فەرمانبەرانی بادینان لە ئەرشیفی عوسمانیدا.. سەید عەبدولحەكیم ئەڕواسی (1860-1943)موفتیی زێبار

دۆزینەوە و وەرگێڕانی لە عوسمانییەوە: هێمن عومەر خۆشناو

ئەرشیفی عوســـمانی لە هــــەموو ڕووێكــــەوە ســـــەرچاوەیەكی گــــــرنگی مــێژووی گەلەكەمانە، دوای ڕووخانی ئەمارەتە كوردییەكان، دەوڵەتی عوسمانی ڕاستەوخۆ بە لایەنی كارگێڕیی ناوچەكانی سەر بەو ئەمارەتانە پەیوەندیدار بووە. لەو سۆنگەیەوە بەشێك لە كاربەدەستانی دەوڵەت لەو ناوچانە و ناوچەكانی تری سەر بە دەوڵەتی عوسمانی؛ كورد بوونە، بۆیە لێرەدا هەوڵ دەدەین لەبەر ڕۆشنایی تۆماری فەرمانبەرانی دەوڵەتی عوسمانی هەر جارە و ژیاننامەی یەكێك لەو فەرمانبەرانەی كە خەڵكی دەڤەری بادینانن لەنێو ئەرشیفخانەی عوسمانی بدۆزینەوە و بە زمانی كوردی بیخەینە بەر چاوی خوێنەران، بێگومان وردەكاریی ژیانی ئەو فەرمانبەرانە بۆ یەكەم جارە لەنێو مێژووی نووسراوی كوردیدا دەخرێنە ڕوو، هیوادارین كەلێنێك لە مێژووی كەسایەتییەكانی كورد پڕبكاتەوە.

شێخ عەبدولحەكیم كوڕی خەلیفە مستەفا ئەفەندییە ساڵی ١٨٦٠ لە باشقەڵای وان لەدایکبووە کە ئەوکات ناوەندی سەنجاقی هەکاری بووە و ئێستا قەزایەكی شاری (وان)ـە. دەرچووی قوتابخانەکانی سەرەتایی و ڕوشدییە یە لە باشقەڵا. وێڕای ئەمەش لە مەدرەسە جۆربەجۆرەكانی كوردستان و عێراق خوێندوویەتی. ساڵی 1879 دەبێتە فەقێی شێخی تەریقەتی نەقشبەندی سەید فەهیم ئەرواسی لە ئەڕواس و لە ساڵی 1882 هەر لای ناوبراو ئیجازەی زانستیی وەردەگرێت. دوای وەرگرتنی ئیجازەی تەریقەتەكانی؛ نەقشبەندی، قادری، چەشتی، کوبرەوی و سوهرەوەردی لە ساڵی ١٨٨٧ گەڕاوەتەوە زێدی خۆی. لەسەر ئەركی خۆی مەدرەسەیەكی لە باشقەڵا دامەزراندووە و بۆ ماوەی 29 ساڵ لەو مەدرەسەدا دەرسی داوەتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا بۆ ئیرشاد سەردانی زۆر گوند و شار و شارۆچكەی توركیا و ئێرانی كردووە. هەر لەبەر ئەو چالاكییە ئیرشادییانە سوڵتانی ئەو سەردەمە؛ عەبدولحەمیدی دووەم خەڵاتی کردووە. دوای داگیرکردنی وان و ناوچەكە لەلایەن ڕووسەکانەوە، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٦ لەگەڵ بنەماڵەکەی کۆچیان کرد بۆ موسڵ. لەوێ بۆ ماوەی دوو ساڵ دەبێتە موفتی قەزای زێبار. لە ساڵی ١٩١٩ چۆتە ئەستەنبوڵ و لەلایەن سوڵتان وەحیدەدین لە 5ی ئابی ١٩١٩ وەک مامۆستای تەسەووف لە مەدرەسەی سولەیمانییە دەستنیشان کراوە. لە مانگی کانوونی دووەمدا دەبێتە سەرپەرشتی تەكیەی كاشغەری لە ئەیوب سوڵتانی ئەستەنبوڵ. لە نێوان ساڵانی 1924-1928 لە ئامادەیی وەفا وانەی ئایینی گوتووەتەوە. بەپێی ئەو یاسایەی کە لە ساڵی ١٩٢٥دا دەرچوو كە بڕیاری داخستنی تەكیەكانی دابوو، ڕێگەی پێدرا بۆ هەتا هەتایە لە کۆشکی کاشغەری تەنیشت مزگەوتی کاشغەری مورتەزا ئەفەندی لە ناوچەی ئەیوب سوڵتان بژیەت. لە ساڵی ١٩٢٤ بە واعیزی ئەستەنبوڵ دامەزراوە. ساڵانێکی زۆر لە مینبەرەکانی ئەیوب سوڵتان، فاتیح، بایەزید، ئایاسۆفیا، بەكركۆی زوهورەتبابە، کادیکۆی عوسمان ئاغا، مزگەوتی گەورەی قەسیمپاشا، مزگەوتی ئوسکودار یەنی و مزگەوتی بێیئۆغلو ئاغا لە ئەستەنبوڵ وەعزی دەدا. ساڵی 1930 سەرەڕای ئەوەی تەمەنیشی زۆر تێپەڕی بوو، بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران ئەرکەکەی درێژکرایەوە. لە ساڵی 1931 بە هۆی ڕووداوی مێنێمەنەوە دەبرێتە مێنێمەن و لەوێ هێنرایە بەردەم دادگای جەنگ، هەرچەندە بێتاوان دەرچوو، بەڵام خانەنشین کرا، لە سەردەمی خانەنشینیشدا بەخۆبەخشی لە مزگەوتەكاندا وەعزی دەدا. زۆر قوتابی لەسەر دەستی ئەو خوێندنیان تەواو كردووە، لەوانە ئەحمەد مەکی كوڕی، نەجیب فازڵ کیساکورەک ـی شاعیری بەناوودەنگ و حوسێن حیلمی ئیشک و چەندانی تر. عەبدولحەكیم ئەرواسی لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٤٣دا لە شاری ئیزمیر بە ناچاری نیشتەجێ بوو. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ لە ئەنقەرە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باغلوم بەخاک سپێردرا.

ناوبراو زمانی عەرەبی و فارسی و کوردیی  و توركی دەزانی، شیعری عەرەبی و فارسی هەیە. سێ کوڕ و دوو کچی هەبوون. کوڕە گەورەکەی بە ناوی مەکی ئوچیشیک وەک موفتی ئوسکودار و کادیکۆی کاری کردووە.

بەرهەمەکانی عەبدولحەكیم ئەرواسی بە ناوی (رابطەی شریفە) و (فی ریاضة التصوف) لە لایەن نەجیب فازیل کیساکورەکەوە خولاصەكرانەوە و بڵاوکرانەوە. جگە لەوەش نزیكەی چواردە بەرهەمی تری خراونەتە سەر ئەلفوبێی لاتینی و كۆمەڵەی (بویوك دۆغوو) چاپ و بڵاوی كردوونەتەوە(1).

لە ئینسكلۆپیدیای ئیسلامیدا ئاماژە بەوە دراوە كە ناوبراو لە ساڵی 1919 چۆتە ئەستەنبوڵ و بە ڕەسمی لە مزگەوتی كاشغاری بە ئیمام و مودەڕیس دامەزراوە(2).

هەرچی موسا عەنتەرە لە بیرەوەرییەكانی خۆیدا لە زاری محەمەد شەفیق ئەڕواسییەوە كە برازای سەید عەبدولحەكیم بووە دەگوازێتەوە: عەبدولحەكیمی مامم دوای نوێژی عەسر لە مزگەوتی بایەزید بۆ ماوەی 30 ساڵ شەرح و تەفسیری مەسنەویی مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی كردووە، خۆیشی سەر ئیمامی مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد بوو لە ئەستەنبوڵ(3).

له‌ یه‌كێك له‌و به‌ڵگانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی ئه‌وراق له‌ كتێبخانه‌ی شاره‌وانی گه‌وره‌ی ئیسته‌نبوڵ به‌ ژماره‌ 54108 پارێزراوه‌، له‌ دوو لاپه‌ڕدا به‌ كورتی باسی ژیانی ئه‌م نووسه‌ره‌ كراوه‌ و وه‌ها نووسراوه‌ كه‌ سه‌ید عه‌بدولحه‌كیم ئه‌رواسیزاده‌ له‌ مه‌دره‌سه‌ی سولەیمانییه‌ مامۆستایه‌كی ته‌سه‌ووف و شێخێكی نه‌قشبه‌ندیی خالیدی بووه‌. دوو به‌رهه‌می نووسراوی هه‌یه‌ ئه‌وانیش) الریاض التصوفیه)‌ به‌ ژماره‌ی 17018 پارێزراوه‌ له‌گه‌ڵ كتێبی رابطه‌ی شریفه‌ (مبتدلر ایچون طریقت علیه‌ نقشبندیه‌نك … بر مكتوب صورتی) به‌ ژماره‌ 16448 پارێزراوه‌.

به‌رهه‌مه‌ چاپكراوەكانی لە سەردەمی عوسمانیدا:

1- ریاض التصوف، عبدالحكیم بن مصطفی الارواسی (المتوفی سنة 1363ھ)، باللغة التركیة.

ئه‌م كتێبه‌ له‌ لایه‌ن صه‌فوه‌ت مودیری مه‌عاریفی ویلایه‌تی ئه‌سته‌نبوڵ له‌ ساڵی 1340ی كۆچی به‌رامبه‌ر 1922ی زاینی چاپكراوه‌.

كتێبخانه‌ی زانكۆی ئه‌تاتورك له‌ ئه‌رزه‌ڕۆم

قەبارە: 20×14  سم، لاپەڕە: 160

ساڵی چاپ: 1340ك/ 1922 ز

شوێنی چاپ: ئەستەنبوڵ، چاپخانە: بحریە، چاپی یەكەم

ژمارەی ناوونیشان لە كتێبخانەی زانكۆی ئەتاتورك لە ئەرزەڕۆم: 0120495

2- مبتدیلر ایچون طریقت علیه‌ نقشبندیه‌نك آدابنی مبین بر مكتوب صورتی، (ئادابەكانی تەریقەتی نەقشبەندی بۆ دەستپێكەران)

قەبارە: 20×14  سم،  لاپەڕە: 80

ساڵی چاپ: 1342ك، شوێنی چاپ: ئەستەنبوڵ

چاپخانە: نجم استقبال، چاپی دووەم.

ژمارەی ناوونیشان لە كتێبخانەی زانكۆی ئەتاتورك لە ئەرزەڕۆم: 0118337

لە كۆتایی پێشەكییەكەدا ناوی خۆی بەم شێوەیەی خوارەوە نووسیوە:

(النقشبندی المجددی الخالدی علماء سادات كردیەدن آرواسی زادە عبدالحكیم)، واتە لە ناوەكەی خۆیدا ئاماژەی بەوە داوە كە لە زانایانی ساداتی كوردی و سەر بە تەریقەتی موجەدید مەولانا خالیدی نەقشبەندی. لە دوای پێشەكییەكەی ئەویش سەعیدی نوورسی وتەیەكی وەک نرخاندنێك بۆ كتێبەكە نووسیوە.

ژێدەر:

1- بۆ زیاتر زانیاریی بڕوانە:

Ekrem Buğra Ekinci, Hayatı ve Hâtıralarıyla Seyyid Abdülhakîm ArvâsîArı Sanat Yayınevi, 2016.

2-  Abdülhakim Arvâsî  (1865-1943),Nakşibendî-Hâlidî şeyhi.  TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1988 yılında İstanbul›da basılan 1. cildinde, 211-212

3- موسا عەنتەر، بیرەوەرییەكانم، وەرگێڕانی لە توركییەوە محەمەد عزەدین، دەزگای فام، 2021، ل113.

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …