مەلایێ جزیری د پێگۆتنا هەلبەستڤانان دا

شه‌یما دۆسـكى

مه‌لایێ جزیرى ژ هه‌له‌بستڤانێن كورد یێن گه‌له‌ك ب ناڤوده‌نگه‌، ئه‌وی دیوانه‌كا ته‌ڤاڤ ل پشت خۆ هێلایه‌، هه‌تا نوكه‌ به‌رده‌وام دهێته‌ چاپكرن و شرۆڤه‌ ل سه‌ر دهێنه‌ نڤیسین. ل گه‌ل هندێ ژى، گه‌له‌ك هه‌لبه‌ستڤانان، د ناڤ رێزكێن هه‌لبه‌ستێن خۆ دا، په‌یڤێن جوان ده‌رهه‌قا مه‌لاى و دیوانا وى نڤیسینه‌، هه‌لبه‌ستێن قه‌شه‌نگ پێ ڤه‌هاندینه‌. د پێداچوونه‌كا مه‌ دا بۆ به‌رهه‌مێ هنده‌ك هه‌لبه‌ستڤانێن كورد، دی چه‌ند پارچه‌یان ژ ئه‌وان هه‌لبه‌ستان به‌رچاڤ كه‌ین، كا هه‌ر ئێكی چه‌وان دیتنا خۆ ل دۆر (مه‌لایێ جزیرى) و دیوانا وى ده‌ربڕییه‌. هه‌تا نوكه‌ كه‌س ژ هەلبەستڤانێن کورد د ژیری و زیرەکییا ڤه‌هاندنا شعرێ و ناڤ و دەنگیێ دا نە گەهشتینە په‌ییسکا وى، گەلەک هه‌لبه‌ستڤان ل بن کارتێکرنا وی ماینە.

به‌راهى:

هژماره‌كا زۆر یا هه‌لبه‌ستڤانێن كورد په‌سنا مه‌لایێ جزیرى و هه‌لبه‌ست و دیوانا وى كرییه‌، هه‌لبه‌ستڤانێ ب ناڤوده‌نگ فارس (جامى/ 1413- 1492زا.) د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا ده‌ما د جزیرێ ڕا بوورى، كو هاتییه‌ باشۆرێ كوردستانێ ل ساڵا 1472ێ و د جزیرێ ڕا دچیته‌ حه‌جێ، ناڤێ (جزیرى) دئینیت و دبێژیت:

پیره‌ مه‌ردى بدیده‌ ئه‌م ز جزیر

نیمه‌ مه‌ردى بدیده‌ ئه‌م ز حریر

ل په‌ى بۆچوونا ره‌حمه‌تى (عه‌لائه‌دین سجادى)، وه‌سا دهێته‌ زانین كو جامى، د وێ رێیا خۆ دا، چاڤ ب مه‌لایێ جزیرى كه‌ڤتییه‌. ئه‌و نیڤ میر ژى هه‌لبه‌ستڤان (عه‌لى حه‌ریرى) بوویه‌ ل حه‌ریرێ دیتییه(1).

ئه‌ڤ چه‌نده‌ هه‌لبه‌ستڤان (حاجى قادرێ كۆیى) د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا ئینایه‌، كو وى ده‌مى عه‌لائه‌دین سجادى و (دكتۆر عزه‌دین مسته‌فا ره‌سوول)ى(2) دانوستاندنێ ل ‌‌سه‌ر ڤێ به‌یتێ دكه‌ن و هه‌ڤبه‌ر دكه‌ن ل گه‌ل مرنا جزیرى، كو مێژوویا وان رێك ناكه‌ڤن.

به‌رى هینگێ جزیرى ژى ناڤێ وى د هه‌لبه‌ستا خۆ دا ئینایه‌ و دبێژیت:

مه‌را ژ ئه‌ول ژ به‌ر خامێ، كشاند ئاخر ب به‌دنامێ

ژ ره‌نگێ (سه‌عدى) و (جامى)، ژ شوهره‌ت بێ حسێن عامى(3)

مەلایێ جزیری  1567 – 1640

ناڤێ وی ئەحمەدە کوڕێ محەمەدی یە، ناسناڤێ وی د شعرێ دا ب (مه‌لا) و (نشانى) هاتییه، ژبلى هنده‌ك جاران ناڤێ خۆ ژى (ئه‌حمه‌د) نڤیسییه‌. ل ساڵا 1567زایینی هاتییە سەر دونیایێ و خەلکێ جزیرا بۆتانە ئەوا دکەڤیتە باکۆرێ کوردستانێ.

مەلایێ جزیری دەمێ هێشتا زارۆک قەستا مزگەفتێ کرییە و ل نک بابێ خۆ شێخ محەمەدی فێری خواندنێ و نڤیسین و قورئانێ بوویە، ل گەلەک دەڤەرێن کوردستانێ گەڕیایە وەک فەقی ژ بۆ وەرگرتنا زانینێ، وی قەستا ئامێدیێ و جۆلەمێرگێ و ئامەدێ کربوو. د ژییێ سیهـ و دو ساڵییێ دا ل گوندێ سترباسێ ل نێزیکی ئامەدێ ئیجازا مەلاتییێ ژ مەلایەکی ب ناڤێ (مەلا طاها) وەرگرت بوو. ل ژییێ حەفتێ و پێنج ساڵییێ دا، ل دۆرا ساڵێن 1640ێ هەر ل جزیرا بۆتان وه‌غه‌را دووماهییێ یا كرى، گۆڕا وی د سەرداڤا مەدرەسا سۆرا جزیرێ دا یە(4).

هه‌لبه‌ستڤانێن كورد و مه‌لایێ جزیرى

‌میر عیمادەدینێ هەکاری؟  – 1647

میر عیمادەدینێ هەکاری، میرێ هەکارییان عمادەددینێ کوڕێ یەحیا بەگێ کوڕێ زەکەریا خان بەگێ یە، د ناڤبەرا ساڵێن 1634- 1639 دا حوکم ل میرگەها هەکارییان کرییە. پشتی شەڕەکی، شکەستنێ دئینت و بەر ب حەلەبێ ڤە دچیت، بەلێ ل وێرێ هاتە گرتن و بۆ ستەنبۆلێ هاتە هنارتن، پشتی حەفت ساڵان هاتە بەردان و هندەک دبێژن پشتی زڤڕییە وەلاتێ خۆ، ب نەخۆشییا تاعوونێ مر. هندەکێن دی دبێژن ئەو ل ستەنبۆلێ ل ساڵا 1639ێ ب دەستێ مصطەفا پاشایێ صەدرێ ئەعظەم هاتە کوشتن. به‌لێ مێژووڤان  دبێژن كو مرنا وى ل سالا 1647ێ بوو(5).

میر عیمادەددین ئەوێ ناسناڤێ (صەبووری) بۆ خۆ د شعرێ دا هلبژارتی، هەڤچاخ و هەڤالێ مەلایێ جزیری بوو. ژ هندەک گۆتنێن مەلایێ جزیری دئێتە وەرگرتن، کو میر د زانینێن شریعەتی ژی دا زانایەکێ شارەزا بوو(6). وان هه‌ردویان به‌ریكانه‌یه‌كا شعرێ یا پێكڤه‌ ڤه‌هاندى. ل دۆر هه‌لبه‌ستا مه‌لایێ جزیرى، میر دبێژیت:

د ئقلیمێ سوخەن خاقان

ڕەوان بەخش و شەکەرڕیزی

ژ نەیشەکەر ل ئەوراقان

ب جان ڕا عەنبەر ئامیزی

ژ سیمین ساعد و ساقان

ب سوححاری گوهەرڕیزی

 پشتی مەتحێن شعرا وی كرین؛ هۆسان به‌حسێ وى ژی دکەت و دبێژت:

د باغێ لەفظ و مەعنایێ

سوخەن من سەر وێ ئازادە

ژ ڤێ ئیملا و ئینشایێ

مە لەوحێ دل نوما سادە

ژ حوسنێ ڕەونەقەک دایێ

کو شەیخ ئەحمەد مە ئوستادە(7)

فەقیێ تەیران  1561 – 1644

فەقیێ تەیران؛ ناڤێ وی محەمەدە، کوڕێ شێخ عەبدولایێ موکسی یه‌، ل ساڵا 1561ێ هاتییە سەر دونیایێ ل باژێرێ موکسێ، كو قەزایەکە ب سەر باژێرێ وانێ ڤە، خواندنا خۆ یا پێشی هەر ل موکسێ ده‌ست پێ کرییە، هەروەسا ل جزیرێ و فنکێ ژی خواندییە و د مەدرەسێن فنکێ دا؛ گەلەک مایە، ژیانا فەقی هەمی ب گەریانێ ل دور زانینێ چوویه‌ و گەلەک دگەڕیا حەتا ناسناڤێ (فەقیێ گەڕۆک) کەتییە سەر(8).

د هه‌له‌بسته‌كا خۆ دا كو ل گه‌ل مه‌لایى پێكڤه‌ ڤه‌هاندییه‌، تێدا په‌سنا مه‌لایی دكه‌ت و خۆ بۆ وى دشكێنیت. دیرۆكا ڤه‌هاندنا وێ ئاشكرا كرییه‌، دبێژیت:

بریندارێ عشقێمە

دوورم ژ سها بهان

دزانن مەدداحێ کێمە

د هەزار و یەک و سهان

ثەنا خوانێ (مەلێ) مە

ل هەموو عەرد و جهان(9)

هه‌روه‌سا هه‌لبه‌ستڤان فه‌قیێ ته‌یران هه‌لبه‌سته‌كا دیتر ب وه‌غه‌ركرنا مه‌لایێ جزیرى ڤه‌هاندییه‌ و تێدا دبێژیت:

دی هوون وەرن لێزم وەرن

جیران و خەلکێ هێشەتێ

هوون رایەکێ ل من بکن

ئیرۆ قەوی گریا مە تێ

ئیرۆ قەوی مە تێت گرین

سووسن ل مێرگا غەییرین

من حەیفا لێڤێت شەککرین

ئێدی ڤەناخون شەربەتێ

ئەو لێڤێت لەعلین و شەکەر

کێم بوون ژ وان دور و خەبەر

سەد ئاهـ و کوڤان و کەسەر

ل دووماهیێ ژی دبێژیت:

سۆتم ب نار و ئاگرین

ڤێ فانیێ ئەم ژێک کرین

حەتتا خوەشین ئەم دێ گرین

دۆست چوو ب چەرخا عادەتێ(10)

ئەحمەدێ خانی 1650 ـ 1706

ناڤی وی ئەحمەدە کوڕێ ئلیاسێ کوڕێ عیاضیێ کوڕێ ڕۆستەمێ کوڕێ عەبدررەحمانێ کوڕێ عەبدررەزاقێ کوڕێ سلێمانێ کوڕێ میر حەسەنە، دئێتە هزرکرن مالباتا وی ل سەردەمێ میر حەسەنی ژ گوندێ (خانێ) ئەوێ سەر ب چەلێ ڤە بەر ب دەڤەرا خۆشابێ ڤە چووینە و بۆ دەمەکی ل گوندێ (زێریناکێ) ئاکنجیبووینە، باپیرێ وی عەبدررەحمان ب مالباتا خۆ ڤە بەر ب بایەزیدێ ڤە چوون، ل (دوزەسۆرێ) د ناڤ ئویجاخا مەحموودیان دا ئاکنجیبوون. ل ساڵا 1650ێ هاتییە سەر دونیایێ، ل بایەزیدێ ژیانا خۆ بریە سەری(11). ژ بەرهەمێ خانی یێ شعری:

(مەم و زین. عەقیدا ئیمانێ. نووبارا بچووکان. دیوانا خانی)(12). خانی ل ساڵا 1105مش  (مەم و زین) ڤەهاندییە. ل ساڵا 1150مش/ 1736ێ وه‌غه‌ر كرییه‌(13).

ئەحمەدێ خانی هۆسا د دەرحەقێ مەلایێ جزیری دا دبێژت:

بیناڤە ڕووحا مەلێ جزیری

پێ حەی بکرا عەلی حەریری

کەیفەک وە بدا فەقیهێ طەیران

حەتا ب ئەبەد بمایه‌ حەیران(14).

سیاهپۆش  1779 – 1831

سیاهپۆش ئێکە ژ هەلبەستڤانێن ناڤدار یێن کلاسیکێن کورد، ب زارێ کرمانجی هەلبەست ڤەهاندینە، هەرچەندە گەلەک ژ سەرپێهاتییا وی نەهاتییە زانین، به‌لێ هەروەکی وی ب خۆ د ناڤ هەلبەستێن خۆ دا ناڤێ خۆ ئینای کو (موحەمەدە) و خەلکێ (رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ) وه‌ڵاتێ ئیرانێ یە.

ل دویڤ باوەرییا ڕەشۆ زیلانی؛ وەلاتێ سیاهپۆشی هەکارێ بوویە. هەروەسا 150 ساڵا بەری نوکە ڤەکۆلەرێن ئەلمانی (ئویگێن پریم) و (ئالبێرت سووسن)ى نڤیسییە وان ژ دەڤێ خەلکێ کوردستانێ گوهلێبوویە کو سیاهپۆش خەلکێ ئامێدیێ یە(15).

هندەک ڤەکۆله‌ر هزر دکەن، كو ئەو ل ساڵا 1831ێ مرییە، قەناتێ کوردۆیڤ د په‌رتووكا (تاریخا ئەدەبیاتا کوردی)دا ل دۆر (سیاهپۆش)ی دبێژت: ل ناڤ خەلکێ دا ناڤێ سیاهپۆش وه‌كو شاعر هاتییه‌ نیاسین، به‌لێ حەتا نها قەت کەسەکی ناڤ و نیشانێ وی نە نڤیسییە، نە ئاشکرایە ل کیشك ئەردێ کوردستانێ یە، کەنگی ژ دایک بوویە.

بەیتا (سیف الملوک) ژ لایێ سیاهپۆشى ڤە ل پەی گۆتنا ڕەشو زیلان، کو جەلیلێ جەلیلی ژێ ڤەگوهاستییە یا ل ساڵا 1200 مشه‌ختى، دبێژت: ل دەردۆرێن ساڵا 1800 زاینی نڤێسییە و ئەڤە پتر نێزیکی ڕاستیێ یە(16).

د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا هۆزانڤان سیاهپۆش ل دۆر مه‌لایێ جزیرى و چه‌ند هه‌لبه‌ستڤانێن دیتر دبێژیت:

دل عەبیر و مەست و میری

بەگلەر و شاهـ و وەزیری

دا ل من دەربەك بژیری

تا دمرنێ‌ من ڤەبیری

كرمە جوببا زەمهەریری

سینە كر ئارمانجێ‌ تیری

كانێ‌ مەلایێ‌ جزیری

مەككی و عەلیێ‌ حەریری

خانی شێخێ‌ بابەشیری

بێن ل دەنگێ‌ من فەقیری

خەمری و گیسۆ حەریری

شەڤ لمن كابووسی بوو(17).

حاجی قادرێ کۆیی  1817 – 1897

ناڤێ وی حاجی قادر کوڕێ مەلا ئەحمەدى یە، ناڤێ دایکا وی (فاتێ)یە، ل گوندێ (گۆڕە قەرەجی) یێ سەر ب باژێرێ کۆیە ڤە ل ساڵا 1817 ێ هاتییە سەر دونیایێ(18)، حاجی ئێکە ژ هەلبەستڤانێن نەتەوەپەروەر و نیشتمانپەروەر، ئەوی ژیانا خۆ یا شاعرییێ ل باشۆر و رۆژهه‌لاتێ کوردستانێ دەستپێکری‌، شعرێن حاجی ل وی سەردەمی ل سەر ئەڤینیێ و دلداریێ بوون، پشتی ژ گەشتا خۆ یا خواندنێ زڤڕی، دەمەکی دمینتە ل کۆیە، پاشی قەستا باژێرێ ستەنبۆلێ پایتەختێ دەولەتا عوسمانی دکەت و هەمی ژیانا خۆ ل وێرێ دبۆرینت حەتا ل ساڵا 1897 وەغه‌رێ دکەت(19) و هەر ل ستەنبۆلێ دهێتە ڤەشارتن.

حاجی ل ستەنبۆلێ دکەڤتە د ناڤ ژیانەکا نوی دا و وێ ژیانێ گوهۆڕینەکا سەرەکی ئێخستە بیروباوەرێن وى، حاجی ئاگەهداری وان نەتەوەیێن ژێردەست یێن ئۆسمانی دبت، ژبەر ڤێ چەندێ هزرا مللەتێ خۆ دکەت و کانیکا شعرا نەتەوەیی ل دەف وی دپەقیت.

هەر ل ستەنبۆلێ مەم و زینا ئەحمەدێ خانی دکەڤتە دەستێ حاجی قادرێ کۆیی و دەستپێکا وێ دخوینت، ئەڤێ وەکر کو هزر و بیر و هەستێ نەتەوایەتی ل نک حاجی سەرهلدەت.

وەکی یا ئاشکەرا حاجی قادر ژبلی کارتێکرنا ئەحمەدێ خانی ل سه‌ر وى، ئەو ئێک ژ وان هەلبەستڤانان بوو یێن کەتینە بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری ژی، لەوا حاجی قادر د هەلبەستەکێ دا پەسنا مەلایێ جزیری ب ڤان مالکا دکەت و دبێژت:

لە جزیرە یەکێکە شێخ ئەحمەد

صاحبی ناو مورشدی ئەرشەد

ئەوی (جامی) گۆتوویەتی ئەمەیە

لەو قسە و مەدحە مەقسەدی ئەمەیە

(پیر مردی بدیدام زو جزیر

نیک مردی بدیدە ام ز حریر)(20).

عەبدولرەحیم ڕەحمی هەکاری  1890 ـ 1958

عەبدولرەحیم کوڕێ سەید پەرتۆ یە، ڕەحمی باپیرێ چارێ یە ژ لایێ بابێ وی ڤە،  باپیرێ وی یێ ژ ڕەخێ دایکێ ڤە هەلبەستڤانێ کورد یێ بەرنیاس (پەرتۆیێ هەکاری)یە، دایکا وی (امە الله)یە کچا حاجی طەیار بەگی، ناڤێ وی د گەلەک ژێدەران دا ب (عەبدولرەحیم زاپسو-زابصو) هاتییە،وه‌كو پەرتووکا مامۆستا سەعیدێ نوورسی، (پەیامێن ڕۆناهیێ) یا وەرگێڕای بۆ زمانێ عەرەبی، ئەڤ ناسناڤە هنگی ل خۆ کر دەمێ دەستوورەک ل ساڵا 1934ێ ژ کۆمارا تورکیا دەرکەتی، کو ناڤ و ناسناڤی بهەڤڕا بینن، عەبدولرەحیمێ هەکاری ژی ناسناڤێ (زاپسو) هه‌لبژارت، ژبەر ڕویبارێ (زاب – زێ) ئەوێ د دەڤەرا هەکارییا ڕا بەر ب دەڤەرا بەهدینان دەرباز دبیت، ئەو ڕویبار ب (ئاڤا زی) دهێتە بناڤکرن، وەرگێرا وێ بۆ زمانێ ترکی دبیتە (زاپسو- zapsu) .عەبدولرەحیمێ هەکاری ل ساڵا 1890ێ ژ دایک بوویە ل گوندێ (ئەلپاک)ێ ئەوا نوکە دبێژنێ (باشقلا) ب سەر باژێرێ وانێ ڤەیە ل باکورێ کوردستانێ.

ره‌حمى هه‌كارى خواندنا خۆ یا دەستپێکێ ل سەردەستێ دایکا خۆ خواندییە، پاشى ل گەل زارۆکێن گوندێ خۆ، خواندنا سەرەتایی هەر ل گوندێ خۆ ب دووماهی ئینایە و خواندنا ناڤنجی ل باژێرێ وانێ تمامکرییە. ل وێرێ بەردەوام بوو تا کو ل ساڵا 1912ێ ژ پەیمانگەها مامۆستایان (المعلمین) دەرچوویی.

هەکاری ل ستەنبۆلێ خۆجهـ ببوو و ل وێرێ چالاکیێن خۆ یێن هزری د گۆڤارا (ژین) دا بەردەوامی دایێ، هەروەسا هەکاری ئەندام بوو د کۆمەلا (هیڤی) دا ئەوا ل ساڵا 1912ێ ل ستەنبۆلێ هاتییە دامەزراندن و ئەندام بوو د کۆمەلا (وەفدا- بەعثا کوردستانێ) ئەوا ل ساڵا 1918ێ ل ستەنبۆلێ هاتییە دامەزراندن(21). ل ساڵا 1958ێ وەغەرکرییە.

عەبدولرەحیم ره‌حمیێ هەکاری هەلبەستەک ب مەلایێ جزیری گۆتییە و تیدا دبێژیت:

شیرازی لناڤ فرسان کێشا علما عه‌شقێ

مەلا! تە برە ئه‌و جان حافظ بکەپی مه‌شقێ

لکن بکراسك دی نور و شه‌فقه‌ك تێدا

دیبا یه‌کی کرمانجی را چاند د جزیرێدا

(مه‌لا) تە وەکی حافظ  فردوسی  نەکر استاد

هم عشق ژ نو هلکر کرمانجی نەکر ایجاد

پول د زغل کردى، تە بیه‌ك نظری زه‌ر کر

مالا کو فه‌قیر مایی  تژی دڕ و گه‌وهه‌ر کر

کرمانج دڤێ  هەردم فه‌خرێ بتە کن (الحق)

لکن تو کو مه‌نصووری رتبا تە بوو (أنا الحق)(22).

مەلا عەبدررەحیمێ وەسطانی  1894 – 1956

مەلا عەبدررەحیم کوڕێ عەبدررەحمانێ کوڕێ ئیبراهیمێ کوڕێ یووسفى یە، یووسف خەلکێ وەسطانێ یە. (وەسطانێ( گه‌ڤاشێ) دکەڤتە باشوورێ گۆلا (وانێ)، نوکە ئەڤ باژێرە ب سەر ویلایه‌تا وانێ ڤەیە ل باکۆرێ کوردستانێ.

عەبدررەحیمێ وەسطانی ل ساڵا 1894 ێ ل وەسطانێ هاتییە سەر دنیایێ، هەر ل وێرێ دەست ب خواندنا مەلاتیێ کربوو ، پشتی دەمەکی ئەو چووبوو وانێ و ل وێرێ ژی زانستێ خواندی، ل نک کۆمەکا سەیدا و زانایان خواندنا خۆ ل جزیرێ تمام کرییە، ئێک ژ سەیدایێن وی (مه‌لا محەمەد سەعیدێ جزیری) و گەلەکێن دی.. مەلا عەبدررەحیم ئێک ژ وان بوو یێن دەمێ شەڕ کەتییە دەڤەرا وان (سەرحەدێ) مشه‌خت بوویه‌ دەڤەرا جزیرا بۆتان و مێردینێ. و ژبلی زمانێ کوردی ، زمانێ عەرەبی باش دزانی و فارسی و ئۆسمانی ژی، ل ساڵا 1956ێ ل جزیرێ وەغەر کرییە. كۆمه‌كا به‌رهه‌مان ل پاش خۆهێلاینه‌. لێ چ ژ وان بەرهەمان نەهاتینە چاپکرن(23).

هەلبەسته‌ك ب مەلایێ جزیری ڤەهاندییە و تێدا پەسنا وی و دیوانا وی دکەت و دبێژت:

مەدەد یا ئەحمەدێ بۆهتی

بکە ڕەحمێ ل دەروێشان

تە دیوانەک ژ دوڕان رهتی

مەلا لوقمانێ دلڕیشان

کەسێ صاحب فیراسەت بت

دزانت جوملە قورئانە

خودان علم و حەقیقەت بت

هەمی ڕەمزێن حەدیثانە

ئصولێ دین دکەت ئظهار

و هەر بەیتەک چ ئایاتان

ژ فورقانێ بزان ئەی یار

ژ تەمامێ دکەت حیکایاتان

جەمیعێ مەعنا قورئانێ

د دیوانا تە مەظموونە

و هەر لەفظەک د دیوانێ

حەقیقەت وەحیە مەوزوونە

موعەممایێ ب لسانێ حال

ژ كەلامێ حەق تویی ناطق

عەجائب دوڕڕێ بێ ئەمثال

عیباراتێن د وێ صادق

نە حافظ ڤێ دكەت مەعنا

نە تەبریزی و هەم عوممەر

نە كەششاف و نە بووسینا

هەمە ڕا هەر تویی سەروەر

ئەدیبێ عالەما غەیبێ

موعەللم خانەئێ علمی

لەدوننی ڕا دكەت رەیبێ

ب وان سورران ب وێ حلمێ

هەمە فەیض و تەجەللایە

تەمام ئەسرارێ قودرەت تێ

شەریعەت ڕا چ دەریایە

طەریقەت مەوجێ حكمەت تێ

چ طاقاتێ بەشەر تێتن

ب ڤی طەرزی بەلاغەت هەم

مەگەر ئیلهام ژ حەق بێتن

چو مەوجێ بەحرێ دەر قلزەم

سەراسەر جەزبه‌ و و نوورە

حەقیقەت عشقێ مەوجوودە

هزار مەعنا تێ مەستوورە

ژ سررێ ذاتێ مەعبوودە

جلایا ژەنگا قەلبانە

ئەوە سەر چەشمەیا نوورێ

موحیطێ جوملە علمانە

تەجەللایا ل سەر طوورێ

ژ رووحێ تو مەدەد خاهین

بكە رەحمێ ل مەحروومان

ژ حوببا تە دل هەر ئاهین

ئەیا غییاپێ مەجذووبان

تویی سولطانێ عوششاقان

بەقا بیللاهـ دلێ طووری

چ مەشهووری ل ئافاقان

حەتا بێت نەفخەیا صووری

مەدەد یا قوطبێ جزراوی

دلێ عەبدررەحیم دەردە

بكە دەرمان برینا وی

(بحب الله) هلین پەردە

آ‌ه من الوت والحالات 1354(24).

جەگەرخوین  1903 – 1984

ناڤێ وی شێخمووس مەلا حەسەنە، ل ساڵا 1903ێ ل گوندێ (هەسار) سەر ب باژێڕێ مێردینێ ل باکۆرێ کوردستانێ یه‌ و ژ مالباتەکا هەژار هاتییە دونیایێ، ژ بەر هەژارییێ، جەگەرخوین نەشیابوو ل خواندنگەهان بخوینت، بەلێ د ژییێ 18 ساڵیێ دا ل بەردەستێ مەلا دەست ب خواندنێ کرییە، ژ بەر خواندنا وی بۆ بەرهەمێن ئەدەبی یێن کوردی، ب تایبەتی جزیری و فەقی و خانی و هندەکێن دی لەوا ژی ب سەر ئێش و ئازارێن وەلات و مللەتێ خۆ هلبوویە.

جەگەرخوین ئێک ژ دامەزرێنەرێن کۆمەلا خۆیبوون بوو؛ ئەوا ل ساڵا 1927ێ هاتییە دامەزراندن، ل ساڵا 1950ێ ل ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ) پارتییا دیموکراتا کورد) دهێتە دامەزراندن و جەگەرخوین دبتە ئەندام تێدا، جەگەرخوین قەستا کوردستانا باشۆر (عیراقێ) دکەت و ل پشکا کوردی ل كولیجا ئادابێ ل زانکۆیا بەغدا بوویە مامۆستایێ زمان و ئەدەبێ کوردی، ل 1970ێ، دیسا دزڤڕیتە بنه‌جها خۆ، پاشى دهێته‌ گرتن و چەند ساڵان د زیندان و گرتیگەهان ڤە دمینت، ل ساڵا 1979ێ بەر ب وەلاتێ سوێدێ ڤە دچیت و دبیتە پەنابەر هەتا ل رۆژا 22/10/1984ێ وەغەرا دووماهیێ دکەت.

هژماره‌كا زۆر یا دیوان و په‌رتوكێن زمانى و فه‌رهه‌نگ و مێژوویی و بیره‌وه‌رى ل پاش خۆ هێلاینه(25).

جەگەرخوین ژی ئێک ژ وان هەلبەستڤانان بوویه‌ یێن کەتینە بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری، لەوا دو هەلبەستا ب مەلایی دڤەهینت، د ئێكێ دا دبێژت:

هەر یەکە سەیدا مەلایێ بۆتی

دخۆشخوانێن ئەڤینداری دە تۆتی

ژ کوردا ڕا وی چێکریە یەک دیوان

د بەلاغەتا خوە دا وەک قورئان(26).

د هەلبەستا دیتر دا یا ب ناڤێ (جزیری ڕابە مەیزێنە) دبێژت:

مەلا رابە، ئەڤینا تە

گها بەر رەندەشا زانین

وە، رێ وندا و شەڤ تاری

چ گەیلانی چ شیرازی

سەری هلدە بنێر چاوا

گهانە ژۆرێ ئەزمانا

مە گەوهەر پەرچە کر ئیرۆ

ب زانین و سەرەفرازی

ل سەر هەیڤا وەکی برهێن

شەپالا تە، دکن گەشتێ

د باغێ گولشەنا دلبەر

دچن، تێن ئەم ب شەهنازی

خوەدێ کانی، ل کوویە ئەو

سوپاهێ «لم تروا» ئیرۆ

گەلۆ قەی پیر و بێ هاڤل

د ناڤ لاشەی و هەڤڕازی

هەزار سالی قەلەندەر بی

تو ناچی بەر دەرێ دلبەر

کو شەهنازا جوان و ڕند

مرۆڤێن وەک تە ناخوازی

جزیری رابە مەیزێن

جزیر چاوا پەریشانە

هەمی مللەت گهان دۆزێ

ب گەرناسی، ب شووربازی

ب تیرێ تۆرە دور سفتن

گولێن باخێ تە پشکفتن

دڤێم ئەز وە ژ خه‌و ڕاکم

ب قێرین و ب دەڤسازی

تو زانی ئەز جگەر-خوینم

نە دۆست و دژمنێ دینم

گەلۆ کی دگهێ داخوازێ

ب دەروێشی، ب گاز- گازی؟(27).

شێخ محه‌مه‌د تاهر مایی؟-  1915

شێخ محەمەد طاهر کوڕێ مەلا عەبدولرەحمانێ کوڕێ مەلا طاهایێ کوڕێ مەلا موحەمەدێ کوڕێ مەلا عومەرێ کوڕێ مەلا ئیبراهیمێ کوڕێ مەلا عیمادەدینێ مایی یە.

خواندنا وی یا دەسپێکێ ل سەر دەستێ برایێ خۆ شێخ طاهایێ مایی خواندیە، شاگردێ وی یێ زانستی و تورەیی بوویە، ئەو ژی هەلبەستڤانەکێ ژیر و زیرەک بوویە دهەرسێ ئەزمانێن کوردی و عەرەبی و فارسی دا، شێخ محەمەد طاهر ب لێگەریانێ ل دۆر زانست و زانینێ یێ ناڤداربوو و لگەلەک جهان گەڕیایە و چوویە سلێمانیێ و جزیرێ و ئامەدێ و مویسل و جۆلەمێرگ و شەمزینان و گەلەک جهێن دی، هەروەسا ئیجازا سۆفیاتیێ ل سەر ڕێکا نەقشەبەندیێ ژ (شێخ حسامەددینێ نەهری) وەرگرتیە .

شێخ محەمەد طاهرێ مایی گەلەک بەرهەم ل پاش خۆ هێلاینە هندەک ژێ ب هەلبەست د زانستێ دینی دا ب ئەزمانێ عەرەبی نڤیسنە و هندەک بەرهەم وی ب خۆ ژ سۆتنێ ڕزگارکرینە و هندەک کتێبێن خۆ یێن دەستخەت بۆ (شێخ ڕەفیق)ێ (خادم السجادة) ل كەرکووکێ فڕێکربوون، ئەڤ کتێبا طاهرێ مایی ل ئەنتیکخانەیا عیراقێ یا دەستخەتان ل بەغدا ل بن ژمارە (35710)  یا پاراستییە.كۆمه‌كا به‌رهه‌مان هه‌نه‌.

دەمەکی د ناڤا بەرواری بالا دا ببوو دادوەرێ دەڤەرێ حەتا ل ساڵا 1915ز وەغەرکری و هەر ل مایێ هاتییە ڤەشارتن(28).

هەلبەستڤان محەمەد تاهری ب ئەزمانێ فارسی هەلبەستەک ب مەلایێ جزیری و دیوانا وی ڤەهاندییە، د دیوانا مەلایێ جزیری دا ئەوا عەبدولرەحمانێ وەسطانی ڕاڤەکری هاتییە نڤیسین:

الا ٲی طوطی شکرفشان اندر غزل خانی

چە شیرین گفتەء دیوان والا شان ب آسانی

بکردی نظم کردی آن کتاب مستطاب ٲما

دهد رونق فزای لا جرم بر شعر خاقانی

چو گلشن سر بسر ٲز سنبل و نسرین و از لاله

پر از ریحان و نرگس از شقالقهای نعمانی

برقت برگ گول سیراب چون شاهبسر و افرام

به بو چون مشک و چون کافور و همچون عطر کرمانی

چو حافظ در معانی بلاغت می رباید گو

ز میدان فصاحت طعنه بخش نظم قا آنی

ز سعدی و جامی می دهد ٲشعار آن ٲشعار

نظامی نظم خود سازد نثار آن بارزانی

کند احیای ذلهای هر آن دل مرده هر لحظه

کند بازار عشق از نو بر ای قاصی و دانی

چو  نظم لٶلٶ لالا چو یاقوت بها و ٳلا

چو مرجان قیمتش بالا بخود چون لعل رمانی

چو هر لفظی دهد معنی ٳشارت می کند گفتم

تعالی الله چه یکتا گشته این دیوان بوهتانی

ز شیخ کامل و ٲکمل ٳمام عارف و ٲفضل

میان واصل و کامل لسای غوث گیلانی

که نامی نامیش ٲحمد ٳمام و ٲمجد و ٲوحد

ازو گشته جزیر سر بسر پر فیض و نوورانی

هزاران رحمت از حق باد بر جان شریف او

ز مایان آفرین بر وی چو بارانهای نیسانی

قلم بشکن تو (طاهر) کز پنایش چون توان گفتن

که در دهرویش کجا گشته یک دیگر برش ثانی(29).

مەلا عەلیێ بۆتی  1909ـ 1990

مەلا عەلی کوڕێ مەلا یەحیا کوڕێ مەلا عەلی بۆتییەل ساڵا 1909ێ ل گوندێ (پونگینە) ئەوێ بابێ وی مەلا یەحیای بۆ جارا ئێکێ وەک گوند ئاڤاکری سەر ب دەڤەرا (بەردەرەش)ێ یە، بنیاتێ مالباتا وی ژ گوندێ (شاخ)ـە ل چیایێ جوودی ئەوێ دکەڤیتە جزیرا بۆتان ل باکۆرێ کوردستانێ.

مەلا عەلی کەسەکێ وەلاتپارێز و نەتەوەیی بوو، پەیوەندی ل گەل شۆڕەشا ئەیلولێ (1961- 1975) هەبوون، هەروەسا ژ بەر پەیڤا وی ل ساڵا 1965 ێ بەرامبەر چەندین کورد و عەرەبان،  ئەوا تێدا گۆتى: (پێدڤییە کورد ببنە خودان دەولەت) هاتە زیندانکرن)، ژ بەر ڤێ چەندێ هەلبەستێن وی یێن دەسپێکێ و هەتا یێن ساڵا 1965ێ ژ ناڤچوون، ژ بەر کو ل ڤێ ساڵێ پۆلیسان ب سەر مالا وی دا گرتبوو و هەر کاغەزه‌ك و دەستخەتەکا د مالا وی دا ل گەل خۆ بربوون، تنێ هەلبەستێن ساڵێن حەفتێیان وێڤە ل بەردەستن. ل ساڵا 1990ێ وەغەرا دووماهیێ کرییە)(30).

هەلبەستا ل بن ناڤێ (من و مەلای جزیری)ى، مەلا عەلی بۆتی دبێژت:

لە کاتی خۆی جزیری وەک من ئاسای ڕەش و ڕووت بوو

لە سایەی چاوی سلمی پایە بەرز و خاوەن دیوانە

چ ئیکسیرێکە دلداری لە دنیا چت بەسەر دێنی

هەمیشە بەندەیە عاشق کە چی مەعشووقە سولطانە

زەماوەندی (حەسەن کیف) بۆ مەلای تیغێکی خوین ڕێژبوو

کە چوو نەیزانی گەرداوە لەلای وابوو کە سەیرانە(31).

مەلا مەحموودێ مسته‌فا یووسفی  1929 – 2022

مەلا مەحموود کوڕێ مەلا موستەفا کوڕێ مەلا ڕەشید کوڕێ حەجی موستەفایە، ل نێزیکی ساڵێن 1930 هاتیە سەر دونیایێ، ژ بنەمالا یووسفی یا بناڤ و دەنگە ل دەڤەرا بەهدینان، ناڤێ بنەمالا وان ژی بۆ باپیرێ وان یێ مەزن یووسفێ کێستەییێ بەرواری ب ئەصل زاخۆیی دزڤڕت. ژ بنەمالەکا خودان دین و زانین بوو، کو بابێ وی و باپیرێ وی ژ زانایان بوون، ل دەمێ گەهشتییە ژییەکێ دیارکری، قورئان ل نک بابێ خۆ ختم کر و ل گەل پەرتووکا (نهج الانام) د عەقیدێ دا یا مەلا خەلیلێ سێرتی و (نووبار)ـا ئەحمەدێ خانی، پاشی خالێ وی مەلا ئەحمەد کوڕێ مەلا ڕەمەزانی برە نک خۆ بۆ وەرگرتنا زانینێ و ل نک خالێ خۆ دەسپێکێن (صرف، و نحو و منطق)ی خواندن،

ل ساڵا 1966 زڤڕییە گوندێ خۆ، پاشى بۆ گه‌له‌ك جهێن دى هاته‌ ڤه‌گوهازتن هه‌تا ل ساڵا 1969ێ هاتە ڤەگوهازتن بۆ باژێرێ دهۆکێ و حەتا ساڵا 1986ێ ما ل سەر مامۆستاتیێ، ل سەر داخوازا وی هاتە خانەنشینکرن و ل تاخێ (کەرامە) ل مویسل خۆجهـ بوو.

چه‌ندین په‌رتووكێن چاپكری هه‌نه‌، وه‌كو: (ئه‌ڤینا دلێ كول، /هه‌لبه‌ست، 1989)، (شوق الی دیار المقدسة، به‌غدا- 1990)، (برووسكا كوردستانێ، (هه‌لبه‌ست، 2005)، (شعرا نونیە ژ 191 مالکا پێکدهێت)، (ژیانا من، ژ 443 مالکا پێکدهێت)(32).

د هه‌لبه‌سته‌كێ دا ناڤێ مه‌لایێ جزیرى دئینیت و دبێژیت:

گه‌له‌ك شاعر ژ وى رابوون و بوورین

د هه‌ر رێكێ كرن قیرین و نالین

دڤێ رێده‌ (مه‌لا) رابوو ل (جزیرێ)

وه‌كى وى هه‌م (عه‌لى) رابوو ژ (حه‌ریرێ)

ده‌ما شعرێ ئه‌ڤا كو ئه‌م دخوینن

نزانن كو لسه‌ر روویێ زه‌مینن(33).

د هه‌لبه‌سته‌كا دیتر دا ل دۆر چه‌ند هه‌لبه‌ستڤانێن كورد، دبێژیت:

(بریندار)ۆ ته‌ دل مایه‌ بریندار

ژ له‌ورا هه‌ر دكێ قیرین و هاوار

كول و كوڤان لسه‌ر ته‌ وه‌ر جمانه

ژبۆ شیتى توجا نائینه‌ هژمار

كول و ده‌ردێ ته‌ هوو نان و ره‌شاندن

د دیوانێ ده‌، ئه‌م پێ كرنه‌ هشیار

چ پێته‌ك رۆنى و سیس و زه‌لاله

ڤه‌پێچانه‌ دناڤا وێده‌ هه‌ر چار

(جه‌گه‌رخوین) و دگه‌ل (شێخێ جزیرى)

هه‌ڤالێ (یووسفى)‌ لاوێ (بریندار)         ‌

دزانم ده‌رد و غه‌م ئیرۆ ته‌ زۆرن

نه‌به‌س ده‌ردێ ته‌یه‌ یارا گولى زار(34)

تەحسین ئیبراهیم دۆسکی 1970

ناڤێ وی تەحسین ئیبراهیم ئەحمەد دۆسکی یە،  ل 25/6/1970 ل باژێرێ دهۆکێ هاتییە سەر دونیایێ. خواندنا وی یا سەرەتایی و ناڤنجی و ئامادەیی ل دهۆکێ خواندییە، ل زانکۆیا زانستێن ئیسلامی پشکا ڤەکولینێن ئیسلامی ل  بەغدا ب دووماهی ئینایە ل ساڵا 1991ێ و د ڤێ دەلیڤێ دا وی خواندنا بەرهەمێن ئەدەبی ژی خواندییە،  کو ئەو بخۆ  دکتێبا خۆ (دیوانا دۆسکی) دا دبێژت : ژبەر خواندنا من یا کو هەر ژ دەسپێکێ خواندنا دینی بوو، بەلێ پشتی ساڵەکێ دویان ژ ڤێ هەڤالینیا گەرم دانەیەک ژ کتێبا (العقد الجوهري) كو شەرحا مەلا ئەحمەدێ زڤنگی بوو ل سەر دیوانا شێخێ شاعرێن کورد مەلایێ جزیری کەفتە دەستێن من، ئەو ئێک ژ وان کتێبانە یێن کارلێکرنەکا بەرچاڤ د گوهۆڕینا سەمتێ چوونا من د مەیدانا ڕەوشەنبیری دا کری، دەمێ شیای چاڤێن من ل شعرا کوردی ڤەکەت و ژ باشییا تالعێ من ئەو بوو، کو ئێکەمین شاعرێ کورد یێ من دیوانا وی ب شەرح ڤە خواندی مەزنترین و ب هێزترین شاعرێ کورد بوو).

پشتی هەڤالینیا سیهـ ساڵان ل گەل شعرێ کری ل ساڵا 1988ێ پێنگاڤێن موکم بەرەڤ شعرێ ڤە هاڤێتن پشتی کو ب دەرسینی زانستێ کێش و قافیا شعرێ خواندی، ل ساڵا 1990ێ دەست ب بەلاڤکرنا هندەک شعرێن خۆ کرییە، ل سەری ناسناڤێ (بریندار) وەک تەخەللوصا شعری بۆ خۆ هەلبژارتیە(35).

مامۆستا تەحسینی گەلەک بەرهەم یێن هەین و پتر ژ سەد کتێبان چاپکرینە  ب زمانێ کوردی و عەرەبی و بتایبەتی د بوارێ دینێ ئیسلامێ و ئەدەبێ کوردی دا.

ژ بەر وێ کارتێکرنا مەلایێ جزیری ل هەلبەستڤانێن پشتی خۆ کری، گەلەک کەسا ب مەلای و دیوانا وی هەلبەست ڤەهاندینە، مامۆستا تەحسین دۆسکی ژی ئێک ژ وانە، دبن ناڤێ هەلبەستا (بۆ مەلایێ جزیری) دبێژت:

کاتب د ئەزەل دا ل قەلەم دا وە نڤیسی

ناڤێ تە نشانی ب نشانی بئەییسی

جاما مەیێ باقی ب تە ساقی بدەتن

دا هەردەم و ئانی تو ب جانی ڤە بنیسی

بازی تو ل عەسمانێ حەقیقی و مەجازی

دوڕئینێ ئەڤینی ب شرینی تو چ ڕازی

گەهـ پەردە هلینی گەهێ سررێ دڤەشێری

گاهەک چ طلسمی گەهەکێ چەنگی و سازی

ماهی تو ل سەر تەختێ ئەڤینداریێ شاهی

دلبەندێ طەریقی ب حەقیقی ڕێ و ڕاهی

وەک با دلەیزینی تو کومەیدی دبەزینی

عارف وە دبێن: ڕۆژی ل عەسمانەکێ ساهی

کەیخوسرەوێ شعرێ تو شەهنشاهێ کەلامی

ئەسکەندەرێ نەظما مەیی جەمشیدی ب جامی

میری ب ئەسیری د گری سەعدی و ڕۆمی

بەندن تە د فتراکێ دو شیرازی و جامی(36).

باقی بەرووکی  1973

باقی بەرووکی ناڤێ ویێ ناسنامێ (باقی سەڤنج)ە، ل ساڵا 1973 ێ ل گوندێ (هەرتڤنا ل ناڤچەیا بەرواریا) خەسخێر یا گرێدای باژێرێ (سێرتێ) ڤە هاتیە سەر دونیایێ. ب ئەصلێ خۆ خەلکێ گوندێ (بەرووک)ە ، بەلێ هێژ  باقی نەهاتیە دونیایێ بابێ وی کۆچ کربوو گوندێ (هەرتڤنا) و باقی ل ڤی گوندی هاتیە دونیایێ. د هەشت ساڵیا خۆ دا دەست ب خواندنێ ل خواندنگەها سەرەتایی ب زمانێ ترکی کریە و دڤان دەوروبەران دا ل هەیڤێن هاڤینێ مەدرەسە دخواند (قورئان) مەولوودا باتەیی (نووبارا بچووکان یا ئەحمەدێ خانی)، (نهج الانام یا مەلا خەلیلێ سێرتی).

پشتی ساڵا 1985 ێ خواندنگەها سەرەتایی ب زمانێ ترکی دووماهی ئینایە٫ ژ بەر بێ دەرفەتی و سەدەمێن ئابۆری نەشیا خواندنا خۆ بەردەوام بکەت، بەلێ باقی گەلەک دڤیا مەدرەسا عەرەبی وەکی مەلاتیێ بخوینت بەلێ ژبەر کار و بارێن گوندا و ڕێنجبەری و خێزانیێ دەرفەت بۆ چێنەبوو.

پشتی ساڵا 1991ێ کۆچی باژێرێ سێرتێ دکەت، دەست ب نڤیسینا هەلباستان دکەت و باقی د بن کارتێکرنا مەلایێ جزیری دا دمینت و مەلایێ جزیری ژ خۆ ڕا وەک ڕێباز دبینت.

هێژ چ بەرهەمێن باقی نەهاتینە چاپکرن بەلێ گەلەک هەلبەستێن وی ل سەر مەدیا جڤاکی تێنە بەلاڤکرن و خواندن و  هەلبەستێ باقی د (کۆڤارا خەلات) دا هاتینە وەشاندن. باقی بەرووکی نوکە د ژیانێ دایە و ل باژێرێ سێرتێ دژیت(37).

هەلبەستڤانێ هێژا یێ سەردەم  د دەرحەقا مەلایێ جزیری دا دبێژت:

ژ بۆ ڕێزگرتنا (مەلایێ جزیری)

ئەو دەما من ناسکر (دیوان) و (مەلا)

ئەز بووم مەست و عاشق و موبتەلا

ئەووەل کو (مەلێ) دامە ئەو عینایەت

پشتڕا وی دامە ئیلهام و دیرایەت

وی (نەوایێ مطرب چەنگ و خەرچەنگێ)

دلێ من سۆت وەکی پێت و پەڕەنگێ

ناغمەیا (مەکتووبا دیوانا قیدەم)

دل و مێلاک و هناڤم کر عەدەم

(ئەشکال و خەتێن) تەشبیهن بێ مثال

حەیران دمان هەزار وەکی من بێ زەوال

بنارێ عشقێ سۆهتم (سەر تا پێ دا)

ئەز مامە دناڤ ئاگر و پێتێ دا

خەدەنگا عشقێ وەختێ کو ل دل دا

گەر چیا بت وێ قەت بت دگاڤێ دا

(ڕاست و چەپ) سینەیێ من دا بەر کولاب

دنیا ل من بوو وەک لەیلان و سەراب

(شۆخ و شەنگێ) ئەم کرن سەرخۆەش و مەست

(زوهرەڕەنگێ) جەرگ و هناڤ کرن قەست

(دل ژ من بر) (سەیدایێ) شێرین کەلام

(سینێ کر ئامانجا تیرێ)  ئەز خولام

گەر (مەلا) نەناسی نەخوینی (دیوان)

نەکە بەحسا شعرێ ل کۆچک و ئەیوان

(هەر لەحزە چ حاجەت) دکی موبتەلا

ژ خوە ئەم موبتەلایێ تەنە (مەلا)

مە ژ فەیضا (مەلێ)(مەستان لەبالەب)

لەورا دل ژ مە چەند ڕستە کر تەلەب(38).

ژێده‌ر:

  1. عه‌لائه‌دین سجادى، مێژووى ئه‌ده‌بی كوردى، به‌غدا- 1952، ل158.
  2. دكتۆر عزه‌دین مسته‌فا ڕه‌سوول، مێژووى ئه‌ده‌بى كوردى، سلێمانى – 2012، ل204.
  3. صادق به‌هائه‌ددین ئامێدى، هۆزانڤانێت كورد، كۆڕی زانیارى كورد، به‌غدا- 1980، ل63. یان: تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ 1، ته‌هران- 2018، ل36-37.
  4. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ ئێکێ، ژێده‌رێ به‌رێ-، ل7-13.
  5. نزار أیوب حسن، إمارة هكاری فی عهد الامیر عمادالدین 1634- 1639 (بحث منشور)، مالپه‌رێ https://www.academia.edu/
  6. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، باغێ ئیرەم، گەشتەک دناڤ گولزارا شعرا کرمانجی دا، زانكۆیا زاخۆ، توركیا- 2022، ل30.
  7. شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، ل374_375.
  8. خالد سادینى، فه‌قیێ ته‌یران، ژیان و به‌رهه‌م و هه‌لبه‌ستێن وى، چاپا دووهه‌م، سته‌مبۆل- 2020، ل11-25.
  9. ته‌حسین ئیبراهیم دۆسكى، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ 4. خالد سادینى، فه‌قیێ ته‌یران، ژیان و به‌رهه‌م و هه‌لبه‌ستێن وى، سته‌مبۆل، ل201.
  10. ته‌حسین ئیبراهیم دۆسكى، دیوانا مه‌لایێ جزیری، چاپا دویێ، دهوك- 2005، ل401- 402.
  11. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، کۆما بەرهەمێ ئەحمەدێ خانی (نووبار، عەقیدەنامە، مەم و زین، دیوان)،( بەرهەڤکرن)، ل5- 12.
  12. ئیسماعیل بادى، ژ هه‌لبه‌ستێن ئه‌حمه‌دێ خانى، نڤیسینگه‌ها ره‌وشه‌نبیرى و راگه‌هاندنێ، دهۆك- 1996، ل11- 12.
  13. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، شەرحا دیوانا ئەحمەدێ خانی، ل16- 17.
  14. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، کۆما بەرهەمێ ئەحمەدێ خانی (نووبار، عەقیدەنامە، مەم و زین، دیوان)،( بەرهەڤکرن)، ل89.
  15. جەلیلێ جەلیل، سیاهپۆش (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆک)، هژمار (17)، زڤستانا سالا 2018، ل11-22.
  16. ئیسماعیل بادی، هۆزانڤان (سیاهپۆش) و محەمەد جەوادێ سیاهپۆش (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆک)، هژمارە (17)، زڤستانا سالا 2018) ل36- 40.
  17. عبدالرحمن مزورى، سیاهپۆش… جاره‌كا دى (گۆتار)، رۆژناما (هاوكارى)، ژماره‌ (699)، رۆژا 11/8/1983، ل10.
  18. مەسعود محەمەد، حاجی قادری کۆیی، بەرگی یەکەم، کۆری زانیاری کورد، بەغدا- 1976، ل49.
  19. مەسعود محەمەد، حاجی قادری کۆیی، بەرگی یەکەم، ژێده‌رێ به‌رێ، ل91.
  20. سەردار حەمید میران و کەریم مستەفا شارەزا، دیوانی حاجی قادرێ کۆیی، (لێکولینەوە و لێکدانەوەی)، پێداچوونەوەی: مەسعود محەمەد، هه‌ولێر- 1986، ل220-221.
  21. نورى عبدالرحمن ابراهیم وآزاد سعید سمو، عبدالرحیم رحمی الهکاری 1890- 1958 وفكره العقائدی من خلال منظومته (عقیدة الكرد) (بحث)، مجلة جامعة دهوك ، المجلد (23)، العدد (1)، العلوم الانسانیة والاجتماعیة)، ص287- 306.
  22. صادق بهاء الدین ئامێدی، هۆزانڤانێت کورد، (دانان و تویژاندن)، كۆرى زانیارى كورد، به‌غدا- 1980، ل26.
  23. ته‌حسین دۆسكى، مه‌لا عه‌بدرره‌حیمێ وه‌سطانى و شه‌رحا وى ل سه‌ر دیوانا مه‌لایێ جزیرى (ڤه‌كولین)، گۆڤارا (دیرۆك)، هژمار (10)، پاییزا 2015، ل34-42.
  24. ته‌حسین دۆسكى، مه‌لا عه‌بدرره‌حیمێ وه‌سطانى و شه‌رحا وى ل سه‌ر دیوانا مه‌لایێ جزیرى، هه‌مان ژێده‌ر، ل44-45.
  25. هەڤال زاخۆیی، جەگەر خوین: شاعر و مرۆڤ و کوردپەروەر، (ڤەگوهازتن و بەرهەڤکرن)، ل11-17.
  26. جەگەر خوین، دیوانا شەفەق، ڤەگوهاستن ژ لاتینیێ: مەحموود ئوسمان هالۆ، ئامادەکرن و پێداچوون: د. فاخر حەسەن گولی، ل 174.
  27. جەگەر خوین، دیوانا شەفەق، ڤەگوهاستن ژ لاتینیێ: مەحموود ئوسمان هالۆ، ئامادەکرن و پێداچوون: د. فاخر حەسەن گولی. ل31.
  28. ئیسماعیل بادی، مه‌درەسەیا مایێ – دیرۆک و ناڤدارترین هۆزانڤانێت وێ، ته‌هران- 2022، ل107-120.
  29. ئیسماعیل بادی، مه‌درەسەیا مایێ – دیرۆک و ناڤدارترین هۆزانڤانێت وێ، ژێده‌‌رێ به‌رێ، ل121-122.
  30. د. فاخر حەسەن گولی، دیوانا مەلا عەلیێ بۆتی، (ڤەوژارتن و بەرهەڤکرن)، ل7-11.
  31. د. فاخر حەسەن گولی، دیوانا مەلا عەلیێ بۆتی، ژێده‌‌رێ به‌رێ، ل31.
  32. جاسم عبد شلال، علماء قدموا الى الموصل من الكرد ومن كردستانن 1-2، شخصيات تربوية دعوية موصلية، دهوك- 2012، ص337- 340.
  33. مه‌حموود یوسفى، مێژووا مه‌ دگه‌ل كاروانێ شه‌هید و باپیرا، وه‌شانێن زانكۆیا دهۆكێ، دهۆك- 2012، ل49.
  34. مه‌حموود یووسفى، برووسكا كوردستانێ، (هه‌لبه‌ست)، ده‌زگه‌ها سپیرێز یا چاپ و وه‌شانێ، چاپخانا په‌روه‌ردێ، هه‌ولێر- 2005، ل94.
  35. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا دۆسکی، دهۆك- 2022، ل8-10.
  36. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا دۆسکی، دهۆك- 2022، ل98. تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، دیوانا مه‌لایێ جزیرى، چاپا دویێ، دهۆك – 2011، ل5.
  37. كورتییا ژیانا هه‌لبه‌ستڤانى ژ وى بخۆ هاتییه‌ وه‌رگرتن ب سۆپاسى ڤه‌.
  38. ئه‌كاونتێ هه‌لبه‌ستڤانى ل فێس بووكێ Baqî Berûkî (Baqî Berûkî)

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …