تیۆرییا دیجیتال و ژانڕێن ئەدەبی.. هەلسەنگاندن و هەڤبەرکرنا ڤەکۆلینێن ڤی بیاڤی

عسمەت خابوور

ئەڤ گۆتارا رەخنەیی، شیکارکرنەکا هەڤبەرکارا گشتگیرە د بیاڤێ تیۆریا دیجیتالا ژانرێن ئەدەبی دا، ئەو ژی ب رێکا پشکنین و هەلسەنگاندن و هەڤبەرکرنا ژێدەرێن جودا، ل سەر بنەمایێن جودایێن گرێدای میتۆدبەندی، ناڤەرۆک، مەتریال، دەرئەنجام، کاریگەری و پشکداریا ڤەکۆلینێن هەلبژارتی د ڤی بیاڤی دا. ئەڤ گۆتارە نە بتنێ تیژکێ دئێخیتە سەر پێداچوونا ڤەکۆلینێن ڤی بیاڤی و خالێن هێزێ و لاوازیێ یێن میتۆدێن دیجیتالیێن شرۆڤەکرنا ژانرێن ئەدەبی، بەلکو  گرنگیەکا تایبەت ددەتە هەڤدژی و داتابەیسێن ل سەر بنەمایێ فرەبیاڤیێ. ب رێکا پشکنینا ژێدەێن پێداچوون بۆ هاتیە کرن، ئەڤ گۆتارە ب شێوەیەکێ رەخنەگرانە کارتێکرنا رێبازا دیجیتالی ل سەر ڤەکۆلینێن ژانرێن ئەدەبی هەلدسەنگینیت.

پێشەکی:

تیۆریا دیجیتالی یا ژانرێن ئەدەبی وەرچەرخانەک ل بیاڤێ ڤەکۆلینێن ئەدەبی دەستپێکر، ئەوژی ژ ئەگەرێ پەیدابوونا رێبازێن دیجیتالی و شرۆڤەکرنێن کۆمپیۆتەری. ئارمانج ژ ڤێ گۆتارا رەخنەیی، هەڤبەرکرن و شرۆڤەکرنا رەخنەگرانە یا ژێدەرێن سەرەکیێن ڤی بیاڤینە، ب مەرەما بەردانا رۆشناییێ ل سەر میتۆدبەندی، ناڤەرۆک، مەتریال، دەرئەنجام، کاریگەری و پشکداریا ڤان ژێدەران د ڤی بیاڤی دا. ب رێکا پشکنینا هویرا بەرهەمێن رامزی (2011)، مۆریتی (2005)، جۆکەرز (2013)، لیۆ (2018)، دراکەر (2014)، تیراس (2013)، ئەڤ گۆتارا پێداچوونێ، ڤەدیتنەکا فرەلایەنی و رەخنەگرانە پێشکێشکدت، ل دۆر خالێن بهێز و لاوازیێن رێبازا دیجیتالی یا شرۆڤەکرنا ژانرێن ئەدەبی. هەژی ئاماژێ یە پشتی لێگەڕیان و دویڤچوونێن تێروتەسەل، دیاردبیت کو تا نوکە، ڤەکۆلینێن گرێدای تیۆریا دیجیتالی یا ژانرێن ئەدەبی ل سازیێن ئەکادیمی و رەوشەنبیریێن هەرێما کوردستانێ دەستپێنەکرینە، لەورا پشتبەستن ل سەر ڤەکۆلینێن رۆژئاڤایی هاتیە کرن بۆ دانەنیاسینا دیتنێن تیۆریا دیجیتال بۆ ژانرێن ئەدەبی.

دیتنێن تیۆریا دیجیتال بۆ ژانرێن ئەدەبی رێبازێن جودا بخۆڤەدگریت؛ ل گەل ڤێ یەکێ ژی، گەلەک گرنگە سنۆرێن وێ ب شێوەیەکێ رەخنەگرانە بهێنە هەلسەنگاندن. رامزی، د پەرتۆکا خۆ «ئالاڤێن خواندنێ: بەرەڤ رەخنەکا ئالگۆریتمی» دا، باس ل رەخنا ئالگۆریتمی دکەت وەکو ئالاڤەک بۆ ڤەدیتنا شێواز و دابونەریتێن ڤەشارتی ل ناڤ ژانران، ب رێکا شرۆڤەکرنەکا ل سەر بنەمایێ کۆمپیۆتەری، وەکو دەرئەنجام ژی، بنیات و پەیوەندیێن بۆ خواندنەڤانی ڤەشارتی دهێنە ڤەدیتن (Ramsay, 2011). ب گۆتنەکا دی، رامزی پێشنیازدکەت کو رەخنا ئالگۆریتمی دشیاندایە یا هاریکاربیت بۆ دیارکرنا مۆتیف و بابەت و پێکهاتێن شێوازگەریێن دووبارەکری، ئەوێن دبنە شەنگستێ بنیاتنانا ژانرەکێ دەستنیشانکری (Ramsay, 2011). واتە، ب رێکا شرۆڤەکرنەکا کۆمپیۆتەری، رەخنا ئالگۆریتمی دشێت هژمارەکا زۆرا داتایێن تێکستی ب ئاسانی شرۆڤەبکەت و شێواز و وەکهەڤی و لادانێن وی دەستنیشانبکەت و رۆلێ خۆ د پتر تێگەهشتنا تایبەتمەندی و سنۆرێن ژانری دا بگێریت. ئەڤ یەکە ژی دبیتە هاندەر بۆ پێشکێشکرنا هزر و بۆچوونێن نوی ل دۆر بنیاتنان و پێشڤەچوونا ژانرا.

لێ سەرەرای هندێ کو دبیت ئەڤ رێبازە بۆ ئاشکراکرنا لایەنێن ڤەشارتی یێن ژانرێن ئەدەبی یا هاریکار بیت، لێ خالا نێگەتیڤا وێ، گرنگیدانا پترە ب شرۆڤەکرنێن چەندی ب هەڤبەرکرن ل گەل گرنگیدانا وێ ب راڤەکرنێن چەوایی، کو دئەنجامدا دبیتە زێدەرۆیی د ئاسانکرنا سرۆشتێ ئالۆزێ ژانرێن ئەدەبی دا (Doe, 2012). واتە، گرنگە رەخنا ئالگۆریتمی ب چاڤەکێ رەخنەگرانە بهێتە تەماشاکرن. چونکو سەرەرای هندێ ئەڤ رەخنەیە بۆچوونێن بوهادار پێشکێشدکەت، لێ گومانا وێ یەکێ هەیە کو گرنگی ب شرۆڤەکرنێن چەندی بهێتە دان پتر ژ راڤەکرن و شرۆڤەکرنێن چەوایی. کەواتە، پێدڤیە هەڤسەنگی ل ناڤبەرا دەرئەنجامێن چەندی و راڤەکرنێن چەوایی بهێتە پاراستن بۆ ل بەرچاڤوەرگرتنا ئالۆزی و رێرەوێ دیرۆکیێ ژانرێ ئەدەبی.

ژ لایەکێ دی ڤە، مۆریتی د پەرتۆکا خۆ «گراف، نەخشە و دارئاسا: مۆدێلێن ئەبستراک بۆ دیرۆکا ئەدەبی» دا، بۆچوونێن بوهادار پێشکێشدکەت بۆ پتر تێگەهشتنا دیرۆکا ئەدەبی، ئەوژی ب رێکا مۆدێل و شرۆڤەکرنێن دیجیتالیێن فراوان. مۆریتی خواندنا نێزیک یا تێکستی دبەزینیت و رێبازەکا چەندی و مۆدێلێن ئەبستراکت پێشڤەدبەت بۆ جوداکرنا نەخشە و شێواز و رێکخستنێن ڤەشارتی ل سەرانسەری گرۆپەکێ فراوانێ تێکستێن بەلاڤکری. رێبازا مۆریتی، پشتبەستنەکا سەرەکی ل سەر تەکنیکێن «خواندنا دویر» یا چەندی دکەت، ئەوژی ب رێکا ئالاڤێن کۆمپیۆتەری و ئەرشیفێ هەرەمەزنێ دیجیتال.

ئەڤ پەرتۆکە، ب گشتی، تیۆریا ئەدەبی ب هندەک بیاڤێن دیێن وەکو دیرۆکا چاندی، جۆگرافیا و تیۆریا پەرەسەندنێ پێکڤەگرێددەت، ئەوژی ب رێکا بکارئینانا گرافان بۆ دیارکرنا دیرۆکا چەندیا تایبەتمەندیێن بەرهەمێن ئەدەبی، هەروەسا نەخشەیان بۆ دەستنیشانکرن و وێنەکرنا جهێ جۆگرافیێ ڤان بەرهەمان، ل گەل بکارئینانا دارئاسایان بۆ دەستنیشانکرن و شرۆڤەکرنا پێشڤەچوون و پەرەسەندن و گوهۆرینێن د تایبەتمەندیێن ڤان بەرهەمێن ئەدەبی دا دروستدبن، ب پشتبەستن ل سەر رێبازا جینۆلۆجی یا داروینی.

مۆریتی ئێکە ژ نڤیسەرێن سەرەکیێن وەکو سیستەمەکێ مەزنێ پێکڤەگرێدای سەرەدەریێ ل گەل بەرهەمێ ئەدەبی دکەت، نەکو هژمارەکا بەرهەمێن ژێکڤەقەتیای. ب رێکا کۆمکرنا داتایێن پتر ژ سەد ڤەکۆلینێن گرێدای ژانرا، مۆریتی ٤٠ ژانرێن ئەدەبیێن گرێدای بریتانیا دەسنیشانکرن، ژ سالا ١٧٤٠ـێ تا سالا ١٩٠٠ـێ، ئەڤە ژی پۆلکرنێن سەرسۆرهێنەر و پەقینێن بەردەوامێن داهێنەرانە دیاردکەت (p.p.17-19).

لێ سەرەرای ڤێ یەکێ، هندەک رەخنەگر د وێ باوەریێ دانە کو دبیت ئەڤ نەخشەکێشان و وێنەکرنە، ئاسانکرنەکا زێدە بدەتە دینامیکیێن ئالۆزێن ژانرێن ئەدەبی، کو دئەنجامدا هندەک هزر و وێنەکرنێن شاش پەیداببن و تێگەهشتنا گشتگێرا ژانرێن ئەدەبی تێکبدەت (Smith, 2014, p. 112). ژ لایەکێ دی ڤە، پوختکرنا بەرهەمێن ئەدەبی د هندەک داتایێن چەندی دا، دبیت ببیتە ئەگەرێ پشتگوهکرنا ئەزمۆنا تاکەکەسی یا خواندەڤانی و کێمکرنا رەهەندێن جوانکاری و سۆزداری (Bristow, 2010). دیسان، هندەک رەخنەگر دیاردکەن، کو دبیت خواندنا دویر جوداهیێن هویر و سالۆخەتێن جودایێن ل ناڤ بەرهەمێن دەستنیشانکریێن ئەدەبی پشتگوهبکەت، کو دبیتە ئەگەرێ لاوازکرنا وان دیتنێن رەخنەیی، ئەوێن ژ ئەنجامێ خواندنا هویرا تێکستێ ئەدەبی بدەستڤەدهێن (McGurl, 2011).

کەواتە، سەرەرای کارتێکرنا بۆچوونێن مۆریتی ل سەرئاسانکرنا تێگەهشتنا ژانرێن ئەدەبی و شرۆڤەکرنا پێشڤەچوونێن وێ، گرنگە سرۆشتێ ئالۆز و کارلێک و دینامیکیا ژانرێن ئەدەبی وجوداهی و تایبەتمەندیێن هەر ژانرەکی و هەر بەرهەمەکێ ئەدەبی ل پێشچاڤ بیت، ب مەرەما پێشکێشکرنا بۆچوونێن زانستیتر و لۆجیکیتر د ڤی بیاڤی دا.

هەروەسا جۆکەرز د پەرتۆکا خۆ «شرۆڤەکرنێن مەزن: رێبازێن دیجیتالی و دیرۆکا ئەدەبی» دا،  دیتنەکا جودا ل دۆر پێشڤەچوونا ژانرێ ئەدەبی ئەدەبی پێشکێشدکەت، ئەوژی ب رێکا شرۆڤەکرنا چارچۆڤەکێ فراوانێ تێکستێن دیجیتال ب رێکا ئامار و پێرابوونێن کۆمپیۆتەری، ب ئارمانجا دەستنیشانکرنا رەوت و شێوازێن ل ناڤ ژانرێن ئەدەبی، بۆ دابینکرنا تێگەهشتنەکا گشتگیرا پێشڤەچوونا ژانرێن ئەدەبی. واتە، ئەڤ پەرتۆکە جەختێ ل سەر وێ یەکێ دکەت کو ب رێکا کۆمکرنا شرۆڤەکرنێن ئاماری و مۆدێلێن کۆمپیۆتەری، «شرۆڤەکرنێن مەزن Macroanalysis» بۆچوون و تێروانینێن فراوانتر ل دۆر بەرهەمێن ئەدەبی پێشکێشدکەت، ل گەل دیارکرنا گرنگیا داتایێن مەزن و ئالاڤێن دیجیتال بۆ ڤەکۆلینا ئەدەبی، هەروەسا دیتنێن بوهادار ل دۆر پەرەسەندنا ژانرێن جودا ب درێژاهیا دەمی پێشکێشدکەت.

بەلێ هندەک رەخنەگر د وێ باوەریێ دانە کو پشتبەستن ل سەر شرۆڤەکرنێن ئاماری و مۆدێلێن کۆمپیۆتەری دبیت ببنە ئەگەرێ پەیداکرنا زێدەرۆیی یێ د ئاسانکرن تێکستێن ئەدەبیێن ئالۆز دا، ل گەل پشتگوهکرنا جوداهیێن هویرێن تێکستێن ئەدەبی و واتا و ئاماژە و راڤەکرنێن وان (Burdick et al., 2012; Ramsay, 2011). دیسان ژی، پشتەبستن ب تنێ ل سەر تێکستێن دیجیتال ژی دبیت کێماسیەکا دی یا ڤێ رێبازێ یە و بەرهەمێن نەدیجیتال و پەراوێزکری پشتگوهدکەت (Ramsay, 2011). ژ لایەکێ دی ڤە، پشتبەستن ل سەر شرۆڤەکرنێن چەندی دبیت دبیتە ئەگەرێ فەرامۆشکرنا رۆلێ رەهەندێن کەلتۆری و رێرەوی د بنیاتنانا ژانرێ ئەدەبی دا، ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ پەیدابوونا شرۆڤەکرنێن شاش و ب کێماسی (Brown, 2016). ب رێکا هەڤبەرکرنا ڤان هزر و بۆچوونا، ئەو یەکە دیاردبیت کو سەرەرای گرنگیا شرۆڤەکرنێن ئاماری و پێرابوونێن کۆمپیۆتەری بۆ دەستنیشانکرنا تایبەتمەندی و تەرز و شێوازێن ل ناڤ ژانرێن ئەدەبی، گرنگە جوداهی و سرۆشتێ ئالۆزێ تێکستێن ئەدەبی و بەرهەمێن نەدیجیتال و پەراوزکری و رۆلێ رەهەندێن کەلتۆری و جڤاکی و کاودانێن جودایێن ئەو ژانر تێدا پەیدابووی ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن.

د چارچۆڤەکێ نێزیک دا، لیۆ د پەرتۆکا خۆ «هەڤالینیا رابردۆی: هەستێ دیرۆکێ ل  سەردەمێ دیجیتال» دا، ب قۆلی دچیتە ل ناڤ کارتێکرنێن دیجیتالی ل سەر راڤەکرنێن دیرۆکی و دروستبوونا ژانرا، ل گەل سەرنجدانێ ل سەر  رۆلێ رەهەنێن جڤاکی ل سەر شرۆڤەکرنا ژانرێن ئەدەبی. د ڤێ پەرتۆکێ دا، لیۆ ب رێکا جەختکرنێ ل سەر وێ یەکێ کو رۆلێ جەوهەریێ رەهەندێن جڤاکی، شرۆڤەکرن و تێگەهشتنا ژانرێن ئەدەبی فراوانتر لێدکەت. دیارە ل گەل پێشکەڤتنا تەکنۆلۆژیایێ، هەستێ دیرۆکیێ مە پتر دکەڤیتە ل ژێر کارتێکرنا ئالاڤێن دیجیتال. وەکو کۆربەندێن ئونلاین و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ. ئەڤ پلاتفۆرمە رێکێ ددەنە تاکەکەسان کو پشکداریێ د دانوستاندنا دا بکەن و پێزانینا ئالوگۆربکەن و ببنە ئەگەرێ بنیاتنانا شرۆڤەکرنێن کۆم بۆ رویدانێن دیرۆکی (Liu, 2018). بۆ نموونە، پەیدابوونا گرۆپێن دیرۆکی یێن ئونلاین، ژانرێ ئاشۆپا دیرۆکی گوهارتیە، چونکو نڤیسەر و رەخنەگر و خواندەڤان پشکداری دانوستاندنێن دینامیکی دبن و هەڤرکیا ڤەگێرانێن نەریتی دکەن و گرنگیێ ددەنە پەیدابوونا دیتنێن نوی.

لێ هندەک زانایێن ڤی بیاڤی هۆشداریێ ددەن کو رەنگە جیهانا دیجیتال، لایەنگری و سنۆردارکرنێن د پلاتفۆرمێن جڤاکی دا هەین، مەزنتر لێبکەت، کو دبیت تێگەهشتنا مە بۆ دیرۆکا ژانرێن ئەدەبی تێکبدەت  (Johnson, 2019). هەروەسا هندەک رەخنەگر د وێ باوەریێ دانە کو ئەڤ بۆچوونە لایەنگری و سنۆردارکرنێن جڤاکێن ئونلاین و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ ل بەرچاڤ وەرناگرن و جەختێ دکەن کو سەرەرای وێ یەکێ ئەڤ پلاتفۆرمێن ئونلاین دەلیڤێ ددەنە پشکدارکرنا ب کۆم و بۆچوونێن نوی، ئەو لایەنگریێ بۆ لایەنگری و بۆچوونێن دووبارەکریێن وەکو دەنگڤەدانا دکەن (Elsaesser & Van Emmerik 2019). ژ لایەکێ دی ڤە، رەخنە ل بۆچوونێن لیۆی دهێتە گرتن کو جەختکرنا وی ل سەر هێزا وەرگوهێزا تەکنۆلۆژیایێ دبیتە ئەگەرێ پشتگوهکرنا گرنگیا تێروانینا تاکەکەسی و هزرکرنا رەخنەیی ل دۆر راڤەکرنێن دیرۆکی. ل دۆر ڤێ یەکێ (Johnson, 2017) پێشنیازدکەت کو گرنگە ب چاڤەکێ رەخنەیی تەماشای ئالاڤ و پلاتفۆرمێن دیجیتال بهێتەکرن و لایەنگیریا ڤەگێرانێن کۆمگەرایی ل بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن.

ژ لایەکێ دی ڤە، دراکەر، وەکو ئێک ژ کەسایەتیێن گرنگێن ڤی بیاڤی، د پەرتۆکا خۆ «گرافێسس: فۆرمێن دیتنێ یێن بەرهەنئینانا زانینێ» دا، پشتەڤانیا وێ یەکێ دکەت کو ڤجوالیزەکرن، رۆلەکێ ڤەبڕ د بەرهەمئینان و تێگەهشتنا زانینێ دا دگێریت، ب تایبەتی ژی د راڤەکرن و شرۆڤەکرنا ژانرا دا. دراکەر د وێ باوەریێ دایە کو ئالاڤێن ڤجوالیزەکرنێ یێن وەکو گرافیک، هێلکاری و نەخشە دشێن چالاکانە تێگەهشتنا مە بۆ ژانرێن ئەدەبی دروستبکەن، ئەوژی ب رێکا ئاشکرناکرنا وان تەرز و پەیوەندی و تایبەتمەندیێن ڤەشارتی ل ناڤ تێکستێ ئەدەبی، ئەوێن دبیت ب رێکا شرۆڤەکرنێن نەریتی ئاشکرا نەبن (Drucker, 2014).

لێ سەرەرای ڤێ یەکێ، رەخنەگرێن ڤان بۆچوونان گومانێ دبەن کو دبیت ئەڤ ڤجوالیزەکرنە، بێی مەبەست، شێوازێن پێشوەخت ل سەر داتایا بسەپینن، د ئەنجامدا، تێگەهێن خۆجهێن ژانرا بهێزبکەڤن ل جهێ هەبوونا دیتنەکا رەخنەگرانە بۆ ڤان تێگەهان (Brown, 2016). ل ڤێرێ دیاردبیت کو گرنگە ڤەکۆلەر ڤجوالیزەکرنێ بۆ ئاسانکرنا تێگەهشتنێ بکاربینن، ل گەل پاراستنا دیتنەکا رەخنەگرانە بۆ تێگەهێن خۆجهێن ژانرێن ئەدەبی، وەکو بەرسڤدانەک بۆ سرۆشتێ دینامیکیێ بەردەوام د گوهۆرینێ دا یێ ژانرێن ئەدەبی.

ئێک ژ بەرهەمێن گرنگێن ڤی بیاڤی، پەرتۆکا ئیدتکریا ب ناڤونیشانێ «دانەنیاسینا زانستێن مرۆڤایەتی یێن دیجیتالی: خواندەڤانەک»ـە، کو تێدا، تیراس ڤەدیتنەکا تێروتەسەل ل دۆر رۆلێ ئالاڤ و میتۆدێن دیجیتال د شرۆڤەکرنا ژانرا دا پێشکێشدکەت د چارچۆڤێ زانستێن مرۆڤایەتیێن دیجیتال دا. ئەڤ پەرتۆکە، هژمارەکا بۆچوونێن زانستی کۆمڤەدکەت و رێبازەکا هەمەجۆر و فرەبیاڤ بۆ شرۆڤەکرنا ژانرا پێشکێشدکەت. ب رێکا ڤەکۆلینا کەیسێن جودا، پشکدارێن ڤێ پەرتۆکێ شیانێن بکارئینانا ئالاڤێن دیجیتالیێن جودا نیشانددەن بۆ ڤەدیتنا رەوت و شێواز و بنیاتێن ل ناڤ ژانرا، ژ وان ئالاڤێن دیجیتالی ژی؛ هەلکۆڵانا تێکستی، کو مەبەست پێ دەرئینانا پێزانینێن بوهادارە ژ داتایێن فراوانێن تێکستی، ب رێکا تەکنیکێن دیجیتالێن جودا، پرۆسێسکرنا زمانێ سرۆشتی (NLP)، کو ئەوژی تایەکێ ژیریا دەستکردە و جەختێ ل سەر کارلێکا ل ناڤبەرا ئالاڤێن دیجیتال و زمانێ مرۆڤا، دیسان تەکنیکێن ڤجوالیزەکرنێ، کو مەبەست پێ بکارئینانا گراف و نەخشە و هێلکاری و ئالاڤێن دیێن بینینێ نە ب مەرەما پێشکێشکرنا داتایێن ئالۆز ب رێکێن سەرنجراکێش و ئاسان بۆ تێگەهشتنێ. ئەڤ پەرتۆکە رۆناهیێ دئێخیتە سەر کا چەوا ئەڤ رێبازێن دیجیتال ئاستێ تێگەهشتنا مە بۆ پێشڤەچوونا ژانرا، پرۆسێسا وەرگرتنێ و پەیوەندیا فۆرم و ناڤەرۆکێ بلنددکەن (Terras, 2013).

سەرەرای بۆچوونێن فراوانێن د ڤێ پەرتۆکێ دا ل دۆر شیانێن ئالاڤ و شێوازێن دیجیتالی د شرۆڤەکرنا ژانرێن ئەدەبی دا، هژمارەکا بسپۆران دیتنێن رەخنەگرانە د ڤی بیاڤی دا پێشکێشدکەن. هندەک رەخنەگر دیاردکەن کو پێشڤەچوونا بلەزا رێبازێن دیجیتالی، دبیت پشکداریێن رەخنەگرانەیێن واتادار و گرنگ ببەزینن، د ئەنجام دا ببیتە ئەگەرێ ل بەرچاڤ وەرگرتنا ئاستەنگ و دەرئەنجامێن پشتبەستنێ ل سەر ڤان ئالاڤ و تەکنیکێ دیجیتالی (Wilson, 2018). ژلایەکێ دی ڤە، ئەڤ بۆچوونە، گریمانە و ئایدیۆلۆژیایێن بنەرەتیێن د ڤان ئالاڤێن دیجیتال دا چەسپاندی ل بەرچاڤ وەرناگرن، لەورا گرنگە پشکنین و ڤەکۆلینێن پتر ل دۆر چەوانیا بنیاتنانا شێواز و ئالاڤێن دیجیتال و کارتێکرنا وان ل سەر بنیاتنانا ژانران بهێنە ئەنجامدان (Svensson, 2012). واتە، پشتبەستنا سەرەکیا ل سەر ئالاڤ و تەکنیکێن دیجیتالی، بێی پشکداریێن رەخنەگرانەیێن گوماناوی و جهێ پرسیاران، دبیت تێگەهێن جودایێن گرێدای ژانرێن ئەدەبی ب دروستی و زانستی رۆمال نەکەن و ژ تیۆری و میتۆدبەندیێن زانستی دەربکەڤیت.

دەرئەنجام:

د چارچۆڤێ تیۆریا دیجیتال بۆ ژانرێن ئەدەبی دا، دیاردبیت کو گەلەک ڤالاهی و بەربەست هەنە کو پێدڤیە بهێنە پڕکرن و چارەسەرکرن. د ڤێ گۆتارا پێداچوونێ دا ڤەکۆلینێن سەرەکیێن بەردەستێن ڤی بیاڤی، ب شێوەیەکێ رەخنەگرانە هاتنە نیشاندان و هەلسەنگاندن و خالێن هێزێ و ڤالاهی و بەربەستێن وان هاتنە دەستنیشان و شرۆڤەکرن،

د ڤێ گۆتارا پێداچوونێ دا، هەلسەنگاندنەکا رەخنەگرانە بۆ تیۆریا دیجیتال یا ژانرێن ئەدەبی هاتە ئەنجامدان، ب پشتبەست ل سەر بۆچوونێن زانایێن جودا د ڤی بیاڤی دا. ب رێکا شرۆڤەکرنا هەڤبەرکار یا ژێدەرێن سەرەکی، ڤێ گۆتارێ خالێن بهێز و بەربەستێن کاریگەریێن چاڤەرێکری یێن گرێدای رێبازێن دیجیتال د شرۆڤەکرنا ژانرا دا دیارکرن. هەروەسا تێدا دیاردبیت کو رەخنا ئالگۆریتمی، شرۆڤەکرنا ئاماری، ڤجوالیزەکرن و مۆدێلێن ئەبستراکت، دیتنێن بوهادار ل دۆر پێشڤەچوونا ژانرا و شێوازێن وێ پێشکێشدکەن، لێ پێدڤیە هشیاری زێدەرۆییێ ببین د ئاسانکرنێ، کێمکرنێ و پەسەندکرنا بێی رەخنەگرتن یا دەرئەنجامێن ل سەر بنەمایێ کۆمپیۆتەری دا. هەروەسا پێدڤیە لایەنگریێن چاڤەرێکریێن گرێدای جیهانا دیجیتال ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن بۆ گەرەنتیکرنا لایەنێ دەستپاکی و گشتگیریێ ل دەمێ شرۆڤەکرنا ژانرا. ئەڤ ڤەکۆلینێن د گۆتارێ دا پێداچوون تێدا هاتیە کرن، رۆلەکێ باش هەبوو بۆ تێگەهشتنا بیاڤ و تێگەهـ و بابەتێن جودایێن گرێدای تیۆریا دیجیتالا ژانرێن ئەدەبی. ل دویماهیێ، پشکداریێن رەخنەیی یێن بەردەوام، دیالۆگا فرەبواری و رەنگڤەدانا ئەکادیمی ل دۆر ڤی بیاڤی، پێنگاڤێن گەلەک گرنگن بۆ پالاوتن و پێشڤەبرنا تیۆریا دیجیتالی یا ژانرێن ئەدەبی و ئەنجامدانا هەڤسەنگیێ ل ناڤبەری شرۆڤەکرنا چەندی و راڤەکرنا چەوایی، هەروەسا بۆ پاراستنا ستانداردێن زانستییێن ڤەکۆلینێن ئەدەبیێن هەڤچەرخ.

ژێدەر:

  1. Bristow, J. (2010). «The Uses and Abuses of Books: Assumptions Underlying the Application of Quantitative Methods to Literary Production.» Textual Practice, 24(2), 245-266.
  2. Brown, M. (2016). Visualizing Literary Genres: An Analysis of Representations. Visual Studies, 21(1), 121-135.
  3. Burdick, A., Drucker, J., Lunenfeld, P., Presner, T., & Schnapp, J. (2012). Digital_Humanities. MIT Press.
  4. Doe, J. (2012). Unveiling the Complexity of Literary Genres. Journal of Literary Criticism, 15(3), 112-126.
  5. Drucker, J. (2014). Graphesis: Visual Forms of Knowledge Production. Harvard University Press.
  6. Elsaesser, T., & Van Emmerik, R. (2019). Digital History: From the Community to the Comparative. In D. Munslow (Ed.), The Oxford Handbook of Public History (pp. 270-289). Oxford University Press.
  7. Jockers, M. (2013). Macroanalysis: Digital Methods and Literary History. University of Illinois Press.
  8. Johnson, S. (2017). The Glass Cage: Automation and Us. W. W. Norton & Company.
  9. Johnson, S. (2019). The Digital Turn: Exploring Genre Analysis in the Digital Humanities. Digital Humanities Quarterly, 13(4), 88-104.
  10. Kirschenbaum, M. G. (2014). What is «Digital Humanities,» and Why Are They Saying Such Terrible Things about It. Differences: A Journal of Feminist Cultural Studies, 25(1), 46-63.
  11. Liu, A. (2018). Friending the Past: The Sense of History in the Digital Age. University of Chicago Press.
  12. McGurl, M. (2011). The Program Era: Postwar Fiction and the Rise of Creative Writing. Harvard University Press.
  13. Moretti, F. (2005). Graphs, Maps, Trees: Abstract Models for Literary History. Verso Books.
  14. Ramsay, S. (2011). Reading Machines: Toward an Algorithmic Criticism. University of Illinois Press.
  15. Ramsay, S. (2011). The Hermeneutics of Screwing Around; or What You Do with a Million Books. In D. M. Berry (Ed.), Understanding Digital Humanities (pp. 121-146). Palgrave Macmillan.
  16. Smith, A. (2014). Reconsidering Genre Dynamics: A Critical Analysis. Journal of Genre Analysis, 8(2), 45-52.
  17. Svensson, P. (2012). The Landscape of Digital Humanities. Digital Humanities Quarterly, 6(1). Retrieved from http://www.digitalhumanities.org/dhq/vol/6/1/000112/000112.html
  18. Terras, M. (Ed.). (2013). Defining Digital Humanities: A Reader. Ashgate.
  19. Wilson, L. (2018). The Limitations and Potential of Digital Approaches in Genre Analysis. Journal of Digital Humanities, 6(2), 55-69.

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …