ  دکتێبا خۆ (دیوانا دۆسکی) دا دبێژت : ژبەر خواندنا من یا کو هەر ژ دەسپێکێ خواندنا دینی بوو، بەلێ پشتی ساڵەکێ دویان ژ ڤێ هەڤالینیا گەرم دانەیەک ژ کتێبا (العقد الجوهري) كو شەرحا مەلا ئەحمەدێ زڤنگی بوو ل سەر دیوانا شێخێ شاعرێن کورد مەلایێ جزیری کەفتە دەستێن من، ئەو ئێک ژ وان کتێبانە یێن کارلێکرنەکا بەرچاڤ د گوهۆڕینا سەمتێ چوونا من د مەیدانا ڕەوشەنبیری دا کری، دەمێ شیای چاڤێن من ل شعرا کوردی ڤەکەت و ژ باشییا تالعێ من ئەو بوو، کو ئێکەمین شاعرێ کورد یێ من دیوانا وی ب شەرح ڤە خواندی مەزنترین و ب هێزترین شاعرێ کورد بوو).

پشتی هەڤالینیا سیهـ ساڵان ل گەل شعرێ کری ل ساڵا 1988ێ پێنگاڤێن موکم بەرەڤ شعرێ ڤە هاڤێتن پشتی کو ب دەرسینی زانستێ کێش و قافیا شعرێ خواندی، ل ساڵا 1990ێ دەست ب بەلاڤکرنا هندەک شعرێن خۆ کرییە، ل سەری ناسناڤێ (بریندار) وەک تەخەللوصا شعری بۆ خۆ هەلبژارتیە⁽³⁵⁾.

مامۆستا تەحسینی گەلەک بەرهەم یێن هەین و پتر ژ سەد کتێبان چاپکرینە  ب زمانێ کوردی و عەرەبی و بتایبەتی د بوارێ دینێ ئیسلامێ و ئەدەبێ کوردی دا.

ژ بەر وێ کارتێکرنا مەلایێ جزیری ل هەلبەستڤانێن پشتی خۆ کری، گەلەک کەسا ب مەلای و دیوانا وی هەلبەست ڤەهاندینە، مامۆستا تەحسین دۆسکی ژی ئێک ژ وانە، دبن ناڤێ هەلبەستا (بۆ مەلایێ جزیری) دبێژت:

کاتب د ئەزەل دا ل قەلەم دا وە نڤیسی

ناڤێ تە نشانی ب نشانی بئەییسی

جاما مەیێ باقی ب تە ساقی بدەتن

دا هەردەم و ئانی تو ب جانی ڤە بنیسی

بازی تو ل عەسمانێ حەقیقی و مەجازی

دوڕئینێ ئەڤینی ب شرینی تو چ ڕازی

گەهـ پەردە هلینی گەهێ سررێ دڤەشێری

گاهەک چ طلسمی گەهەکێ چەنگی و سازی

ماهی تو ل سەر تەختێ ئەڤینداریێ شاهی

دلبەندێ طەریقی ب حەقیقی ڕێ و ڕاهی

وەک با دلەیزینی تو کومەیدی دبەزینی

عارف وە دبێن: ڕۆژی ل عەسمانەکێ ساهی

کەیخوسرەوێ شعرێ تو شەهنشاهێ کەلامی

ئەسکەندەرێ نەظما مەیی جەمشیدی ب جامی

میری ب ئەسیری د گری سەعدی و ڕۆمی

بەندن تە د فتراکێ دو شیرازی و جامی⁽³⁶⁾.

باقی بەرووکی  1973

باقی بەرووکی ناڤێ ویێ ناسنامێ (باقی سەڤنج)ە، ل ساڵا 1973 ێ ل گوندێ (هەرتڤنا ل ناڤچەیا بەرواریا) خەسخێر یا گرێدای باژێرێ (سێرتێ) ڤە هاتیە سەر دونیایێ. ب ئەصلێ خۆ خەلکێ گوندێ (بەرووک)ە ، بەلێ هێژ  باقی نەهاتیە دونیایێ بابێ وی کۆچ کربوو گوندێ (هەرتڤنا) و باقی ل ڤی گوندی هاتیە دونیایێ. د هەشت ساڵیا خۆ دا دەست ب خواندنێ ل خواندنگەها سەرەتایی ب زمانێ ترکی کریە و دڤان دەوروبەران دا ل هەیڤێن هاڤینێ مەدرەسە دخواند (قورئان) مەولوودا باتەیی (نووبارا بچووکان یا ئەحمەدێ خانی)، (نهج الانام یا مەلا خەلیلێ سێرتی).

پشتی ساڵا 1985 ێ خواندنگەها سەرەتایی ب زمانێ ترکی دووماهی ئینایە٫ ژ بەر بێ دەرفەتی و سەدەمێن ئابۆری نەشیا خواندنا خۆ بەردەوام بکەت، بەلێ باقی گەلەک دڤیا مەدرەسا عەرەبی وەکی مەلاتیێ بخوینت بەلێ ژبەر کار و بارێن گوندا و ڕێنجبەری و خێزانیێ دەرفەت بۆ چێنەبوو.

پشتی ساڵا 1991ێ کۆچی باژێرێ سێرتێ دکەت، دەست ب نڤیسینا هەلباستان دکەت و باقی د بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری دا دمینت و مەلایێ جزیری ژ خۆ ڕا وەک ڕێباز دبینت.

هێژ چ بەرهەمێن باقی نەهاتینە چاپکرن بەلێ گەلەک هەلبەستێن وی ل سەر مەدیا جڤاکی تێنە بەلاڤکرن و خواندن و  هەلبەستێ باقی د (کۆڤارا خەلات) دا هاتینە وەشاندن. باقی بەرووکی نوکە د ژیانێ دایە و ل باژێرێ سێرتێ دژیت⁽³⁷⁾.

هەلبەستڤانێ هێژا یێ سەردەم  د دەرحەقا مەلایێ جزیری دا دبێژت:

ژ بۆ ڕێزگرتنا (مەلایێ جزیری)

ئەو دەما من ناسکر (دیوان) و (مەلا)

ئەز بووم مەست و عاشق و موبتەلا

ئەووەل کو (مەلێ) دامە ئەو عینایەت

پشتڕا وی دامە ئیلهام و دیرایەت

وی (نەوایێ مطرب چەنگ و خەرچەنگێ)

دلێ من سۆت وەکی پێت و پەڕەنگێ

ناغمەیا (مەکتووبا دیوانا قیدەم)

دل و مێلاک و هناڤم کر عەدەم

(ئەشکال و خەتێن) تەشبیهن بێ مثال

حەیران دمان هەزار وەکی من بێ زەوال

بنارێ عشقێ سۆهتم (سەر تا پێ دا)

ئەز مامە دناڤ ئاگر و پێتێ دا

خەدەنگا عشقێ وەختێ کو ل دل دا

گەر چیا بت وێ قەت بت دگاڤێ دا

(ڕاست و چەپ) سینەیێ من دا بەر کولاب

دنیا ل من بوو وەک لەیلان و سەراب

(شۆخ و شەنگێ) ئەم کرن سەرخۆەش و مەست

(زوهرەڕەنگێ) جەرگ و هناڤ کرن قەست

(دل ژ من بر) (سەیدایێ) شێرین کەلام

(سینێ کر ئامانجا تیرێ)  ئەز خولام

گەر (مەلا) نەناسی نەخوینی (دیوان)

نەکە بەحسا شعرێ ل کۆچک و ئەیوان

(هەر لەحزە چ حاجەت) دکی موبتەلا

ژ خوە ئەم موبتەلایێ تەنە (مەلا)

مە ژ فەیضا (مەلێ)(مەستان لەبالەب)

لەورا دل ژ مە چەند ڕستە کر تەلەب⁽³⁸⁾.

ژێده‌ر:

1. عه‌لائه‌دین سجادى، مێژووى ئه‌ده‌بی كوردى، به‌غدا- 1952، ل158.
2. دكتۆر عزه‌دین مسته‌فا ڕه‌سوول، مێژووى ئه‌ده‌بى كوردى، سلێمانى – 2012، ل204.
3. صادق به‌هائه‌ددین ئامێدى، هۆزانڤانێت كورد، كۆڕی زانیارى كورد، به‌غدا- 1980، ل63. یان: تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ 1، ته‌هران- 2018، ل36-37.
4. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ ئێکێ، ژێده‌رێ به‌رێ-، ل7-13.
5. نزار أیوب حسن، إمارة هكاری فی عهد الامیر عمادالدین 1634- 1639 (بحث منشور)، مالپه‌رێ https://www.academia.edu/
6. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، باغێ ئیرەم، گەشتەک دناڤ گولزارا شعرا کرمانجی دا، زانكۆیا زاخۆ، توركیا- 2022، ل30.
7. شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، ل374_375.
8. خالد سادینى، فه‌قیێ ته‌یران، ژیان و به‌رهه‌م و هه‌لبه‌ستێن وى، چاپا دووهه‌م، سته‌مبۆل- 2020، ل11-25.
9. ته‌حسین ئیبراهیم دۆسكى، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ 4. خالد سادینى، فه‌قیێ ته‌یران، ژیان و به‌رهه‌م و هه‌لبه‌ستێن وى، سته‌مبۆل، ل201.
10. ته‌حسین ئیبراهیم دۆسكى، دیوانا مه‌لایێ جزیری، چاپا دویێ، دهوك- 2005، ل401- 402.
11. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، کۆما بەرهەمێ ئەحمەدێ خانی (نووبار، عەقیدەنامە، مەم و زین، دیوان)،( بەرهەڤکرن)، ل5- 12.
12. ئیسماعیل بادى، ژ هه‌لبه‌ستێن ئه‌حمه‌دێ خانى، نڤیسینگه‌ها ره‌وشه‌نبیرى و راگه‌هاندنێ، دهۆك- 1996، ل11- 12.
13. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا ئەحمەدێ خانی، ل16- 17.
14. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، کۆما بەرهەمێ ئەحمەدێ خانی (نووبار، عەقیدەنامە، مەم و زین، دیوان)،( بەرهەڤکرن)، ل89.
15. جەلیلێ جەلیل، سیاهپۆش (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆک)، هژمار (17)، زڤستانا سالا 2018، ل11-22.
16. ئیسماعیل بادی، هۆزانڤان (سیاهپۆش) و محەمەد جەوادێ سیاهپۆش (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆک)، هژمارە (17)، زڤستانا سالا 2018) ل36- 40.
17. عبدالرحمن مزورى، سیاهپۆش… جاره‌كا دى (گۆتار)، رۆژناما (هاوكارى)، ژماره‌ (699)، رۆژا 11/8/1983، ل10.
18. مەسعود محەمەد، حاجی قادری کۆیی، بەرگی یەکەم، کۆری زانیاری کورد، بەغدا- 1976، ل49.
19. مەسعود محەمەد، حاجی قادری کۆیی، بەرگی یەکەم، ژێده‌رێ به‌رێ، ل91.
20. سەردار حەمید میران و کەریم مستەفا شارەزا، دیوانی حاجی قادرێ کۆیی، (لێکولینەوە و لێکدانەوەی)، پێداچوونەوەی: مەسعود محەمەد، هه‌ولێر- 1986، ل220-221.
21. نورى عبدالرحمن ابراهیم وآزاد سعید سمو، عبدالرحیم رحمی الهکاری 1890- 1958 وفكره العقائدی من خلال منظومته (عقیدة الكرد) (بحث)، مجلة جامعة دهوك ، المجلد (23)، العدد (1)، العلوم الانسانیة والاجتماعیة)، ص287- 306.
22. صادق بهاء الدین ئامێدی، هۆزانڤانێت کورد، (دانان و تویژاندن)، كۆرى زانیارى كورد، به‌غدا- 1980، ل26.
23. ته‌حسین دۆسكى، مه‌لا عه‌بدرره‌حیمێ وه‌سطانى و شه‌رحا وى ل سه‌ر دیوانا مه‌لایێ جزیرى (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆك)، هژمار (10)، پاییزا 2015، ل34-42.
24. ته‌حسین دۆسكى، مه‌لا عه‌بدرره‌حیمێ وه‌سطانى و شه‌رحا وى ل سه‌ر دیوانا مه‌لایێ جزیرى، هه‌مان ژێده‌ر، ل44-45.
25. هەڤال زاخۆیی، جەگەر خوین: شاعر و مرۆڤ و کوردپەروەر، (ڤەگوهازتن و بەرهەڤکرن)، ل11-17.
26. جەگەر خوین، دیوانا شەفەق، ڤەگوهاستن ژ لاتینیێ: مەحموود ئوسمان هالۆ، ئامادەکرن و پێداچوون: د. فاخر حەسەن گولی، ل 174.
27. جەگەر خوین، دیوانا شەفەق، ڤەگوهاستن ژ لاتینیێ: مەحموود ئوسمان هالۆ، ئامادەکرن و پێداچوون: د. فاخر حەسەن گولی. ل31.
28. ئیسماعیل بادی، مه‌درەسەیا مایێ – دیرۆک و ناڤدارترین هۆزانڤانێت وێ، ته‌هران- 2022، ل107-120.
29. ئیسماعیل بادی، مه‌درەسەیا مایێ – دیرۆک و ناڤدارترین هۆزانڤانێت وێ، ژێده‌‌رێ به‌رێ، ل121-122.
30. د. فاخر حەسەن گولی، دیوانا مەلا عەلیێ بۆتی، (ڤەوژارتن و بەرهەڤکرن)، ل7-11.
31. د. فاخر حەسەن گولی، دیوانا مەلا عەلیێ بۆتی، ژێده‌‌رێ به‌رێ، ل31.
32. جاسم عبد شلال، علماء قدموا الى الموصل من الكرد ومن كردستانن 1-2، شخصيات تربوية دعوية موصلية، دهوك- 2012، ص337- 340.
33. مه‌حموود یوسفى، مێژووا مه‌ دگه‌ل كاروانێ شه‌هید و باپیرا، وه‌شانێن زانكۆیا دهۆكێ، دهۆك- 2012، ل49.
34. مه‌حموود یووسفى، برووسكا كوردستانێ، (هه‌لبه‌ست)، ده‌زگه‌ها سپیرێز یا چاپ و وه‌شانێ، چاپخانا په‌روه‌ردێ، هه‌ولێر- 2005، ل94.
35. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا دۆسکی، دهۆك- 2022، ل8-10.
36. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا دۆسکی، دهۆك- 2022، ل98. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا مه‌لایێ جزیرى، چاپا دویێ، دهۆك – 2011، ل5.
37. كورتییا ژیانا هه‌لبه‌ستڤانى ژ وى بخۆ هاتییه‌ وه‌رگرتن ب سۆپاسى ڤه‌.
38. ئه‌كاونتێ هه‌لبه‌ستڤانى ل فێس بووكێ Baqî Berûkî (Baqî Berûkî)