خواندنەکا تیۆری بۆ تیۆرا وەرگرتنێ

یوسف سەفار

وەرگر و تیۆرا وەرگرتنێ د بیاڤێ ئەدەبی دا ئارمانجەکا خورستى یا دیارکرى هەیە، ل سەر هزر و بۆچوون و بەرهەمێن نڤیسەر و تێکستى کاردکەن، ژبەرکو وەرگر کارلێکەرێ دەروونییە د کریارا جوانى و بەرهه‌م ئینانێ دا پێشنیار و خویندنێن جودا دئافرینیت ژ بۆ پێشڤەبرنا تێکستى چ ئەڤ تێکستە د خانا هزری دا بیت یان فەلسەفى یان ژى بەرهەمەکێ کەتوارى و سادە بیت.

تیۆرا وەرگرتنێ چەمک و پێناسە :

وەرگر و تیۆرا وەرگرتنێ بەرهەمئینانەکا کارایا یا کریارا ئەدەبى نە، جاران دبنە جۆرێن پیڤەرەکێ تێگەهشتنێ و هەلسەنگاندنا بەرهەمێ ئەدەبی، د ڤی بیاڤێ دا (مه‌حموود عه‌باس عەبدولواحد) دەربارەى تیۆرا  وەرگرتنێ خویا دکەت  (تیۆرا وەرگرتنێ کارلێکەرەکا دەروونییە و هۆشەکا سەرنجراکێشە ل گەل تێکستێ خواندنێ)(1).

دیسان (محه‌مه‌د مو‌باره‌ک) د پەرتوکا (وه‌رگرتنا تێكستى ل نك عه‌ره‌بان/ استقبال النص عند العرب) دەربارى تیۆرا وەرگرتنێ خویا دکەت (تیۆرا وەرگرتنێ ئەو تیۆرە یا تێکستێ ئەدەبى ب بنایتێ فورمێ  ددەتە زانین و وەرگرى دکەتە نیڤەکا دیتر، وى دەمى وەرگر کریارا جوانێ دروستدکەت دەمێ شێۆازێ خو بکاردئینیت و مەبەست و ئاواێن خۆ دگەهینیت ب رێکا وان کریارێن د هۆش و بیرێن خواندەڤانان دا هەین )(٢).

ل دویڤ ڤان پێناسە و بۆجوونا ل سەر تیۆرا وەرگرتنێ د بیاڤێ تێکستێ ئەدەبی دا، چەندین بۆجوونێن جودا ل سەر دروست دبن، د هەر دو پێناسا دا وەرگرى و تیۆرا وەرگرتنێ ب لایەنێ دەروونێ خواندەڤانی ڤە گرێددەت ، نە ئەڤە ب تنێ بەلکو وەرگر ب نیڤەکا بەرهەمی دهێتە ل قەلەم دان سەخمەراتى بەرهەمى دهەمان دەمدا وەرگر و تیۆرا وەرگرتنێ دناخێ هەبوونا خودا کریارەکا ئیستاتیکى به‌رپادکەت نەخاسمە دەمێ کریارا بەرهەمئینانێ بجهدهێت.

دهەمان بیاڤ دا وەک ئاماژەکرن بو لایەنێ مێژوویی د خانا پێناسێ دا دهێتە گۆتن (مێژوویا ئەدەبى ب گشتى ژ زنجیرەکا وەرگرتن و بەرهەمئینانێن جوانى و خەملاندنا نە ب رێکا بجهئینانا تێکستێن ئەدەبى دهێنە ئەنجامدان ژ چەندین لایان ڤە: ژ لایەکى ڤە خواندەڤان دخوینیت و ژ لایەکێ دیترڤە رەخنەگر پێشنیازا خۆ ل سەر ددەت و نڤیسەرێ تێکستى دبیتە پالدەر)(٣).

بۆچوونەکا دیتر دەربارەی تیۆرا وەرگرتنێ (د. بوشرا مووسا) دبێژیت: (تیۆرا وەرگرتنێ تیۆرەکا ئێکگرتییە ژ ئەنجامێ کار و رەنجەکا ب کۆمەل هاتییە ئەنجامدان و ژ ئەنجامێ رەنگڤەدانا وێ پێشکەڤتنا چڤاکى و هزرى و ئەدەبى؛ تیۆرا وەرگرتنێ پەیدا بوویە، ئانکو تیۆرەکا چڤاکى هزرى یە، بەرى کو خانەکا ئەدەبى بخۆڤە بگریت)(٤).

د لایەنێ مێژوویی دا ژ بۆ گەهشتنا جوانیێ ئانکو تێکست دبیتە کارێ ئەنجامدەر، د هەمان دەم دا نڤیسەرێ خودانێ تێکستى، خالا پالدەریێ بخۆڤە دگریت ژ بۆ خواندەڤانى و تێبینییێن رەخنەگرى، دیسان هەڤسەنگییەک دروست دبیت د ناڤبەرا نڤیسەری و خواندەڤانی و رەخنەگرى دا و کریارا داهێنانێ دروست دبیت، هەروەسا ژبەرکو کریارا وەرگرتنێ کریارەکا ئێکگرتییە و یا گرێدایە ب کار و کریاراڤە دکەڤیتە دگەل خانا پێشڤەچوون و وەرارا هزرى و چڤاکى سەخمەراتى ئەدەبێ بخۆ.

پێناسە و بۆچوونەکا دیتر دەربارەى تیۆرا وەرگرتنێ کو خواندەڤانى ب ئەزموون ددەتە زانین دبێژیت: (تیۆرا وەرگرتنێ تیۆرەکە پتر گرنگێ ب رۆلێ راڤەکەرى ددەت، ل روهنکرنا واتایێن ڤەشارتى د ناڤ تێکستێ دا ب رێکا پێشنیازا واتایا بۆ پەیڤ و دەستەواژا ددەت، واتا ژى ئاگەهییا  سروشتێ تێکستى دروست دکەت، رویدان لڤێرە ئەزموونەکە بۆ خواندەڤانى کو ب کریار و چالاکرنا وێ رویدانێ راببیت)(٥).

  دەربارەى ڤێ بۆچوونێ، پتر گرنگى و سەرنج بەرەڤ راڤەکەرى ڤە دچیت؛ نەخاسمە د زەلالکرنا واتایێن ڤەشارتى یان رۆلێ خواندەڤانى و رەخنەگرى دا، لڤێرە ئاشکرا نا واتا ب گەهشتنا سروشتێ تێکستى وهەسا ژبەر راڤەکرن و لێگەریانێ ل ڤەشارتنێ ئەزموونەکا بابەتى بۆ خواندەڤانى دروست دبیت ژ بۆ رویدانێن ناڤ تێکستێ لبەر دەست و ئەڤەژى دبیتە ئالاڤەک بۆ پێشڤەبرنا تێکستى سەخمەراتى کریارا داهێنانێ ئەوا ژ تیۆرا وەرگرتنێ بەرپاك دبیت.

دەربارەى وەرگرى ژى د خانا هەبوونا سەربەخۆ دا ، دهێتە گۆتن کو زاراڤێ وەرگر (دەلالەتەکا زاراڤییە وەک زاراڤەکێ خواندنێ و گوهدارییێ کو ب زاراڤێ گشتگیر دهێتە هژمارتن و دچیتە ل ژێر چەنگێ وەرگرێ سەرزارى و گوهدارخانا خواندەڤانى بخوۆڤە دگریت)(٦).

  دیسان دهێتە گۆتن کو (وەرگر ل بەراهێ فەرە سەرەدەرییێ ل گەل گشتى بکەت پاشى یێ راستگۆ و ب وژدان بیت ژ بۆ پێشڤەبرن و سەمتا ئاڤاکرنا واتا یا تێکستى د چارچووڤێ شییان و هەستپێکرنێ دا)(٧).

ل دۆر ڤێ بۆچوونا ل سەر وەرگرى ب تایبەت، ئاماژەکرنەکا بابەتى یە ژ بۆ وەرگرى د ناڤ کریارا تیۆرا وەرگرتنێ دا، کو دبیتە ئالاڤەک بۆ گشتگیرێ و سەرزارییا د ناڤبەرا گوهدارى و خواندەڤانی دا، هۆسا خواندن بەرهەم دهێت و ئەنجامى دگەهینیتە یا پێدڤى و تێکستى ب وەرگرى ڤە دبەستیت و مەبەست ژێ گوهدارە یان خواندەڤانە، چارچووڤێ زانینێ ژى ل بەراهییێ وەرگر سەرەدەرییێ ل گەل تێکستى دکەت ب گشتى، پاشى ب وژدان و راستگۆیانە بچیتە د خانا وەرار و پێشڤەچوونێ دا ژ بۆ ئاڤاکرنا واتایەکا خورستى و ته‌مام سەخەراتى شییان و هەستان بۆ بەرهەمێ ئەدەبى.

تیۆرا وەرگرتنێ و بنەمایێن سەرەکی یێن کریارا داهێنانێ

تیۆرا وەرگرتنێ د رەخنا نوی دا؛ ئێکە ژ وان تیۆرێن، کو پشتى بونیادگەرییێ پەیدا بوویى، ئەڤ تیۆرە گرنگییێ ب کریارا خواندنێ و خواندەڤانى یا وەرگرى ددەت وەک دهێتە گۆتن (د تیۆرا وەرگرتنێ دا وەرگر تەوەرێ سەرەکی یێ بابەتییە، دیسان پێکهاتا سەرەکییا تیۆرێ یە یان گرنگترین رەگەزە د پروسێسا ئەدەبى و رەخنەیی دا و کارلێکەرە د ناڤبەرا هەرسێ جەمسەرێن (نڤیسه‌ر، تێکست، خواندەڤان)ى دا، هەروەسا تیۆرا وەرگرتنێ گرنگییێ ددەتە بەشداریکرنا کاریگەر و کارا یا وەرگرى د دارشتن و بەرهەمئینانا رامانێ دا)(٨).

د هەبوونا ئەڤان هەر سێ جەمسەرێن بەرهەمئینانێ د چارچووڤێ کریارا داهێنانێ دا پرۆسێسەکا رەهایا داهێنانا ئەدەبییە، ئەڤە و کاریگەرییا وەرگرى د ڤێ یەکێ دا خالا ڤەبڕا داڕشتن و داهێنانێ یە ژ بۆ سەرەکییا بابەتى.

جەمسەرێن هەرە گرنگ و سەرەکى د کریارا داهێنانێ دا ب ڤی ئاوایى نە:

1 – نڤیسەر:

نڤیسەر دهێتە هژمارتن ب بنەمایێ ئێکێ یێ کریارا داهێنانێ، ئانکو (نڤیسەر ژبەرکو رەگەزێ کریارا داهێنانێ یە، ئەوی داهێنان هەیە، رەوشەنبیرى هەیە، کو ئەڤ خالە دبنە هاریکار، کو داهێنانێ ئەنجام بدەت؛ لەورا رەخنەگران پتر گرنگى دانایە سەر کەسێ داهێنەر یان نڤیسەرى، دیسان گرنگى دانایە سەر رەوشەنبیرییا وى و ژینگەها وى و کاتێکرنا وى، هۆسا پەیوەندییا وى ل گەل تێکستى و وەرگرى خورت دبیت، لەورا ژى گرنگیدان ب کەسایەتیا داهێنەرى کارتێکرنێ ل گوهدارى دکەت؛ پاقژییا دەرکەڤتنا بەرهەمى و زمانێ وى وەل نڤیسه‌رى دکەت، کو پتر نێزیکى خەلکى بیت، ژبەرکو زمان ژى ب گرنگییا بابەتى دهێتە دانان؛ دەربڕینێن نڤیسەرى دگەهینە وەرگرى، پێچەوانە ژى کارێ (سلبى) دکەتە سەر وەرگرى.

2 – تێکست:

تێکست چونکى ژ لایێ نڤیسه‌رى ڤە دهێتە ئافراندن و ئاراستەکرن بۆ وەرگرى و وەرگر هەلچوونێ ل گەل دکەت چ ئیجابى بیت یان ژى سلبى؛ تێکست بنەمایێ دویێ  یێ کریارا داهێنانێیە، ئانکو فەرە تێکست ب زمانەکێ ئەدەبى یێ بلند و توکمە و باش بهێتە نڤیسین؛ دەربڕینێ ژ کارەکێ هونەرى بکەت، داکو بشێت ب جوانى کارتێکرنێ ل وەرگرى بکەت، هۆسا تێکست دهێتە ئاڤاکرن ل سەر بنەمایێ پێکهاتا زمانی و بێژەیی و واتایی. رەخنەگر دووپاتییێ دکەت، کو تێکست یێ پاقژ بیت، نە یێ درێژ بیت، نە یێ كورت بیت، هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا زەلالى و مژاوییێ دا دروست بکەت، رێکا دەستپێکى و دووماهیکى بخۆڤە بگریت، داکو ب باشى سەرنجا وەرگرى بۆ خۆ رابکێشیت و باشى سەرەدەری و هەلچوونێ ل گەل خۆ بینیت و هەمبێز بکەت.

3 – وەرگر:

وەرگر ژ رەگەزێن هەرە گرنگ و سەرەکییە د کریارا داهێنانێ دا، گرنگییا وى و هەبوونا وى د کریارا داهێنانێ دا، د هندێ دا دەردکەڤیت، کو نڤیسەر ژبەر وى تێکستى دنڤێسیت و خو ماندى دکەت؛ وەرگر بڕیارێ ل سەر بەرهەمى ددەت و تێکست هەمبێز دکەت و ئەڤ بڕیارە ل دویڤ کارتێکرنێ دمینیت؛ هەلچوون ل گەل تێکستى، رەوشەنبیرى کارى ل سەر هەلسەنگاندنا بەرهەمى دکەت. رەخنەگر؛ دکەنە مەرج، کو وەرگر یان خواندەڤان خودان چێژ و مه‌عریفەت بیت داکو بشێت بەرهەمى ب لایقى وەربگریت و پشکداریێ د کریارا داهێنانێ دا بکەت؛ ئەڤە گرنگییە د زمانێ داهێنانێ دا و سادەیا هزرا و ب ساناهییا نمایشکرنا وان ل سەر بنەمایێ گوهدارى – وەرگرى داکو پەیام ب دروستى بگەهیت، دیسان پێدڤییە وەرگر پشکدارییێ د تێگەهشتن و بەرهەمئینانا تێکستی دا بکەت د هەمى قووناغێن وێ دا، د هەمان دەم دا بەرهەمێ دهێتە نڤیسین ل گەل چێژ و مه‌عریفەتا وەرگرى بیت، ب ڤى ئاوایی رەخنەگر کریارا داهێنانا بەرهەمى د – نڤیسه‌ر و تێکست و وەرگر-ى دا دبینیت و تمامکەرێن هەڤدوونه‌ بۆ کارێ ئەدەبى)(٩).

ئەگەر ب هویرى تەماشەى ڤێ کریارێ بکەین و چاڤ و هزرا ل سەر بدەینە کارى یا کو ب کریارا داهێنانێ و کارێ داهێنانێ دهێتە هژمارتن دێ پتر خویابیت، کو هەر بەرهەمەکێ ئەدەبى یان تێکستەک دهێتە د هەبوونێ دا، پێدڤییە د قاتا سێ جەمسەرێن داهێنانێ دا دەرباز بیت؛ ئەڤ هەرسێ جەمسەرە ب دروستى رۆلێ خۆ بگێرن و لاوازى و ژ کارکەڤتنا هەر جەمسەرەکى؛ لاوازییا بەرهەمى بخۆ ڤە دگریت، ئانکو ئەڤ هەر سێ جەمسەرە ئالاڤێن سەرەکى و ژێکڤەنەبووینە بۆ سەرکەڤتنا هەر کارەکێ ئەدەبى، لەورا ژى ب گرنگى ل دەڤ رەخنەگرى و چاڤدێران دهێنە تەماشەکرن، ژبەرکو وەرگر خانا هەبوونا مەیە؛ ئەم دووپاتییێ ل سەر وێ یەکێ دکەین، کو بەرهەم بۆ وەرگرى دهێتە نڤیسین، کەواتە وەرگر د سەرەدەریکرنێ دا یێ بیرتیژ و خودان هەلویست و وژدان بیت ژ بۆ ته‌مامکرنا کریارا داهێنانێ.

– بنەمایێن تیۆرا وەرگرتنێ:

تیۆرا وەرگرتنێ پەیوەندییەکا گەشەپێدانا ئەدەبى هەبوویە، پەیوەندییەکا رەها ب پێشڤەچوونا ڤەکولینێن کارێن وەرگری دا هەیە، د ڤی بیاڤی دا؛ (نازم عودە) خویا دکەت:

(1-کارێ ئەدەبى د هەبوونا خۆ دا گرنگى و بهایێ خۆ نینە هەتا کو دگەهیتە خواندەڤانى یان وەرگرى؛ ئارمانجا گەهاندنا بابەتى د کریارا خواندنێ دا به‌رپا دبیت، کو وەرگرى ب کارێ تێکەلییا پەیوەندییا ل گەل تێکستى دکەت وەک (ئالۆزییا پرسیار و بەرسڤێ، تێکستێ خواندنەکا سەرڤەیا وەرگرى نەڤێت، بەلکو فەرە ل سەر نڤیسه‌رى تێبینییا وان بڕیارا بکەت ئەوێن دێ ژ لایێ وەرگرى ڤە دهێنە دان و هۆشەکا مێژوویی تێدا هەبیت.

٢- چ کارێن ئەدەبى و مێژوویى وجڤاکى ژ ڤالاتییێ ناهێن، بەلکو هاریکارەکە ژ چەندین ژێدەر و تایبەتمەندیێن ڤەشارتى یێن دەربڕین تێدا هەین؛ وەرگرى بخۆ هندەک یاسا و پیڤەرێن تایبەت هەنە ژ ئەگەرێ هندەک ئەزموونێن تێدا دەرباز بوویى سەبارەت تێکستى؛ ئەڤە و بیاڤێ هەلچوونێ  ل گەل تێکستى؛ تێکستى بەرەڤ ئەزموونەکا نەگونجایى ڤە دبەت، یان ژى ل گەل دگونجیت، ئەگەر ئاشۆپ ل هیڤیبوونێ هاتە ژناڤبرن، وى دەمى دێ گەشە و پێشکەڤتن كەڤیتە جۆرێ ئەدەبى.

٣- دەستنیشانکرنا بەرسڤێن ژ لایێ کارێ ئەدەبی ڤە دهێنە کرن ب هندەک پرسارێن د ماوێ مێژوویێن جودا دا بهێنە دیارکرن، ئانکو کارێ باش هەمى گاڤا حەز و ڤیانێن وەرگرى بخۆڤە دگریت.

٤- دەستنیشانکرنا رێرەوێ کارێ ئەدەبى د زنجیرەکا ئەدەبییا رێکخستی دا؛ ژبەرکو جوانییا وەرگرتنێ د کارتێکرنێ دایە.

٥- مفا وەرگرتن ژ ڤەکولین و بابەتێن ل سەر بنەمایێ شرۆڤەکرنا هاتینە داڕێژتن ژبەر گرنگییا ژێدەرێن مێژوو و ژێدەرێن تێگەهشتنێ، هۆسا کارێ پێدڤی ب شرۆڤەکرنەکا پێکڤە هەیە و دویڤئێکدا، پاشى یا ئێکانە.

٦- ڤەکولینا مێژوویا ئەدەبى د کاودانێن پەیوندییێن مێژوویا گشتی ڤە، کو ئەدەب دبیتە بەشەک ژ مێژوویێ و هەبوونا جڤاکى)(١٠).

ل دویڤ ڤان خالێن هاتینە بەرچاڤکرن دەربارى وەرگرى و تیۆرا وەرگرتنێ د چارچوڤێ بنەمایێن دیارکرى دا، پتر خویا دبیت کو تیۆرا وەرگرتنێ هەبوون و گرنگییەکا باش و سەرنجراکێش د خانا هەبوونا خۆ ل دەڤ وەرگرى دا هەیە، نەخاسمە ئەگەر ئەو بەرهەمێ دهێتە نڤیسین و نڤیس خودان سەنگەکا خورستى بیت، چونکى وەرگر دەمێ بەرهەمى دخونیت و بڕیارێ ل سەر ددەت یان بەرهەمى پیڤەر دکەت؛ هەبوونەکا هندەک جارى بەرهەم ل گەل ئاست و هەبوونا وەرگرى نە گونجیت، یان بێژین میکانیزما کارکرنێ د بەرهەمێ نڤیسی دا هەبیت، ژبەرکو کار ژ ڤالاتییێ ناهێت و دبیتە ڤەرێژا هزر و بووچەنەکێ، زێدەبارى هندێ کارێ باش و توکمە حەز و رێکخستنا جوانییا بەرهەمێ ئەدەبى خویا دکەت؛ ل گەل وێ یەکێ دبیتە فاکتەرەک ژ بۆ پەیدابوونا تێگەهشتنەکا سەرتاسەری، هۆسا وەرگر و تیۆرا وەرگرتنێ دبنە بەشەک ژ کارێ بەرهەمئینانا بەرهەمێ ئەدەبى.

ئەگەرێن دەرکەڤتنا تیۆرا وەرگرتنێ

تیۆر و هزرێن جودا و فەلسەفێن پێشکەڤتى ژ کارەکێ هەرەمەکى ناهێن، بەلکو پەیدابوونا هەر تیۆرەکێ ل هەر جهەکى و سەردەمەکى چەندین ئەگەر ل پشت هەنە، یان کارتێکرن لێکرییە یان ژى کارتێکەر بووینە، د ڤی بیاڤی دا (رۆبەرت هۆل) ژ بۆ دەرکەڤتنا تیۆرا وەرگرتنێ چەندین ئەگەرا دادنیت و ب ڤی ئاوایی (فۆرمالیستێن روس، بونیادگەرێن براگ، فینومینۆلۆژیا، هرمنیۆتیکا، سوسیولوژیا ئەدەبی).(11)

دەربارەى ئەگەرێ ئێکێ، کو فۆرمالیستێن روسە ژ ئەگەرێن هەر دیاریێن تیۆرا وەرگرتنێ دگەهیتى، کو گرنگییێ ب تێگەهێ ئەدەبى داى دهێتە گۆتن (یاکوبسوون) دیاردکەت و دبێژیت: بابەتێ زانستێ ئەدەبى نە ئەدەبە، بەلکو ئەدەبیەتە،کەواتە ئەوە بەرهەمی دکەتە بەرهەمەکێ ئەدەبى)(١٢).

ل دویڤ ڤێ گۆتنێ بابەتێ ڤەکولینا ئەدەبى ل دەڤ فۆرمالیستا نە ئەدەبە، بەلکو ئەدەبیەتە، ئانکو ڤەکولینێ ل سەر وان بنەمایان دکەت، کو ئەدەبى دکەتە ئەدەب دویر ژ لایەنێ ژ دەرڤە و هۆسا ئەوان دووپاتى و تەکەزى ل سەر هندێ کر و زانستێ ئەدەبی سەربەخۆیا خۆ د پیڤەرەکێ سەربەخۆیێ ژ دەرڤە دا دیت.

هەر وەسا (هۆل) د پەرتوکا (تیۆرا وەرگرتنێ دا) کارتێکرنا فۆرمالیستێن روس د سێ خالان دا خویا دکەن:

أ‌ – هەست و ئالاڤێن جوانێ:

دەربارەى جوانکارییا د ئەدەبی دا دهێتە خویاکرن، کو (فۆرمالیستان گرنگییەکا تایبەت ب بەرفرهەکرنا فۆرمی دا؛ ژبەرکو فۆرم ل دەڤ وانا هەستێن جوانى و جوانکارییێ بخۆڤە دگریت)(١٣).

ئەم دشێن بێژین، کو ل دەڤ فۆرمالیستان تێکستێ ئەدەبى لسەر بنەمایێ فورمێ تێکستى ب هەبوون و ئارمانجا خوشى وەرگرتنێ دهاتە شروڤەکرن، ئانکو فورم ژێرخانەکا هەبوونێیە دهەستێن جوانێ و هەبوونا خویا خورستیدا.

ب- هاڤیبوون:

ئەڤ تێگەهە خانێن تایبەتێن ئازراندنا هەبوونێ نە ل دەڤ فۆرمالیستان و دهێتە زانین (پەیوەندییا د ناڤبەرا تێکستى و وەرگری دا ب بابەتێ زنجیرا هەستێن ئاساییدا دهێتە دیتن، لەورا هاڤیبون رۆلەکێ گەلەک گرنگ د پەیدابوونا کارێ ئەدەبی دا دگێریت، د ئەنجام دا کریارا هەستپێکرنێ ل دەڤ وەرگرى بەرپا دبیت)(١٤).

د ڤێ خالێ دا هەبوونا تێکستى وەرگرى پەیدا دکەت؛ یان بێژین هاڤیبوون د بەرهەمێ ئەدەبی دا نە ب تنێ کریارەکا خورستییە، بەلکو د هەمان دەم دا ئارمانجا گرنگییا وێ هەبوونا بهێزە ئەوا د ناڤبەرا وەرگرى و تێکستی دا  و سەرنجراکێشى د بەرهەمێ ئەدەبی دا خویا دبیت.

ج- وەرارا ئەدەبی:

 زێدەبارى بەرهەمێن ئەدەبى ئەوێ فۆرمالیستان گرنگییەکا مەزن ب وەرارا مێژوویا ژانڕێن ئەدەبی دایى،  د ڤی بیاڤی دا (شلۆفیسکى) خویا دکەت (کارێ ئەدەبی داهێنان و وەرارا هونەرى دروست دکەت، کانێ چەوا هەست پێ دهێتە کرن، پاشى کارتێکرنا هێدى هێدى خویا دبیت)(١٥).

ژ ڤێ بۆچوونێ پتر خویا دبیت، کو داهێنان و وەرارا کارێ ئەدەبى بخۆ ژى رەنگڤەدانەکا دیتر ل سەر وەرگرى هەیە، نەخاسمە ئەگەر لایەنێ داهێنانێ بخۆ ڤەبگریت و بشێت کارتێکرنێ ل وەرگرى بکەت.

1 – بونیادگەرێن براگ:

ئەڤ خواندنگەهە ژ خواندنگەهێن گرنگێن ئەدەبییە و رۆلەکێ باش د ئاڤاکرنا فۆرمێ ئەدەبی دا هەیە، د ڤی بیاڤی دا خویا دبیت (هەر کار و کریارەکا بونیادگەرا ل بەراهیێ و دەرکەڤتنا وان د سالێن بیستان دا بوو و ب شێۆەیەکێ ڤەشارتى و نەپەنى، لێ پشتى (موکارۆفسکى) دەرکەفتى، سەروژنوى کارێن وان ل ئەلمانیا به‌رپا بوون، ئەڤ خواندنگەهە ب هەلگرا دروشمێ بەردەوامییا رێبازا فۆرمالیستان، نەخاسمە د بیاڤێ گرنگیدانێ ب خواندەڤانى و سەنگا وى د تێکستێ دا دهێتە ل قەلەم دان)(١٦).

کەواتە خواندنگەها بونیادگەرى زێدەبارى هندێ، کو ل دویڤ ده‌وسا فورمالیسان دچوون و ئارمانجا وان به‌رپا دکر؛ د هەمان دەم دا شییان رۆلێ وەرگرى یان خواندەڤانى بلند بنرخینن، نەخاسمە د چارچووڤێ تێکستێ دکەڤێتە لبەر دەست، ژبەرکو لڤێرە وەرگر ژ دایک دبیت و رۆلێ سەرەکى د کارێ ئەدەبی دا دگێریت.

2 – فینومینولوژیا – خودى:

بنەما و هەبوونا ڤێ فەلسەفێ بۆ (هۆسرل، ئەنگاردن) دزڤڕیت؛ دیتنا وان (ئامرێن خودى دبنە روانگە ژ بۆ دەستنیشانکرنا بابەتى، ب دیتنا (هوسرل)ى ؛ رامانا بابەتى هینگێ دروست دبیت، پشتى کو هەیتکرن ب جیهانا گیتیکى (مادى) دزڤریته‌ڤە و بۆ جیهانا هەستێ ناڤەکى دچیت)(١٧). فینومینوژیا بۆ دیارکرن و خویابوونا بابەتى بەرپادبیت و ژبەرکو ئەڤ رامانە مفا و گرنگیا خویادکەت هەتاکو نەکەڤیتە ژێر هەستى و مەبەستێ کو وەرگرە، یان بێژین وەرگر دشێت هەبوونا بابەتى بێخیتە د گرنگییا بابەتی دا.

3 – هرمنیوتیکا:

دەربارەى کارتێکرنا ئەڤێ خواندنگەهێ ل سەر وەرگرى، (ف. شلایر مافر) خویا دکەت: (تێگەهشتنا تێکستى بریتییە ژ تێگەهشتنا تاکە کەسى- نڤیسه‌رى و تێگەهشتنا یاسایەکا دەستنیشانکرى، روبەروبوون د ناڤبەرا راڤەکری و نڤیسه‌ری دا بریتییە ژ ڤێککەڤتنا پەیوەندییەکا دانوستاندنێ د ناڤبەرا دو کەساندا و ل دویڤچوونا وى، ئەرکێ سەرەکێ هرمنیوتیکایێ بریتییە ژ تێگەهشتنا نڤیسه‌رى و نەتێگەهشتنا تێکستى)(١٨).

د هەمان دەم دا (گادامر)خویا دکەت ((پێدڤییە تێکستێ ئەدەبى ژ خودانێ خۆ یان نڤیسه‌رى بهێتە دابڕین و جوداکرن و رامانا واتایێ ژ تێگەهشتنا خواندەڤانێ ئورجینالێ تێکستی دهێتە زانین، کو ئەڤ خواندەڤانە چەندین راڤەکرنێن دیتر ددەته‌ تێکستى))(١٩).

هرمنیوتیکا رۆلەکێ کارتێکەر و هەبوونەکا خورستى ل سەر تێکستى و خواندەڤانى ژى هەیە، ئانکو یاسابێن هەبوونێ د ناڤبەرا نڤیسه‌رى و تێکستێ دا دکەڤیتە ژێر دەست و کارتێکرنا وەرگرى و دبیتە فاکتەرێ هێزێ بو هەر تێکستەکێ.

4 – سوسیولوجیا ئه‌ده‌بی:

ئەڤێ خانێ گەلەک هاریکارییا تیۆرا وەرگرتنێ کرییە ژ بۆ تێگەهشتنا پەیوەندییا د ناڤبەرا وەرگرى و کاودانێن چڤاکى ئەوێن وەرگر تێدا دەرباز دبیت ب ئاوایێ (سوسیولوجیا ئەدەبى رۆلەکێ گرنگ دبینیت ژ بۆ پیڤانا کریارا خواندنێ ژ بۆ بینەرى، یان کاودانێ خواندەڤانى بۆ خواندنێ، چەوانییا گەهشتنێ ل گەل پێدڤییا گەهشتنا رویدانان د چ وەختەکی دایە، هۆسا پتر تەکەز ل سەر بابەتێ کارتێکرنا ئەدەبى و کارتێکرنا پەیوەندییێن جڤاکى د ئاراستەکرنا کارێ ئەدەبی دا دهاتنە بەرجەستەکرن، داکو کریارا گەهشتنا پێدڤى ل دەڤ خواندەڤانى دروست بیت)(٢٠).

دیسان د هەمان دەم دا دهێتە خویاکرن، کو (کریارا سوسیولوجیا ئەدەبى پتر دهێتە دەستنیشانکرن ب ڤەکولینێن هویر ڤە  د ڤی بیاڤی دا ژ بۆ گەهشتنا خالا هەڤپشک د ناڤبەرا کارێ ئەدەبى و خواندەڤانێ تایبەت دا کریارا سوسیولوجیا ئەدەبى دروست دبیت؛ داهێنانا کریارى پەیدا دبیت)(٢١).

سوسیولوجیا ئەدەبى د ڤان هەردو بۆچوونا دا، مەبەستێ ل کارێن هەمەجور دکەت، سەخمەراتى گەهشتنا مەبەستا سەرەکى ل گەل سەرەدەرییەکا گونجایی بۆ دیاردا ئەدەبی بخۆ ب ئاوایێ هەبوونا سەمتا هزرى و فەلسەفى سەخمەراتى سەرکەڤتنا کریارا وەرگرتنێ، هۆسا دیتنێن جودا دەردکەڤن، ژ وانا ژى دهێتە زانین (ل وەلاتێ ئەلمانیا تیۆرەک دەرکەڤت کار ل سەر  هەمى تیۆرێن دیتر دکر یێن زلهێز د خانا وەرگرتنێ دا، ئەوێ ب تنێ گرنگى دا وەرگرى ب پلا ئێک وەک بنەمایەکێ تێگەهشتنێ بۆ تێکستى و ئەو شرۆڤە دکر پێچەوانەی ڤەکولینێن بەرێ، کو پتر گرنگى ب داهێنەرى دا و رولێ وەرگرى و خواندەڤانى فه‌رامۆش دکر د وەرگرتنێ دا، ئەڤێ یەکێ کێماسییەکا بەرچاڤ دروستکر د هەڤکێشا د ناڤبەرا تێکستى و وەرگری دا)(٢٢).

سەرنج و بەرێخودانەکا هویر ل دیتنا دەرکەڤی وەرگر کریە پیڤەرەک بۆ سەرکەڤتن و وەرارا هەر تێکستەکى، نەخاسمە ئەگەر کریارا تێگەهشتنێ ب دروستى جهێ خۆ بگریت، د هندەک تیۆرا دا نڤیسه‌ر پێشەنگ بوو ژ بۆ گەهشتنێ، لێ ل ڤێرە وەرگرى پتر رولێ خۆ دیت د کریارا شرۆڤەکرن و گەهشتنا بابەتی دا و وەک وەرچەراخانەکێ لێهات بۆ هێزییا تێکستى و وەرارا وەرگرى.

– (فولفگانگ ئایزەر) وەک رابەرێ ڤێ تیۆرێ و لایەنێ جوانی ل دەڤ د بیاڤێ تیۆرا وەرگرتنێ دا

فولفگانگ ئایزەر دهێتە هژمارتن ب ئێک ژ رابەر و سەرکێشێن تیۆرا وەرگرتنێ و ئەوى رولەکێ دیار و سەرنجراکێش هەبوویە، نەخاسمە د بیاڤێ جوانیێ دا و ب ئەڤى ئاوایی:

(1- هەلچوونا د ناڤبەرا تێکستى و وەرگری دا؛ ئەڤ یەکە دروست دبیت ب شێۆەیێ (تێکست ب تنێ چ ناگەهینیت؛ یان دێ هندەک کاودانێن رەش ل سەر بەرێن سپی بیت د بابەته‌کی دا، یان بەرهەمئینانا بابەتەکێ جوان دروست کەت، بەلێ بەرهەمئینانا دروست و کریارى د سەر راوستیان و ڤەکولینێ دا دروست دبیت؛ کارێ ئەدەبى دبیتە دو بەش: تەکنیکى هونەرى و جوانى؛ یا ئێکێ تێکست و نڤیسەرە و یا دویێ سەرەدریکرن و ئەنجامدان کو ئەو ژى وەرگرە)(٢٣).

دیسان خویا دکەت (پەیوندییا د ناڤبەرا تێکستى و وەرگری دا گەلەک یا جودایە ژ پەیوەندییا د ناڤبەرا کەرستێن بەرێخودانێ دا؛ پەیوەندییا د ناڤبەرا کارا و کریاردەری دا دیتنەکا لڤۆکە، هۆسا د خانا تایبەتا ئەدەبی دا دهێتە بەرجەستەکرن)(٢٤).

هەمان نڤیسه‌ر د بۆچوونەکا دیتر دا دەربارەى جوانیێ د خانا وەرگرى و کریارا وەرگرتنێ دا (ئەگەر پێکهاتێ دەلالى مەرج بکەت، کو خواندەڤان کارێ ڤەکولین و بڕیاردان و ئاڤاکرنێ لێ بکەت ژ بۆ دیارکرنا واتایا وێ، فەرە ئەم ژبیر نەکەین، کو خواندەڤانى هەمى گاڤا جهێ خۆ د ناڤ تێکستی دا هەیە؛ ل سەر تێکستی ژى پێدڤییە جهێ خواندەڤانى بزانیت، کو وى دیتنەکا لڤۆک هەیە؛ خرڤەبوونا واتایێ نە مەرجەکێ سادەیە، بەلکو پێکهات رامانا خو ژ ڤالاهیا خواندەڤانى وەردگریت، ئەگەر تێکست پروژەکێ رەوشەنبیرى بیت و پێدڤی بکەت هندەک بو شول بکەن لێ ئەوێ پێدڤى ب کارتێکرن و وەرگری هەیە) .(٢٥)

سێ بۆچوون د بیاڤێ جوانیێ دا (ایزر)ى هزرێن جه‌وهەری خرڤەکرینە و ئێخستینە د خانا ئاڤاکرنەکا جوان دا بۆ وەرگرى و تیۆرا وەرگرتنێ ژى و د هەمان دەم دا پەیوەندییا وەرگرى ب تێکستى ڤە خویا دبیت، هۆسا وەرگر نە ب تنێ خالا پێکهاتەیا جەمسەرێ هەبوونا بەرهەمییە، بەلکو رەگەزێ هەرە گرنگێ هەبوونێ یە؛ لایەنێ هەلچوونا بەرهەمێ ئەدەبى وەرگرە، ل دۆر جوانیێ کارتێکەر دکەت، ئەگەر وەرگرەکێ خودان هزر و بۆچوونەکا بهێز و توکمە نەبیت؛ نەشێت سەمتا هەبوونا خو کارا بکەت  ب بۆچوونەکا دیتر ئەم دشێن بێژین جهێ وەرگرى د سەرکەڤتنا تێکستی دا یێ سەنتەركرییە.

2- خواندەڤانێ ڤەشارتى: خواندەڤانێ ڤەشاتى د بۆچوونا هندەک رەخنه‌گران دا، هەبوونەکا راستەقینە نینە، بەلێ ئەو رۆلى د ئاڤاکرنا نافخویا  تێکستی دا دگێریت؛ ئەو خۆ د تێکستی دا تۆمار دکەت وەک دهێتە گۆتن (خواندەڤانێ ڤەشاتى نە کەسایەتییەکا ئاشۆپییە د ناڤ تێکستی دا، لێ ئەوى رۆل د هەمى تێکستان دا هەیە و وەرگر دشێت لڤینێن وى وەرگریت چ بەشەک بیت یان مەرجی بیت؛ مەرجیەت ژ کارێن هەر سەرەکییە د کارێ ئەدەبی دا، لەورا یا باشترە کو رۆلێ خواندەڤانێ ڤەشارتى یێ سەنتەرى بیت د بناغەیێ تێکستی دا)(٢٦).

تێکست بابەتە، لەورا فەرە هەر تێکستەکى ژ بۆ سەرکەڤتنا وەرارا هەبوونا خۆ، خواندەڤانەک ڤەشارتى هەبیت، چونکى ئەڤ خواندنا ڤەشارتى دبیتە بنەمایێ هێز و کاتێکرنا بەرهەمى ل خواندەڤانێ ئاسایی و رۆلەکێ مەزن دگێریت د هەبوونا وەرگری دا.

3- لڤۆکیا خواندنێ: ئەڤ کریارە دروست دبیت د هەبوونا پەیوەندیێن هەلچوونێ د ناڤبەرا تێکستى و وەرگری دا و ب لڤینەکا بازنەیی دهێتە ل قەلەم دان ب ئاوایێ (خواندن کریارەکا خورستییە و کریارەکا لڤۆکە د دو سەمتان را دەرباز دبیت: ئێک وەرگرە و دو تێکستە و کریار یا پێگوهۆڕە تێکست بۆ خواندەڤانى و خواندەڤان بۆ تێکستى؛ هندى تێکست بدەتە وەرگرى؛ وەرگر بۆچوونێن دیتر بخۆڤە دگریت)(٢٧).

کەتوارێ خواندنێ د هەبوونا خۆ دا لڤۆکێ بخوڤە دگریت، نەخاسمە ئەگەر کریارەکا هەستا پڕکرنا دەروونى و رۆلێ هەبوونێ بگێریت؛ دەمێ تێکست بەرهەمى و کەرستەیی ددەتە وەرگرى، وەرگر ب رۆلێ خۆ یێ ئیجابى رادبیت و پتر واتا و رامانێ دەتە تێکستى ب ئاوایێ بازنەیی، یان تو چ بدەی دێ باشى بۆتە زڤڕیتە ڤە؛ تێکست چەند یا بهێز بیت؛ وەرگر هند دێ یێ رەوشەنبیر و بیر تیژ بیت.

(هانز روبرت یاوس) وەک رابەرێ ڤێ تیۆرێ و لایەنێ جوانی ل دەڤ د بیاڤێ تیۆرا وەرگرتنێ دا:

ئەڤ نڤیسه‌رە ژى ب بەراهى و رابەرێ تیۆرا وەرگرتنێ دهێت هژمارتن، گرنگییەکا رەها ب وەرگرى و تیۆرا وەرگرتنێ دایە و ژ گرنگترین تێگەهێن وى ژ لایێ جوانیێ ڤە د ڤی بیاڤی دا

(١-ئاسۆیێن چاڤەرێکرنێ: ئەڤ تێگەهە ژ گرنگترین تێگەهێن تیۆرا وەرگرتنێ یە نەخاسمە ژ لایێ جوانیێ ڤە کو کارى ل سەر سەروەرییێ ل گەل مێژوویا ئەدەبی ب هەڤرا دکەت، خۆ ژ منهەجیەتا بابەتى دەرباز دکەت ئەوا ڤەکولینێن مارکسیەتێ و فۆرمالیستان بەرێ خۆ ددایێ و هەولدا مه‌عریفەتا مێژوو و ئەدەبى بەرپا بکەت سەخمەراتى یاسایێن دامەزراویێ بۆ تێگەهشتنا مێژوویی بۆ ئەدەبێ)(٢٨).

ئاسۆیێن چاڤەرێکرنێ؛ مەبه‌ست پێ ئەوە، کو خواندەڤان بکاردئینیت دەمێ تێکستەکى دخونیت ل هیڤییا پێشبینییا و چاڤەرێکرنێ دمینیت کانێ دێ چ هێت یان مفا وەرگرتن ژ رویدانان؛ رویدان دبنە فاکتەر بۆ پێشڤەچوونا سەمتێن ئەدەبى، ب هەڤرا خزمەتا بەرهەمێ ئەدەبی دکەن، ئانکو دەمێ ئاسۆیێن چاڤەرێکرنێ ل گەل هزرێن وەرگرى بگونجن رەوایی دروست دبیت، بەرو ڤاژى ناکۆکى دپێشبینییا دا دروست دبیت.

ژ لایەکێ دیترڤە (یاوس) دەستنیشانکرنا کاتێکرنا مێژوویى د سێ دەرکەڤتنا دا بەرچاڤدکەت:

(أ- قالب و پێکهاتێ کاتێکرنا چوویی.

ب- دژیاتیکرن د ناڤبەرا زمانێ شعرى و زمانێ کریارێ دا.

ج – شارەزایا خواندەڤانى بۆ ڕەگەزێ ئەدەبى)(٢٩).

کریارا شروڤەکرنێ ئەزمون و هەبوونا ل ژێر چەندین مەرج و پیڤەران دا کۆمڤە دبیت ژ بۆ وێنەکرنا ئەنجامه‌کێ یان کریارەکا مه‌عریفى؛ زێدەبارى هندێ، کو زمان ژ سەمتەکێ بۆو ئێکا دیتر دکەڤیتە دگوهۆڕنێن خورستی دا و جودابوون هەیە د ناخێ خۆ دا، دیسان کارتێکرنێن رابردوو هەبوون و چارچووڤەنە بۆ سەردەمێن نوى.

٢-پیڤەرێ جوانکارییێ: دەربارەى ئەڤێ یەکێ (یاوس) خویا دکەت (خورستى و دروستکرنا پێکهاتێ ئاسۆیی هەبوونا خۆ هەیە و کارتێکه‌ر دبیت ب ئەدەبەکی ڤە، ئانکو شیانێن دەستنیشانکرنا تایبەتمەندییا هونەری یا کارتێکەرا ئەدەبى ل دویڤ جۆر و پلا کارتێکرنێ ل سەر خواندەڤانى خویا دبیت؛ گوهۆڕین د ئاسۆیا دا دروست دبیت ل سەر ئاسۆیێن پێشنیازکرى و کارتێکرنا ئەدەبێ نوى، کو وەرگر وەردگریت د هەبوونا دا بڕیاردان و رەخنەگرتن دەردکەڤیت، یان کریارا وەرگرى به‌رپا دبیت، سەلیقا پیڤەرێ مێژوویى دروست دبیت)(٣٠).

ئەڤە ژى پێڤەنەکا دیتر خویا دکەت  سەخمەراتى ئەدەبى و شیانێن دیارکرى یێن تەکنیکا ئەدەبی، کو دبیتە فاکتەرێ گوهۆڕینێ و وەرگر دکەڤیتە ژێر ئەزموونا بڕیاردانێ.

٣-تێگەهێ تێکەلکرنا ئاسۆیان : یاوس د ڤێ بوچوونێ دا کار دکەت ل سەر تێکەلییا ئاسۆیان ب ڤى ئاوایی (داکو پرۆژێ خواندنێ یێ تمام و بەرهەڤ بیت بۆ ئایندەیێ تێگەهێ بنەمایێ ئەدەبى و مێژوویى ب بدەستڤەئینانا پەیوەندییا د ناڤبەرا چاڤەرێن مێژوویى و کارێن ئەدەبى و چاڤەرێن هەڤچەرخ ئەوێن ژ ئەزموونا هاتینە وەرگرتن، دهێتە د ناڤبەرا ئەدەبى و وەرگری دا و سەرئەنجام گرنگى یا مێژووى بۆ کارێ ب دەستڤەهاتى)(٣١).

ئەڤ بۆچوونە خورستەکە ژ بۆ خورتبوونا پەیوەندییا د ناڤبەرا ئەدەبى و مێژوویێ دا، نەمازە دەمێ تێکەلی هەڤدوو دبن و دبنە تمامکەرێن ئێک و دو؛ گرنگى و مفا ژ هەردو لایان دهێتە ئەنجامدان و وەرگر و بڕیارا وەرگرتنێ ب ئاوایێ ساخلەم دەرباز دبیت. ئانکو دەرئەنجام خویا دبیت کو (یاوس) د بیاڤ جوانکارى و تێگەهێن خو یێن تایبەت دا بۆ وەرگرى و تیۆرا وەرگرتنێ خالا هێزێ بوون و شیایە وەک پێدڤى کارێ ئەرێنى ژ بۆ بدەستڤئینانا ئاسۆیان دروست بکەت.

جۆرێن خواندەڤانان:

تێکست کەتوارەکە لبەر دەستە؛ بۆ ئەڤی کەتوارى یان بەرهەمى چەندین جۆرێن خواندەڤان هەنە ب ڤی ئاوایی دهێنە دابەشکرن:

(١-خواندەڤانێ ڤەشارتى: ئەڤ جۆرێ خواندەڤانى ل دویڤ بۆچوونا گەلەک رەخنەگران ئەڤی خواندەڤانى دو بۆچوون یان لایەن هەنە، یان ئەوا نڤیسه‌ر دڤەشێریت چ ب مەبەست بیت یان بێ مەبەست بیت؛ دەمێ نڤیسه‌ر تێکستەکێ دنڤیسیت هندەک وێنا ل سەر خۆ و خواندەڤانى دروست دکەت، ئانکو ئەو خواندەڤانى دئافرینیت کا چەوا خۆ دئافرینیت و دروست دکەت.

٢– خواندەڤانێ بلند: ئەڤ زاراڤە رەخنەگرێ فره‌نسی یێ ئەمریکى (میکائیل ریفاتیر)ى بۆ ڤى جۆرێ خواندەڤانى دانایە، ژبەرکو ب دیتنا وى هەمى تایبەتمەندیێن (نموونەیی، راهێنانى، ڤەشارتى) بخوڤە دگریت و زێدەبارى هندێ هندەک کاردانەڤە و خواندنێن دیتر و دارشتنێن دیتر یێن خواندنا دووماهیێ ددەتە پال؛ ئەڤ جۆرە نە کۆپییەک بوویە ژ (ریفاتیر)ى بەلکو ئەوى هەبوونا نموونەیی و بەردەوامى و سەرخۆیی دڤەكولینێن ئەدەبی دا؛ دا پال.

٣- خواندەڤانێ زانا: ل دویڤ بۆچوونا (ستانلى فیش)ى ئەڤ خواندەڤانە ب لایەن و ب رێزا دویێ دهێت پشتى خواندەڤانێ نموونەیی؛ بیردانکەکا تێرا وەرگرتنا تێکستی نینە، بەلێ د سەرهندێرا مه‌عریفەتەکا باش هەیە گرێدایی هەبوونا ئەدەبى ئەوا بەرەڤ سەمتا ئەدەبی ڤە دچیت، دیسان شیانێن دارشتن و ڤەوژاندنا بۆچوون و دیتنێن ڤەشارتى هەیە د ناڤ تێکستی دا ل سەر هەمى بنەما و ئاستان ئه‌و ژى ب خواندەڤانێ (نموونەیی، راهێنەر، ڤەشارتى ) دهێتە دانان و یێ زانایە ب وێ یەکا نڤیسه‌ر دکەت د وان تێکستێن دیتر دا ژ بلى ئەو تێکستا ئەو دخوینیت.

4– خواندەڤانێ مەبەستدار: ئەڤ جۆرێ خواندەڤانى ئەوە یێ نڤیسه‌ر یان داهێنەر دکەتە د هزرا خۆ دا و مەبەستدارە د هەلبژاتنا بەرهەم و تێکستێن وی دا و گەلەک جاران خواندەڤانێ مەبەستدار ل دویڤ تێکستى سەرەدەرى د گەل دا دهێتە کرن، هۆسا هەمى تێگەهێن نڤیسه‌رى زێدەبارى سەرەدەرییا خواندەڤانى یێن سەردەم و حەزا نڤیسه‌رى ل دەڤ وى خویا دبیت.

 ٥- خواندەڤانێ نموونەیی: ئەڤ خواندەڤانە یێ رۆمانڤیسێ ئیتالى (ئمبرتو ئیکو)ى د جیهانا ده‌لالی دا ئافراندى و خویا دکەت، کو نڤیسه‌ر یێ پێدڤى ڤى جۆرێ خواندەڤانییە ژ بۆ راڤەکرنا کاردانەڤەیێن تێکستى؛ چونکى کاردانەڤەیێن هەر نڤیسه‌رەکى دبنە ستراتیجیەتەک و راڤەکرن بۆ پێدڤییە سەخمەراتى گەهشتنا جوانترین گەهشتن، ب ڤێ چەندێ خواندەڤانێ نموونەیی ئەوە یێ کو نڤیسه‌ر هزرا وى دکەت دەمێ تێکستەکى دنڤیسیت.

٦- خواندەڤانێ تێکستى: ئەڤە خواندەڤانێ چاڤەرێکرییە و چاڤەرێدییا هەر پەیڤەکێ یان رامانەکێ دکەت کو ل سەر لاپەری هاتییە نڤیسین؛ هەمى دارشتن و رامانێن ژ دەرڤە لاددەت وەک زانیارێن بیبلیۆگرافى یێن نڤیسه‌رى (وەلاتێ وى، بۆچوونا وى یا سیاسی)؛ و خواندەڤانێ تێکستى دێ کریارا خواندنێ ئەنجامدەت کانێ چ تێدایە ژ زمان و جوانێن هونەرى و تایبەتمەندیێن شێۆازى، دبیت ژى ژ بناغەیی ریتمى ژ تێکستى پتر جهێ سەرنجا وى ژ بنەغەیا ده‌لالى.

٧- خواندەڤانێ راهێنەر: ئەڤ دەربڕینە یا وەرگرتییە ژ زانایێ زمانی (نوام چۆمسکی) کو ب خواندەڤانێ خودان شیان ل دەڤ دهاتە زانین، کو شیانێن واتایا تێکستى ب رێکا پەیوەندییێن نافخویی و ده‌لالاتێن رەوانبێژى و صرفى هەنە، دیسان دهێتە بکارئینان د شعر و چیرۆک و گۆتارێ دا، پاشى دهێتە گرێدان ب بنەمایێن راڤەکرنێ ڤە؛ خواندەڤان دبیتە پیڤەرەک ژ بۆ نێزیکییا ئامیرێ شرۆڤەکرنێ یێ بەرمەجەکرى.

٨- خواندەڤانێ ئایدیالى: ئەڤ خواندەڤانە تمامکەرێ خواندەڤانێ راهێنەرە و  وێنێ وى یێ بلندە، بەلێ ئەو د هەبوونا خۆ دا دەردکەڤیت؛ مه‌عریفەتەکا بەرفرهە پێ دڤێت و شیانێن چێژێ هەنە ل گەل بەرهەڤكرنا هەستان و شارەزایا درێژ دایە ئیستراتیجیەتا خواندەڤانە.

٩- خواندەڤانێ دژ- ئوپزسیون: ئەڤ خواندەفانە ل بەرامبەر خواندەڤانێ نموونەیی دراوستیت؛ ژ هزرێن نڤیسه‌رى بخۆ دەردکەڤیت و ل گەل کاردانەڤێن وى دژیت و ئەو دژى واتایێن تێکستیە.(32)

خواندن وخواندەڤان بۆ هەر تێکستەکى یا بەرهەمەکێ ئەدەبى جوداهى و کەتوارەکێ خورستى تێدا هەیە، ل دویڤ لایەنێ زانستى و هەبوونا خۆ، هەر تێکستەکى چەندین جۆرێن خواندەڤانان هەنە، یان بێژین چەندین جۆرێن وەرگرا هەنە، پێ نەڤێت ئەڤ یەکە ژى پتر بەرهەمى یان تێکستى بەرەڤ پێشڤەچوونێ دبەت، نەخاسمە ئەگەر تێکستەکێ بیاڤێ هزرى و بابەتى بیت، یان یێ گرێدایی تیۆرەکا دیارکری بیت، یان ژى یێ خودان فەلسەفەکا دیارکری بیت د ناڤ جڤاکی دا. ل دویڤ ڤێ دابەشکرنێ ژى خواندەڤان بۆ هەر تێکستەکێ وەک خانا تیۆرا وەرگرتنێ دهێتە هەمبێزکرن ب تیۆرا رەخنەیی ڤە یان سەمتەکا رەخنەیی یا دیارکری ڤە، ئەڤ گرنگى و سەرنجا خواندەڤانى د ناڤ تێکستیدا دیار دکەت ب ئارمانجەکا نە یا راستەوخۆ و ئێکسەر نڤیسه‌ر ژ ناڤ دچیت و تێکست گەشە دبیت، ئەڤە ژى خاسیەتەکا بهێزە یا وەرگرى د خانا وەرگرتنێ دا.

بۆچوونێن تیۆرا وەرگرتنێ:

هەبوونا هەر تیۆرەکێ یان خواندگەهەکێ هەر ژ دەستپێکا هەبوونا خۆ ل سەر هندەک بنەما و هزر و بۆچوونا دچیت و ئەوان دکەتە پیڤەر ژ بۆ پێشڤەچوون و وەرارا خۆ و تیۆرا وەرگرتنێ ژبەر هندەک هزر و بۆچوون هەبووینە ب ڤى رەنگى:

(١-ئەڤ تیۆرە تەکەزێ ل سەر وەرگرى دکەت، ب دیتنا وێ وەرگر ژ رەگەزێن هەرە سەرەکێن کریارا داهێنانێ یە و ئەو د کریارێ دا چ ژ نڤیسه‌رى و تێکستى کێمتر نینە، ئەڤە وەک  بەرسڤەکێ بۆ هندەک لایەن و سەمتا و ب تایبەتى بونیادگەران، کو وان تێکست دانا بەرى نڤیسه‌رى.

٢-تیۆرا وەرگرتنێ چەندین خواندنێن جودا هەنە، یانکو رامانا ئێکانە نا دەنە تێکستى، بەلکو رامانێن جودا ددەتە تێکستى و بەرهەڤییا تێکستى لڤێرە چەندین راڤەکرنێن دیتر بخۆڤە دگریت، بۆ نموونە ئەگەر خواندن بەرسڤا پرسیارەکێ بیت … بەرسڤ ل دەڤ هەر کەسەکى ب ئاوایێ  مێژوو و نمان و ئازادى دهێتە دان)(٣٣).

٣-تیۆرا وەرگرتنێ ب دژى هزرا واتا گەهشتنا نفشایە د تێکستی دا، ژبەرکو رەخنەگرێن ڤێ تیۆرێ وەسا هزر دکەن کو تێکستێ شیانێن گەلەک شرۆڤەکرن و راڤەکرنا هەنە ب جودابوونا  خواندەڤانى ل جهێ یان دەمى کو خواندەڤانى هندەک هەلچوونێن تایبەت هەنە دەمێ کریارا خواندنێ ئەنجامددەت).(34)

٤- هەر کارەکێ ئەدەبى بەرهەمئینانا دو رەگەزایە: ئاسۆیێن چاڤەرێکرنێ (شیفرا ئێکێ) و ئاسۆیێن ئەزموونا (شیفرا لاوەکى) کو ئامانجێ دکەتە ئایندەیی)(٣٥).

   ئەڤ هزر و بۆچوونێن تیۆرا وەرگرتنێ ب ستوێ خۆڤە دگریت و تەکەزێ ل سەر دکەت؛ بووینە بنەمایەک یێن دویڤرا هاتین ل سەر چووینە، خورستەک ژ بۆ رێکخستن و سیستەمییا ڤێ تیۆرێ، نەخاسمە د بیاڤێ هەبوون و سەرنجێن خۆ دا، کو ب تمامى ل سەر وەرگرى کار دکەت و هەمى رێکا بۆ ڤەدکەت دا ببیتە فاکتەرەکێ سەرەکى یێ کریارا داهێنانێ، د هەمان دەم دا خو ب کراسێ چ تیۆر و خواندنگەهێن دیت ڤە گرێ نادەت، بەلکو سەربەخویا خۆ هەبوویە و پاراستییە و وەرگر بوویە سەنتەرێ هەبوون و خورتبوونا تێکستى.

پەراوێز:

 ١- محمود عباس عبدالواحد، قراءة النص و جمالیات التلقى بین المذهب الغربیە الحدیثە و تراثنا النقدى (دراسە مقارنە)، ط١، دار الفکر العربى للطبع والنشر، قاهرە، ١٩٩٦، ص١٤.

٢- محمد مبارک ، استقبال النص عند العرب، الموسسة العربیە للدراسات و النشر،ط١، بیروت،١٩٩٩، ص٣٠.

٣- حمید سمیر، النص وتفاعل المتلقى فی الخطاب عند العرب، ط١، منشورات اتحاد الکتاب العرب، دمشق، ٢٠٠٥، ص٢٤.

٤-بشرى موسى صالح، نظریة التلقى، اصول…وتطبیقات، ط١، المرکز الثقافى العربی، ٢٠٠١، ص٤٣.

٥- هانز روبیرت یاوس، جمالیە التلقى من اجل تاویل جدید للنص الادبی،ت:رشید بنجدو،المجلس الاعلى للثقافە ، القاهرە، ٢٠٠٤،ص١٤.

٦- بشرى موسى صالح ،نظریە التلقى، اصول…وتطبیقات، ص٥٩

٧- ناظم عواد خضر، الاصول المعرفیە لنظریە التلقى، ط١، دار الشروق للنشر و التوزیع، عمان، اردن، ١٩٩٧،ص١٧

٨- نەوزاد احمد اسود، فەرهەنگى زاراوەى ئەدەبى و رەخنەیی، دار غه‌زه‌لنووس، بەغداد، ص٩٨.

٩- عبداللە یوسف، النص التطهیر الاتصالى فی شعر محمود درویش دیوان لاتعتذر عما فعلت،رسالة ماجستیر، جامعة محمد خضیر یسکرة،٢٠١٢،ص٣٧-٣٨-٣٩

١٠- ناظم عواد خضر،الاصول المعرفیە لنظریة التلقى،ص١٤٤-١٤٥

١١- صلاح فضل، مناهج النقد المعاصر و مصطلحاتة،ط١،دارمیرین للنشر و المعلومات، القاهرە،٢٠٠٢ ،ص١٤٨

١٢- ابراهیم الخطیب ،نظریە المنهج الشکلى-نصوص الشکلانین الروس،ط١،موسسة الابحاث العربیە،

بیروت،١٩٨٢،ص٣٥

١٣- روبرت هولب،نظرية التلقى،ت:عزالدین اسماعیل،ط١،من منشورات کتاب النادى الادبى الثقافى بجدة ،١٩٩٤ ،ص٧١

١٤- هەمان ژێدەر،ل٨١

١٥-نیوتن .ک.م:نظرية الادب فی القرن العشرین،ت:عیسى علی،ط١،عین للدراسات و الابحوث الانسانیة و الاجتماعیة،قاهرة،١٩٩٦،ص٢٤

١٦-روبرت هوب،نظرية الاستقبال(مقدمة نقدیە)ت:رعد عبدالجلیل ،ط١،دار الحوار للنشر و التوزیع،

سوریا ،١٩٩٢، ص٤٥

١٧-د.عبدى حاجى،چەند تیۆرەکێن رەخنا ئەدەبى،چاپا ئێکێ، چاپخانا خانى، دهوک ،٢٠٠٨ ،ل١٠٦

١٨-هەمان ژێدەر،ل٨٥

١٩-هەمان ژێدەر،٨٦

٢٠-روبرت هولب ،نظرية التلقى،ص٨٨

٢١-رنیە ولیک اوستن وارث، نظرية الادب،ت:علی سلامە ،دار المریخ للنشر ،الریاض، السعودیە،١٩٩٢

،ص١٤٠

٢٢-اسامة عمیران ،نظريةالتلقى النقدیە و اجراءاتها التطبیقە فى النقد العربی المعاصر،رسالە ماجستیر ،کلیة الاداب واللغات،جامعە الحاج-باتنە،جزایر،٢٠١٠،ص٤٤

٢٣-هەمان ژێدەر،٧٦

٢٤-فولفغانغ ایزل ،فصل القراءة نظرية فی الاستجابە الجمالیات،ت:عبدالوهاب علوب،المشروع القومی للترجمە،ع١٢٦،الاعلى الثقافة،ص١١٦

www.said bengra d.free.fr/n6/115/htm٢٥-

٢٦-احمد بوحسن،نظرية الادب (القراءة –الفهم-التاویل)نصوص مترجمە ،ط١،الدار البیضاء،مغرب، ص٧١

٢٧-حافیظ علوى،مدخل الی النظريةالتلقى ،سلسلة علامات فی النقد، النادى الادبى الثقافى،جدة،ج٣٤

،١٩٩٩،ص٨٦

٢٨-سامى اسماعیل، جمالیات التلقی،ط١، المجلس الاعلى للثقافە، قاهرە،٢٠٠٣، ص٨٦

٢٩-هانس روبرت یاوس،نحو جمالیة للتلقى ،تایخ الادب لظريةالادب،ت:محمد مساعد،مطبعة الافق،

فارس،مغرب،ص٥٩

٣٠-هەمان ژێدەر،ص٦٥

٣١-حافیظ علوى،مدخل الى النظرية التلقي،ص٩١

٣٢-علی بخوش،التلقى فى شعر امل دنقل،ماجستیر،جامعە محمد بسکرة،٢٠٠٣-٢٠٠٤،ص١٠٧- ١٠٨

٣٣-رشید بنجدو ،العلاقە بین القارئ و النص فی  التفکیر الادب المعاصر ،عالم الفکر ،کویت،١٩٩٤ ،ص٤٨٧

٣٤-نجوى عبدالسلام،و حسن سحلول ،معضلة القائ النظرية،المعریفە،دمشق،١٩٩٧،ص٣٢٥

٣٥-رشید بنجدو،العلاقە بین القارئ و التص فی التفکیر الادب المعاصر،ص١٠٦

ئەنجام

   پشتى ب دوماهیکهاتنا ڤی پێپەری ئەم گەهشتینە ڤان ئەنجامان:

١-وەرگر و تیۆرا وەرگرتنێ جەمسەرەکێ گەلەک گرنگێ رەخنێ یە بگشتى.

٢-وەرگر دشێت مەودایێ تێکستى و نڤیسه‌رى بگوهریت.

٣-ئەڤ تیۆرە کار لسەر ئاڤاکرن و بەرەڤ پێشڤەبرنا خواندەڤانى دکەت.

٤-وەرگر جەمسەرەکێ گرنگێ کریارا داهێنانێیە.

٥-ژ لایێ جوانێڤە وەرگر وتیۆرا وەرگرتنێ تێکستى بەرەڤ مەوداێن هونەرێن جوانێ ڤە دبەت.

بابەتێن گرێدای

ڤان بابەتان ببینە
Close