گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هێرش كهمال ڕێكانى
مێژوويا دهڤهر و ميرگههێن كوردى ل سهردهمێ عوسمانى، ئانكو ل سهدێ شازدێ تا ناڤهراستا سهدێ نۆزدێ زايينى، پێدڤى پتر ڤهكۆلينێن زانستى و بهڵگهنامهيى يه، دا كو پتر لايهن و مژارێن گرنگ ب دروستى و تێر و تهسهلى بهێنه رۆهن كرن و پێزانينێن دوپاتكرى و پشتراستكرى بهێنه تۆماركرن. ژبهر كو ل سهردهمێ عوسمانى گهلهك لايهنێن مێژوويا دهڤهرێن ميرگههێن كوردى هاتينه بهڵگهكرن و د ناڤ ئهرشيفێ عوسمانى دا ئهڤ چهنده ب بهرفرههى هاتينه پاراستن.
دهستپێك :
گهلهكا فهر و گرنگ و پێدڤى يه ڤهكۆلهرێن كورد ههولهكا بهرفرههـ و رژد بكهن بۆ كار كرن و توێژاندن و ههلسهنگاندنا وان بهڵگهنامهيێن گرێداى مێژوويا دهستههلاتداريا مير و ميرگههێن كوردى.
ههر ژ بهر ڤێ مهبهستا بۆرى، ئهڤ ڤهكۆلينه ژى ههولهكه بۆ ديار كرنا هندهك پێزانينێن مێژوويى يێن دهربارهى ميرگهها بههدينان د ناڤبهرا سهدێ شازدێ و حهڤدێ (16 _ 17 ز) دا، د ڤێ ڤهكۆلينێ دا چهند بهڵگهنامهيهك هاتينه دهستنيشان كرن و دانهناساندن و شرۆڤهيا پێزانينێن وان هاتيه كرن.
ژ وان بهڵگهنامهيێن گرنگ ژى ئەو ژی دەفتەر موهیممەنە (Mühimme Defteri)، نەخاسمە بۆ لایەن و مژارێن سیاسی، چونكی ئەڤە ژ وان تۆمارانە یێن دەقێن حوكمێن سولتانێن عوسمانی بخۆڤە دگریت، ئەو فەرمانێن سولتانی نە یێن بۆ مەزنە فەرمانبەرێن عوسمانی نەخاسمە بۆ والی و قازی و میران دهاتنە ئاراستە كرن، د ناڤ وان فەرمانان دا هژمارەكا فەرمانا بۆ میرێ میرگەها بەهدینان سولتان حسێن وهلى و ميرێن ديتر ژی هاتینە ئاراستە كرن.
ئهگهرێ ههلبژارتنا ڤێ مژارێ ئهوه، كو د ڤان بهڵگهنامهيان دا پێزانينێن مێژوویى هاتينه دياركرن و ل گهل ناڤئينانا چهند ناڤهندێن زانستى (مهدرهسه) و زانا و مير و مهزنێن عهشيرهتێن بههدينان.
تهوهرێ ئێكێ: كورتيیهك ل دۆر میرگەها ئامێديێ (بەهدینان) :
میرگەها ئامێديێ (بههدينان) ئێك ژ گرنگترین و ناڤدارترین میرگەهێن كوردی بوویە؛ ئهوا ل دهڤهرا ههكارى يا باشۆر (باشۆرێ كوردستانێ)، ل نيڤا دویێ ژ سهدێ 13ز. هاتیيه دامهزراندن، (ابن العبري، 1991: 341؛ العمري، 2010: 205).
دهربارهى سنورێن وێ ل گەل میرگەهێن كوردی یێن دەوروبەر ژى، ژ لایێ باشۆرێ رۆژهەلاتی ڤە رووبارێ زێ یێ مەزن تخویبێ د ناڤبەرا میرگەها بەهدینان و سۆران دا بوو، ژ لایێ باكۆرێ رۆژهەلاتی ڤە ژی سنورێ د ناڤبەرا میرگەها بەهدینان و میرگەهـ و دەڤەرا ستوون (شەمدینان) دا بوو، ژ لایێ باكۆری ژی هەڤسنور بوو لگەل میرگەها هەكاری (جولەمێرگ) و زنجیرا چیایێن ئورەمارێ، كو ب چیایێن تیارێ ناڤدارن و ژ لایێ رۆژئاڤا و باكۆرێ رۆژئاڤاڤە ژی میرگەها بۆتان بوو، ژ لایێ رۆژئاڤا دەڤەرا پێشخابوور (فیشخابوور) و رووبارێ هیزل و پاشی رووبارێ دیجلە سنورێ سرۆشتی یێ د ناڤبەرا هەر دو میرگەهێن كوردی یێن (بەهدینان) و جزيرێ (بۆتان) دا بوو، (ئامێدی، 2000: 24).
دهربارهى دامەزراندنا ڤێ میرگەهێ ژی گەلەك بۆچوون و ڤەگێڕان و مێژوويێن جودا جودا ديار كرينه(1)، بەلێ یا ژ هەمیان بنەجهتر ئەوە، ئهڤ ميرگههه ڤەدگەریتەڤە بۆ نيڤا دویێ ژ سەدێ (13ز)، چونكى ناڤێ ئێكهم ميرێ كورد هاتى ل پشتى كهفتنا دهولهتا عهبباسى، كو دهستههلاتدارى ل ئامێديێ كرى ناڤێ وى مير ئهبو بهكر بوويه، ئهوێ ل سالا 1281ز ل سهر دهستێ مهغولان هاتییه كوشتن (ابن العبري، 1991: 341؛ (العمري، 2010: 205)، ميرێ ناڤبرى دبيته ميرێ ئێكهمين، كو بهرههنگارى مهغوولان بووى و خۆ ملكهچ نهكرى، لهوڕا ناڤبرى دبيته كهسێ دهستپێكێ يێ دامهزراندنا ميرگهها ئامێديێ (ههكارى يا باشور/ بههدينان)، هەژی یە بێژین د ژێدەرێن سەردەمێن ئیسلامی دا دەڤەر ل گەل (وهلاتێ ههكارى، چيايێن ههكارى، ههرێما جزيرێ، چيايێن كوردان) دهاتە نیاسین، ئانكو بەری ناڤێ دەڤەرێ ببیتە بەهدینان دەڤەر ب (وەلاتێ هەكاری) دهاتە نیاسین، ئانكو دشێین بێژین (هەكاری یا كەڤن/ هەكاری یا باشۆر) پایتەختا وێ كهلها (ئامێدیێ) بوو، (هەكاری یا باكۆر) ژی میرگەها هەكاری لێ هاتبوو دامەزراندن و پایتەختا وێ (جولەمێرگ)ێ بوو، گرۆڤه ژى ل سهر ڤێ چهندێ ل سالا 1293ز میر عەلائەددین ئەبولحەسن عەلی هەكاری میرێ (هەكاری یا باشۆر، ئانكو بەهدینان/ ئامێدیێ) بوو، ههروهك مێژوونڤێسێ مەملووكی (ابن عبدالظاهر) ل دۆر ڤێ چهندێ دبێژيت: «میر عەلائەددین ئەبولحەسەن عەلی هەكاری ل هەیڤا رەبیعولئەووهل 691مش [شوبات 1292ز] كەسەك ب ناڤێ شێخ عەبدولحەمید هنارتبوو نك نائیبێ سولتانێ مەملووكی (مەلك ئەلئەشرەف خەلیل (1267_1293ز) ل باژێرێ دیمەشقێ)، (ابن عبدالظاهر، مخطوطة: 92_98)، ئەڤ میرگەهە هەتا سالا 1842 يا بەردەوام بوو تاكو ل سالا ناڤبری ژ لایێ دەولەتا عوسمانی ڤە هاتيیە ژناڤبرن و ئیسماعیل پاشایێ دويێ (1836_1842ز) دووماهیك میرێ میرگەهێ بوويه«(ڕێكانى: 2019، 641).
ميرگهها بههدينان د بهرفرههبوونێن بهردهوام دا بوو، زۆربهيا وان ل سەردەمێ میرێ بەهدینان یێ ناڤدار مير حەسەن بەگ كوڕێ سەیفەددین (سێڤدین) (870_940مش /1465_1533ز) بووینە ئهوێ دبيته بابێ سولتان حسێن وهلى، ئەو ژی دەمێ دەولەتا (ئاق قوینلوو) یا توركمان ڤیای و بزاڤكری ئامێدیێ داگیر بكەت و حوكمێ میر (حەسەن بەگ) بێخیت، سەركردەكێ وان ب ناڤێ (سلێمان بەگ بیژەن ئوغلی) سەركردایەتیا لەشكرەكێ كر بۆ ئەرد و وەلاتێ ئامێدیێ (میرگەها ئامێدیێ) و هەر دو كەلهێن سەر ب وێ ڤە (ئاكرێ و شۆش) داگیركرن و ئامێدیێ ژی بۆ ماوێ سێ هەیڤان دۆرپێچ كر، بەلێ ل ڤێرێ رۆلێ هێزێن مللی یێن پشتەڤان بۆ میرگەهێ بەرچاڤ بوو یا كو عەشیرەتان نوونەراتی دكر، ئەو ژی دەمێ هێرشكرییە لەشكەرێ داگیركەرا و زیانێن مەزن گەهاندینە وان، لەوڕا دۆرپێچ شكاند و یێن ژ لەشكرێ پاراستی و قورتال ژی بووین؛ خۆ ڤەكێشان و ڕەڤین، ئەڤ روودانە ژی ل سالا (875 مش/1470ز) بوو، (رؤوف، 2009: 8) .
پشتی ڤێ سەركەفتنێ میرگەها بەهدینان پتر بەرفرەهی بخو ڤە دیت، نیمچە میرگەها (بەرواری بالا) ژی، كو بنگەهێ وێ كهلها هرۆرێ بوو؛ ئێخستە سەر ب میرگەهێ ڤە و ل گەل ڤێ چەندێ ژی دانپێدان ب زنجیرا ماڵباتا وان یا كەڤن یا حوكمدار ژی كر، ئانكو ماڵباتا میرێن وێ هەر هێلانە ل سەر دەستهەلاتداریێ، د بەردەوامیا بەرفرەهكرنا میرگەهێ دا ل ماوەیەكێ ژ سەدێ (9مش/ 15ز)ێ دەڤەرا (نێروە) ژی یا هەڤسنور ل گەل (بەرواری بالا) حوكمێ زنجیرا وان یا سەربخۆ ب دووماهیك ئینا، دەڤەرا (مزووری بالا) ژی ل رۆژهەلاتا (زیێ مەزن) ئێخستە سەر ب میرگەهێ ڤە، ب ڤێ چەندێ میرگەهێ شیا سەروەرییا خۆ بێخیتە ل سەر هەمی دەڤەرێن دەوروبەرێن خۆ ژ لایێ باكوری ڤە، (رؤوف، 2009: 8).
هەروەسا میرێ میرگەهێ سولتان (حەسەن بەگ) شیابوو ل سالا (916مش/1510 ز) (كەلها دهۆك)ێ ژی ژ دەستێ (داسنی) یا بینیتەدەر، ئەڤ چەندە ژی كو پشتی شیای ل سەر كهلها (دهۆك)ێ زال ببیت و میرگەها (داسن) ژی ژناڤ ببەت و پاشی (شێخان) ژی كو سەر ب میرگەها (داسن) ڤە بوويه ئێخستە سەر ب میرگەها ئامێديێ ڤە، دیسا شیايه ئاكرێ ژی بێخیتە ژێر دەستهەلاتدارییا میرگەها خۆ (بهدلیسى، 2007: 170؛ العباسي، 1969: 53؛ المایي، 1999: 120؛ رؤوف، 2011: 384).
زاخۆ ژی ل نیڤا دویێ ژ سەدێ (16ز) ژ دەستێ (سندیان) هاتبوو دەرێ و كەفتبوو ژێر دەستێ ماڵباتا میرێن میرگەها ئامێدیێ (بەهدینان) ڤە و ئێدی سنورێ میرگەهێ گەلەك بەرفرەهبوو، و میرێن ڤان دەڤەران هەر ژ لایێ میرێ ئامێدیێ ڤە دهاتنە دەستنیشانكرن، ئەڤجا چ ژ كەسەكێ ماڵباتێ بخو بیت یان كەسەكێ دیتر بیت، بەلێ هەر ل دووڤ ڕازەمەندی یا میرێ میرگەهێ. ههروهكى د بهڵگهنامهيهكا عوسمانى يا سالا 1560 دا هاتى، ل وى دهمى برايێ سولتان حسێن وهلى(2) (خان ئهحمهد كوڕێ سولتان حهسهن) ميرێ زاخۆ بوويه، ههر دو عهشيرهتێن سندى و سلێڤانهى گلهيى ژ رهفتارێن ميرێ ناڤبرى كرينه (گولى _ الجوادي، 2019: 84).
دەربارەی سنورێ میرگەهێ ژ لایێ باشۆرێ رۆژئاڤاڤە ل سەردەمێ سولتان حسێن وهلى هەتا دەڤەرا دێر مەقلووب چوو بوو، هەروەكی د بەڵگەنامەیێن عوسمانی دا، نەخاسمە دەفتەر تەحریرا مووسل یا سالا 1540 دا هاتی، ناحیا دێر مەقلووب، كو بۆ ئێكەم جار ل سالا 1540 د ناڤ دەفتەر تەحریرێن مووسل دا هاتییە تۆماركرن، ل سالا ناڤبری باژێركێ دێر مەقلووب ژ (29) گوندان پێكدهات، ل سالا 1557 ژ (25) گوندان و ل سالا 1575 ژ (17) گوندان پێكدهات، ڕێڤەبرنا ڤان گوندان ل ژێر حوكمدارییا میرێ ئامێدیێ سولتان حسێن [وەلی] بوو، پشتی مرنا وی ئەڤ دەڤەرە بۆ كوڕێن وی هاتینە ئاراستەكرن (.(Gunduz 1998 :4 د دەفتەر تەحریرا مــــووسل یا سالا 1523 دا، ناڤێ شێخان (شێخانا نوكە) وەك گـــوندەكێ سەر ب كەسەكێ داسنی ڤە ب ناڤێ شێخ حەیدەر هاتبوو دیاركرن، بەلێ د دەفتەر تەحریرا سالا 1540 دا ناڤێ ڤان دەڤەران (دەڤەرێن داسن) وەك ئەردەكێ سەر ب حوكمێ میرێ ئامێدیێ ڤە هاتییە ((Gunduz. 1998 :191، چونكی بەهانەیا سولتان حسێن وەسا دیاركرییە، كو گوندێ شێخان سەر ناحیا (دێر مەقلووب) ڤەیە و ئەڤ ناحیە ژی سەر ب حكومەتا بەهدینان ڤەیە.
ژ ئەڤا بووری دیار دبیت، كو سنورێ میرگەها بەهدینان ژ لایێ باشۆرێ رۆژئاڤاڤە هەتا چیایێ مەقلووب و رووبارێ دیجلە چوویە.
تهوهرێ دویێ : بههدينان و چهند بهڵگهنامهيێن عوسمانى
بهڵگهنامهيێن ئهرشيفێ عوسمانى ل ستانبوولێ، گرنگيیهكا زۆر بۆ مێژوويا دهڤهرێن كوردى ههيه، ئهوێن د قووناغ و سهردهمێن جودا جودا دا ل ژێر دهستههلاتا دهولهتا عوسمانى، چونكى ب شێوهيهكێ ڕێكو پێك و ب ئاماژهدانێن گرنگ تێدا هاتينه تۆماركرن، دهڤهرا بههدينان ژى د هژمارهكا زۆر ژ بهڵگهنامهيێن ئهرشيفێ عوسمانى دا هاتينه، د ڤێ ڤهكۆلينێ دا دو مژار وهك نموونه هاتينه ههلبژارتن و دهستنيشانكرن.
ئێك: ئاڤاكرنا كهلها شهرانش ل سهدێ 16ز.
دو: ناڤێن چهند مهدرهسه و زانا و مير و مهزنێن بههدينان.
- ئاڤاكرناكهلهاشهرانش
گوند و كهلهەكا كوردان یا كەڤنە. دكەڤیتە ل دەڤەرا سندیان (زاخۆ)، ناڤێ وێ د چەندین ژێدەرێن جوگرافی یێن ئیسلامیدا هاتییە بەحس كرن، بۆ نموونە مێژوونڤیسێ مصری ئەلمەقریزی ل گەل روودانێن سالا (817مش/ 1414ز) دا بەحسێ میر (تەوەككوول كوردی) خودانێ شەرانس [شەرانش] كرییە و ئاماژە ب ناڤێ عەشیرەتا (سندی) دایە، (المقريزي، 1997: 370)، ئەڤ كهلهه پایتەختا میرگەها سندیان بوویە، د بەڵـگەنامەیەكا عوسمانی دا یا مێژوویا وێ ڤەدگەریت بۆ (28 ربيع الاخر 976مش /19 چریا ئێكێ 1568ز)، هەروەك د نامەیەكا سولتانێ عوسمانی دا، ئەوا بۆ والیێ شەهرەزۆر هنارتی تێدا هاتییە: «مە فەرمان دایە حاكمێ ئامێدیێ میر سولتان حسێن بەگ، كو كهلهەكێ ل شەرانش ئاڤا بكەت، میرێ ناڤبری ڕابوویە ب ئاڤاكرنا كەلهێ، ئەڤ كهلههیە دكەڤیتە جهەكێ گونجای و ل هەمبەر هێرشكریان وەك ئاسێگەهەكێ یە»، (no :7 ,hk :2300 :840 Mühimme Defteri)
د بەڵـگەنامەیەكا عوسمانی دا یا مێژوویا وێ ڤەدگەریت بۆ (28 ربيع الاخر 976مش/ 19 چریا ئێكێ 1568ز)، كو نامەیەكا سولتانێ عوسمانی یە بۆ والیێ شەهرەزور تێدا هاتییە: «عەشیرەتا زبێران(3) یا سەر ب سەنجەقا سندی سلیمانی/ سلێڤانی، ئەڤە ماوەیەكە زێدەگاڤیێ ل سەر میران دكەن نەخاسمە سینان بەگ [سەنجەق بەگێ مووسل] و خان ئەحمەد بەگ [برایێ سولتان حسێن وەلی]، دا كو سنورەك بۆ ڕەفتارێن وان بهێتە دانان و پاراستنا وان دەڤەران بهێتە كرن، مە فەرمان دایە حاكمێ ئامێدیێ میر سولتان حسێن بەگ [وەلی]، كو كهلهەكێ ل شەرانش ئاڤا بكەت، ئەڤ كهلهه تێرا ئاكنجیبوونا 70 كەسان دكەت، میرێ ناڤبری ئانكو سولتان حسێن ڕابوویە ب ئاڤاكرنا كەلهێ و 200 هزار ئاقچە ژ مەزاختنا خۆ یا تایبەت تەرخانكرینە، هەروەسا مە 100 هزار ئاقچە بۆ ئاڤاكرنا كەلهێ هنارتینە، ئەڤ كهلهه دكەڤیتە جهەكێ گونجايی، كو ئاسێگەهەكە ل هەمبەر هێرشبهران»(no : 7 , hk : 2300 :840 Mühimme Defteri).
ژ ئهڤێ چهندێ دهێته زانين، كو ميرێ ميرگهها بههدينان سولتان حسێن وهلى گرنگييهكا باش ب ئاڤهدانكرنا جهێن پاراستنا سنورێن ميرگههێ ههبوويه، نهخاسمه ئاڤاكرنا كهلههيان، كو ژ گرنگترين كارانه د بوارێ لهشكرى و سياسى دا.
هەژی ئاماژەدانێ یە، كو هەر ژ ئەنجامێ پشتەڕێبوونا عەشیرەتێن بههدينان و ب تايبهت يێن ل دهڤهرا زاخۆ ههر دو عهشيرهتێن سندى و سلێڤانى، ل خزیرانا 1574ز هەر دو عەشیرەتێن سندی و سلێڤانی پشتەڕێبوونێ دكەن و ب لەشكرەكێ ژ 3000 زەلامان پێكهاتی هێرش دكەنە ل سەر كهلها شەرانش و د هەڕفینن، ژ ئەنجامێ ڤێ روودانێ (7 _ 8) ژ زەلامێن قوباد بەگێ كوڕێ سولتان حسێن وەلی و 15 كەس ژ زەلامێن عەشیرەتان دهێنە كوشتن، سولتانێ عوسمانی نڤیسارەكێ بۆ والیێ دیاربەكر دهنێریت و فەرمانێ لێ دكەت، كو هاریكارییا میرێ ئامێدیێ قوباد بەگێ كوڕێ سولتان حسێن وهلى و میرێ سەنجەقا سندی سلێڤانی بەیرام (بەهرام بەگێ برایێ قوباد بەگ) _ دام علویە_ بكەت بۆ ژ ناڤبرنا ڤێ پشتەڕێبوونێ و دووبارە ئاڤاكرنا كهلها شەرانش، ( no : 26 , hk : 197 : 77 Mühimme Defteri).
يا ژ ڤێ بهڵگهنامهيێ دهێته زانين ئهوه كو ههر دو عهشيرهتێن سندى سلێڤانى خودان پێگهههكێ بهێزن و خودان لهشكرهكێ بهرفرههن.
2.ناڤێن چهند مهدرهسه و زانا و مير و مهزنێن بههدينان
ل ميرگهها بههدينان د سهردهمێن جودا جودا دا، هژمارهكا ناڤهندێن زانستى (مهدرهسهيێن ئايينى) ههبووينه، بهلێ مێژوويا هندهك ژ وان د ديار و روهن نينن، لهوڕا ناڤێن وان د بهڵگهنامه و تۆمارێن فهرمى دا دبنه ژێدهرێن ڕهسهن و بنهجهـ بۆ زانينا مێژوويا وان مهدرهسهيان.
ههروهك د بهڵگهنامهيهكا سالا 1681 دا، ناڤێن چهندين مهدرهسهيێن ئامێديێ و هژمارهكا زانا و مير و مهزنێن عهشيرهتێن بههدينان هاتينه دياركرن. ئهڤێ بهڵگهنامهيێ گرنگيیهكا مهزن ههيه ژ بۆ ديار كرنا مێژوويا مهدرهسهيێن ناڤبرى و زانينا سهيدايێن وان يێن وێ قووناغێ.
ل سالا 1681 هژمارهكا زانا و ميرێن عهشيرهتان و مهزن و كهسايهتيێن بههدينان نامهيهك ئاراستهيێ سولتانێ عوسمانى سولتان موحهممهدێ چارێ (1648 _ 1687ز) كريیه و تێدا ژێ داخواز كرينه، كو عوسمان بهگێ برايێ ميرێ وهغهركرى قوباد بهگى وهك ميرێ ئامێديێ (بههدينان) بهێته دامهزراندن، وهسا داينه ديار كرن، كو عوسمان بهگ ژ كهسێن ههژى و چاكخوازه و بۆ ههژار و بهلهنگازان يێ دلپێڤهبوويى و دلۆڤانه، تيره و عهشيرهتێن بههدينان و زانا و چاكخواز و ههمى عهشيرهت و ئاكنجیيێن دهڤهرێ ب وى ڕازى نه. ئهو زانا و سهيدا و مير و مهزنێن عهشيرهتان ژى ئهڤێن ل ژێرى بووينه :
– سهيدايێ مهدرهسهيا مهيدان(4): عهلى
– سهيدايێ مهدرهسهيا زێبار(5): حهسهن
– سهيدايێ مهدرهسهيا مير حاج(6): عهبدوررهحيم
– سهيدايێ مهدرهسهيا مراديه (مراد خان)(7): عوسمان
– سهيدايێ مهدرهسهيا جهديد(8): ئهحمهد
– قازيێ ئامێديێ: حهسهن
– قازيێ ئامێديێ: عومهر
– موفتيێ ئامێديێ: مستهفا
– مير عهشيرهتێ ڕێكانى: خان ئهبدال
– موسهلم ليوايێ شۆش(9): عهبدوررهحمان
– كهتخودا(10): مير عهلى
– كهتخودا: شهكر خان
– عهشيرهتا گێلى: عهلى ئاغا
– مير عهشيرهتێ مزوورى: عومهر
– مير عهشيرهتێ زێبارى: عهلى
– مير ليوايێ نێروهيى: ئهوليا
– مير ليوايێ بێ تهنوورێ: گلالى (گلاى/ گلائى)(11)
– مير عهشيرهتێ دوسكى: عهلى ئاغا
– ………………………………..
– عومهر ئاغا گيلى
– عومهر ئاغا نهێلى(12)
– محهممهد ئاغا مهحموودان
– مهحموود ئاغا داوودان
– عهلى ئاغا داوودان
– محهممهد ئاغا گيلى
– ئيلياس ئاغا گيلى
– كهتخودايێ عهشيرهتا زێبارى : شێخ عومهر
– كهتخودايێ عهشيرهتا زێبارى
– كهتخودايێ عهشيرهتا مزوورى : موشير ئاغا
– شێخ ئاغا ….
– ميرزا محهممهد ….
– خالد بهگێ شێلازى(13)
– حاح عومهر ئاغا …
– سلێمان ئاغا نێروهيى
– جولان بهگێ نێروهيى [پولاد بهگ](14)
– حاج ئيبراهيم …
– يووسف جهعفهران
– حاج عومهر شێران
– حاج محهممهد
– حهسهن عجمان
– يووسف…
– حاج حسێن
– حاج گيلاى
– حاج حهسهن شهعبان
– مهلا محهممهد ….
– حاج مهحموود
– پير ئهحمهد
– حاج حهسهن
– حاج عهبدوللاهـ
– حاج محهممهد كوڕێ حاج عهلى
– حاج عهلى شێران
– سهييد عوبهيد
– حاج عوسمان.
ههژى يه بێژين كو ژ بلى وان مهدرهسهيێن د ناڤ ڤێ بهڵگهنامهيێ دا هاتينه بهحس كرن، هندهك مهدرهسهيێن ديتر ژى ل وى دهمى ههبووينه، كو مێژوويا وان ژى ڤهدگهريتهڤه بۆ بهرى مێژوويا بهڵگهنامهيێ، بۆ نموونه وهك مهدرهسهيا (قازى، قوبههان، مهمكان، مهلكئيزدين (مهلك عزهددين)، ئيمام قاسم… هتد) (ڕێكانى، 2020).
ژ ڤێ بهڵگهنامهيێ بۆ مه چهند خالهك ديار دبن بۆ نموونه :
1- هژمارهكا ميرێن بههدينان گرنگيیهكا مهزن ب ناڤهندێن زانستى دايه، نهخاسمه ئاڤاكرنا مهدرهسهيان و ههر بناڤێن وان هاتينه ب ناڤكرن(15).
2- سهرهراى بچووكيیا جوگرافيا ناڤهندا كهلها ئامێديێ، هژمارهكا باش ژ مهدرهسهيان لێ ههبووينه، ئهڤه ژى نيشانه ل سهر پويتهدانا ب زانين و زانستى و بزاڤا فێربوون و ژيانا رهوشهنبيرى و زانستى. لهوڕا گهلهك زانا و شاگردهيێن بهركهفتى د ناڤ دا پهيدا بووينه(16).
3- زانايێن ئايينى ژى رۆل د دامهزراندن و پهسهندكرنا كهسايهتییا ميرێن ميرگههێ دا ههبوويه.
4- بهڵگهكرن و زانينا مێژوويا سهردهمێ ههبوونا هندهك مهدرهسه و زانايان، حوكمداريیا مير و مهزن و سهرۆك عهشيرهتان.
ئەنجام
د ڤێ ڤەكۆلینێ دا بۆ مە چەندین خال و ئەنجام دیار دبن، ل ڤێرێ دێ چەندهكان ب كورتی دیار كەین :
1- ل سهدێ 16ز، نهخاسمه ل سهردهمێ مير سولتان حسێن وهلى، ميرگهها بههدينان گرنگى ب ئاڤاكرنا كهلها هاتیيه دان، ئاڤاكرنا كهلها شهرانش گرۆڤهيێ ڤێ چهندێ يه.
2- ل سهدێ 17ز هژمارهكا ناڤهندێن زانستى (مهدرهسه) ل ئامێديێ ههبووينه، كو مێژوويا هندهك ژ وان ڤهدگهريتهڤه بهرى مێژوويا بهڵگهنامهيێ، ههژى يه بێژين ژ بلى وان مهدرهسهيێن د ناڤ بهلگهنامهيێ دا هاتينه بهحس كرن هندهك مهدرهسهيێن ديتر ژى ل وى دهمى ههبووينه، كو مێژوويا وان ژى ڤهدگهريتهڤه بۆ بهرى مێژوويا بهڵگهنامهيێ، بۆ نموونه وهك مهدرهسهيا (قازى، قوبههان، مهمكان، مهلكئيزدين (مهلك عزهددين)، ئيمام قاسم… هتد).
3- ناڤئينانا سهيدايێن هندهك ژ وان مهدرهسهيێن ل سهردهمێ ڤان بهڵگهنامهيان، خالهكا گرنگه، كو پتر دويڤچوونا وان زانا و بهرههمێن وان بهێته كرن، چونكى زۆر دهستنڤيس ژ لايێ زانايێن كورد ڤه ل ڤان مهدرهسهيان هاتينه نڤيسين و نهسخ كرن.
4- دیار كرن و زانينا ناڤێن هندهك مهزن و دهستههلاتدارێن عهشيرهتێن بههدينان.
5- زێدهبارى مهزن و سهرۆك عهشيرهتان، زانايێن مهدرهسهيێن بههدينان ژى پشكدارى د بۆچوون و پشتهڤانى و پهسهندكرنا كهسايهتيا ميرێن ميرگههێ دا ههبووينه.
6- د بوارێ ڕێڤهبرنا كاروبارێن ئايينى و شهرعى و دادگهرييێ دا، هژمارهكا قازى و موفتيان ل ميرگهها بههدينان ههبووينه.
پەراوێز و ژێدەر:
(1) بۆ نموونه مێژوونڤيس ئەنوەر مایی (1913_1963) دبێژیت: نێزیكی سالا 659 مش/ 1262ز بهائەددین كوڕێ شەمسەددین كوڕێ شوجاعەددین كوڕێ نەجمەددین كوڕێ خضر كوڕێ مبارز كەك خۆ وەك حاكمێ ئامێدیێ ڕاگەهاندی یە.(المايي، 1999: 118)، بهلێ ل دويڤ ژێدهرێن ڕهسهن ل سالا 661مش/ 1263ز حاكمێ ئامێدیێ عززەددین ئەیبەك كوڕێ عەبدولڵاهـ ئەلبەدری ملكەچیا خۆ بۆ مەغوولان ڕاگەهاندی یە، مێژوونڤیسێ مصری یێ مەملووكی (إبن ناظر الجیش 697_ 12 زیلحیججە 778مش/ 1297_ 21 نیسان 1377ز) دیار دكەت و دبێژيت: ل سالا 778 مش [1377ز](شوجاعەددین كوڕێ خضر كوڕێ مبارز كەك) خودانێ ئانكو میرێ ئاكرێ و شۆش بوو. (إبن ناظر، 1987: 77)، بۆ ڤێ چهندێ ژى ل دويڤ ڤەگێڕانا ئەنوەر مایی میر بهائەددین دبیتە نەڤیێ ڤی میرێ ناڤبری، بێگومان ب ڤی ڕەنگی ژی دڤێت مێژوویا میر بهائەددین ل پشتی ڤێ مێژوویێ بیت، نەكو نێزیكی پتر ژ سەدەیەكێ ل بەری هنگی بیت!، ههروهسا مێژوونڤيسێ عيراقى مهحفووز ئهلعهبباسى (1924_2010) مهلك خهليل ب دامهزرێنهرێ ميرگههێ دهستنيشان كريیه(العباسي، 1969: 50).
(2) سولتان حسێن وهلى ژ ناڤدارترين ميرێن ميرگهها بههدينان بوويه، ناڤێ وی (سولتان حسێن كوڕێ میر حەسەن بەگ كوڕێ میر سەیفەددین (سێڤدین) كوڕێ میر محەممەد (شەمسەددین محەممەد) كوڕێ میر زەینەددین كوڕێ میر بهائەددین (ئێكێ) كوڕێ میر موجلی (عومەر موجلی) كوڕێ میر (مەلك) عەلائەددین (ئەبولحەسەن عەلی هەكاری) یە، سولتان حسێن كوڕێ نەخری میر حەسەن بەگی، ل سالا (900 مش/ 1494ز) ل ئامێدیێ ژ دایكبوویە، هەر ل ئامێدیێ ل خواندنگەهێن ئایینی خواندی یە و ل سەر دەستێ زانایێن ناڤدار فێری زانینێ بوویە، ل سهردهمێ وى ميرگهها بههدينان پێشڤهچوونهكا باش د بوارێ ژيانا زانستى و ئاڤهدانيێ و ئاراميێ بخوڤه ديتى يه، ل دویڤ بەڵـگەنامەیەكا عوسمانی، كو دبیتە بەڵگەهكرنا مێژوویا مرنا وی، تێدا هاتیە دیار كرن: ((ل رۆژا 24 شەعبانا 981مش [18/12/1573ز] سولتان حسێن بەگ [وەلی] مری یە و كوڕێ وی قوباد بەگ بوویە میرێ ئامێدیێ [میرگەها بەهدینا. گۆمبەتا گوڕێ سولتان حسێن دكەڤیتە باشۆرێ رۆژهەلاتا كهلها ئامێدیێ (ل نێزیك قوتابخانەیا قوباد یا سەرەتایی ژ لایێ باكۆری ڤە)، ئەڤ گوڕستانە ب گوڕستانا میران (سولتانیە) دهێتە نیاسین. ل سەر حەلانێ گومبەتا گوڕێ وی ژی ب ڤی ڕەنگی هاتییە نڤیسین: «قال الله سبحانه و تعالی: كل شیء هالك إلا وجهه، توفي السلطان الأعظم الأعدل سلطان حسین بیك في شهر سنة 981 هـ». ئانكو سولتان حسێن وەلی ل هەیڤا شەعبانا 981 مشەختی مری یە. ب ڤێ چەندێ ژی ئەڤ مێژوویە ل گەل مێژوویا بەڵـگەنامەیا عوسمانی یا هەڤگرتی و بنەجهە. بۆ زێدهتر پێزانينان و ب تێر و تهسهلى ل دۆر مير سولتان حسێن وهلى. بنێڕه: هێرش كهمال ياسين، ميرگهها بههدينان ل سهردهمێ مير سولتان حسێن وهلى 1533_1573(ڤهكۆلينهكا مێژوويى بهڵگهنامهیی)، نامهيا ماستهرێ يا نهبهلاڤكرى، كۆليژا زانستێن مرۆڤايهتى، زانكۆيا دهۆك، (2023).
(3) د چەندین بەڵگەنامەیێن عوسمانی یێن سەدێ 16ز دا ، ناڤێ ڤێ عەشیرەتێ وەك ئێك ژ عەشیرەتێن سەر ب سەنجەقا سندی سلێڤانی (زاخۆ) هاتییە، نەخاسمە ل گەل روودانێن پشتەڕێبوون و هەڤدژییا بۆ میرێن زاخۆ یێن سەر ب میرگەها بەهدینان ڤە، ژ بەر كو د چ ژێدەرێن بەردەست دا پێزانین ل سەر ڤێ عەشیرەتێ نەهاتینە دیار كرن، لەوڕا ب دروستی نەهاتینە نیاسین و نوكە ژی چ عەشیرەت ب ڤی ناڤی ل بەهدینان نینن. بنێڕە: نزار أیوب حسن، موقف العشائر من امراء بهدینان فی زاخو في القرن السادس عشر (دراسة في الوثائق العثمانیة)، مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو، العدد (2)، مج: 6، حزیران 2018، ص581 (هامش: 2).
(4) مهدرهسهيا مهيدان دكهڤيته د ناڤ كهلها ئامێديێ دا، ناڤێ تاخهكێ ژى ههر ب مهيدان هاتيیه ناڤكرن .
(5) ئەولیا چەلەبی ل سالا (1656ز) ل دەمێ سەرەدانا خۆ دا بۆ ئامێدیێ ل دۆر ڤێ مەدرەسەیێ گۆتییە: ئاڤاهییەكێ مەزنە، پترییا شاگردێن وێ ژ مللەتێ زێبارییانە (sıyahatnamesi , 2010 : 704).
(6) ئەولیا چەلەبی ل دۆر ڤێ مەدرەسەیێ (مير حاج) گۆتییە: ئهڤێ مهدرهسهیێ گهلهك وهقف ههنه. د ناڤ پهرتووكخانا وێدا 10 هزار پهرتووكێن گرانبهها و نایاب ههنه .(sıyahatnamesi, 2010 :704)
(7) ئەڤ مەدرەسەیە دكەڤیتە نێزیكی دەرگەهێ رۆژهەلاتی (دەرگەهێ زێبار) یێ كهلها ئامێدیێ، ژ لایێ (مرادخان بەگ كوڕێ حەسەن بەگ) برایێ سولتان حسێن وەلی ل سەدێ شازدێ هاتییە ئاڤاكرن، (الكتاني، 2010: 45)، (مرادخان بەگ كوڕێ یووسف خان بەگ كوڕێ بایرام خان بەگ كوڕێ سولتان حسێن وەلی) ل نیڤا ئێكێ ژ سەدێ (17ز) ل دەوروبەری سالا (1042مش/ 1632ز) نووژەنكرییە، گەرۆكێ عوسمانی (ئەولیا چەلەبی 1611_1682ز) ژی دەمێ ل سالا (1656ز) سەرەدانا بەهدینان كری د پەرتووكا خۆ (سیاحهتنامە) دا بەحسێ ڤێ مەدرەسەیێ ژی كرییە و گۆتییە: مەدرەسەیەكا مەزنە و دكەڤیتە نێزیكی سەڕایێ و هەر سوختەیەكێ وێ حوجرێ خوارن و شەمالكێن وێ بۆ دهێنە بكارئینان، (sıyahatnamesi, 2010: 704).
(8) ئەڤ مەدرەسەیە ژ لایێ میرێ میرگەها بەهدینان (سەییدخان/ سیدی خان كوڕێ قوباد بەگێ ئێكێ كوڕێ سولتان حسێن وەلی) ل سالا (1024مش/1615ز) هاتییە ئاڤاكرن، (مزوورى، 2014: 10). لەوڕا هەر ب ناڤێ وی هاتبوو ب ناڤكرن، ئەولیا چەلەبی ژی دەمێ ل سالا (1656ز) سەرەدانا بەهدینان كری د پەرتووكا خۆ (سیاحهتنامە) دا بەحسێ ڤێ مەدرەسەیێ ژی كرییە و گۆتییە: ((دبێژنێ (مەدرەسەیا جەدید/ نوی)، هێشتا یا نوی یە و وەقفێن وێ د ئاڤانە، ب رەخڤە كەڤرەك بلند هەیە و د بندا گەلییەكێ كویرە، دەمێ بڤێن ئێكێ بكوژن (سێدارە بدەن) د وی كەڤریدا دهاڤێنە خارێ، ئەڤێ مەدرەسەیێ گەلەك وەقف هەنە، د ناڤ پەرتووكخانا وێ دا دەهـ هزار پەرتووكێن گرانبەها و نایاب هەنە. ))(sıyahatnamesi, 2010: 704- 705) ، دیسا د سالنامەیا نەزارەتا مەعاریفێ یا سالا (1317مش) ئاماژە پێدایی كو (سەیدخان بەگ) ئاڤاكەرێ ڤێ مەدرەسەیێ یە، كو د پەرتووكخانا وێ دا نێزیكی هزار پەرتووكان هەبوون. بەلێ ل سالا 1920ێ ژ لایێ فەلەیێن تیاریان ڤە هاتبوو سۆتن، ب تنێ (35) پەرتووك ژ وێرانیێ هاتبوونە پاراستن. هەژی یە بێژین پشتی زانایێ مەزن مەلا یەحیایێ مزووری ل نیڤا ئێكێ ژ سەدێ نۆزدێ دەرس ل ڤێ مەدرەسەیێ داین، پشتی هنگی ئەڤ مەدرەسەیە ب ناڤێ مەدرەسەیا مەلا یەحیایێ مزووری هاتییە نیاسین، (ڕێكانى، 2020: 23). بۆ پتر پێزانينان ل دۆر ڤێ مهدرهسهيێ بنێڕه: ڕێكانى، هێرش كهمال، گولانا 2022، مهدرهسهيا سهييدخان (جهديده) زانا و دهستنڤيس و شاگردێن ئهوێ، گۆڤارا رووگههـ، هژمار (14)، زاخۆ.
(9) كهلهه و گوندێ شۆش يا مێژوويى ل دهڤهرا ئاكرێ.
(10) پەیڤەكا فارسی یە ژ دو پارچە پەیڤان پێكدهێت، (كەد Ket) ئانكو مال (خانی) و خۆدا (هودا Huda) ئانكو مالخۆیێ یان خودانێ مالێ و وەك نیشانەك بۆ موختارێ گوندی هاتییە بكارئینان، پاشی عوسمانی یا ب ڕامانا نوونەر یان هاریكار بكارئینایە وەك: كەتخۆدایێ صەدرێ ئەعزەم و كەتخۆدایێ والی، خودانێ ڤێ كاربدەستیێ ژ دویكەفتیێن والی یە، وەك هاریكارەكێ دەستێ ڕاستێ د رێڤەبرنا كاروبارێن ئەیالەتێ دا و سەركردایەتیا هەوێن لەشكری دكەت، كەتخۆدای ئاڤاهی و جهەكێ سەربەخۆ د ناڤ ناڤەندا ئەیالەتێ دا هەبوویە و ڕۆژانە ل سەرایێ بۆ هەڤپەیڤین ل سەر كاروبارێن ئەیالەتێ سەرەدانا والی دكەت، پاشی جارەكا دیتر ڤەدگەریتەڤە جهێ خۆ، ژ بەرچاڤترین و گرنگترین كارێن وی ئەوە: هاریكاریا والی د هەمی كار و ئەركێن وی دا دكەت، وەك وەزیرێ ئێكێ یە د ناڤ حكومەتا والی دا و ناڤبژیڤان و گەهینەرێ د ناڤبەرا وی و خەلكی دایە، دەمێن كو والی یێ نەخۆش یان نەیێ ئامادە بیت، ئەو نوونەراتیا وی دكەت، (مراد، 2018: 83).
(11) گلائی بەگ كوڕێ ڕەزاق بەگێ بەرواری بوو، پشكداری د بەرگریكرنا ژ كهلها (بێتەنوور)ێ دا كربوو دەمێ كو ل سالا (1173مش/ 1701ز) هێزێن میرگەها هەكاری ل سەردەمێ میرێ هەكاری (محەممەد بەگ) ب سەركردایەتیا (چل قەدەر) هێرش كرییە سەر و دۆرپێچكری، پشتی میرێ كەلێ (ڕەزاق بەگ) هاتییە كوشتن، «گلائی بەگ» هەوارا خۆ دگەهینتە خەزیرێ خۆ سەركردێ زێباریان میر (ئومەر/ عومەرێ زێباری)، ئینا ئەڤی هێزەك كۆمكر و پاشی میرێ بەهدینان «زبێر پاشای/ ئێكێ» ژی هندەك هێزێن دیتر ژی ژ عەشیرەتێن مزووری و سلێڤانی و ئێزیدیان ڤڕێكرنە هەوارا وی، د ئەنجام دا، ل شەڕێ چیایێ (گابنێركی: چیایەكە ل نێزیك گوندێ ئاسهێ یا بەرواری بالا) سەركردێ هێزا هەكاری (چل قەدەر) هاتە كوشتن، مالا (گلائی بەگ) ل قوولاچا باكۆرێ رۆژئاڤایێ كەلهێ بوو كو دگوتنێ (حەوشا میرا) بنێڕه: (ڕێكانى، 2019: 146).
(12) نهێل: دهڤهرهكه سهر ب قهزا ئامێديێ ڤه، شهرهفخانى بهدليسى ناڤێ وان ل گهل عهشيرهتێن دهڤهرا بههدينان (ئامێديێ) ب شێوهيێ (بهلى) ئينايه. (الاكاسري (البدليسى): 1005 هـ: ورقه 39)، نوكه وهك ئێك ژ دهڤهرێن سهر ب ئامێديێ دهێته نياسين و سيستهمێ عهشيرهتگهريێ د ناڤ دا نينه.
(13) شێلازا: ئێك ژ گوندێن دهڤهرا بهروارى بالايه سهر ب قهزا ئامێديێ.
(14) د دهستنڤيسهكێ دا ناڤێ وى ب (پولاد بهگ) هاتيیه، ل سەردەمێ میرێ بەهدینان (قوباد خان بەگ كوڕێ سەعیدخان بەگ كوڕێ سیدی خان (1072-1090مش/1662- 1679ز)، میرێ كەلها نێروە بوويه، كو ناڤێ وی د دەستنڤیسەكا سالا (1081مش/1670ز) دا یا كو ب ناڤێ (فتاوی ابن حجر) ژ لایێ زانا (مستەفا كوڕێ محەممەد) و كۆمەكا زانایێن ئامێدیێ ل مەدرەسەیا (قوبەهان) هاتییە نڤیسین. (ڕێكانى، 2019: 546).
(15) بۆ زانينا ناڤ و بهرههم و دهستنڤيسێن هژمارهكا زانايێن بههدينان. بنێڕه: الكتاني، مسعود مصطفى. 2010. المساجد و المدارس و العلماء و المخطوطات في إمارة بادينان – العمادية، دهوك.
(16) بۆ زێدهتر پێزانينان ل سهر مهدرهسهيێن كهڤنێن ميرگهها بههدينان. بنێڕه: الكتاني، مسعود مصطفى. 2010. ڕێكانی، هێرش كەمال. 2020.
ژێدەران :
ئێك – بهڵگهنامه:
سهرۆكاتيا كومارى _ ئهرشيفێ عوسمانى
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
1- دهفتهر موهيممه :
_ (BOA) : Mühimme Defteri ( A.DVNS.MHM.d.7 ).
– ژماره : 7 ، حوكمێ ژماره : 2300.
_ (BOA) : Mühimme Defteri ( A.DVNS.MHM.d. 26 ).
– ژماره : 26 ، حوكمێ ژماره : 197.
: (سولتان محهممهدێ چارێ ) Ali Emiriعلي أميري 2-
(AE.SMMD.IV. 20.02191. 1).
دوو- دهستنڤيس :
1- الاكاسري، شرف بن شمس الدين (البدليسي).(مخطوطة: 1005هـ- 1597م). شرفنامه تاريخ كردستان. (دانەیەك ل پهرتووكخانهيا ڤەكۆلەری).
2- ابن عبدالظاهر، محیی الدین أبو الفضل عبدالله المصري. الالطاف الخفیة في السیرة الشریفة السلطانیة الملكیة الأشرفیة، (مخطوطة)، مكتبة میونخ، رقم التسلسل: 405، ج3.
3- بايهزيدى، مهلا مهحموود. شرفخان بدليسى. (دهستنڤيس: 1275مش – 1858ز). شرفنامه (تواريخ قديم كوردستان). جلد أول. (دانەیەك ل پهرتووكخانهيا ڤەكۆلەرى).
4- الشمدیني، طه بن ملا عزیر بن ملا محمود بن ملا حسین بن الشیخ هڤند (الناسخ). (مخطوطة: 1210هـ- 1795م). الشجرة الزیوكیة. (دانەیەك ل پهرتووكخانهيا ڤەكۆلەرى).
سێ – پەرتووك
أ _ ب زمانێ عەرەبی :
1- ئامیدي، كاوه فریق أحمد شاوهلی. 2000. إمارە بادینان 1700_1842 دراسة سیاسیة اجتماعیة ثقافیة. أربیل: مؤسسة موكریاني للطباعة والنشر.
2- الجيش، ابن ناظر (الشيخ تقي الدين عبدالرحمن بن محب الدين محمد التميمي الحلبي (1297_ 1377م)، كتاب تثقيف التعريف بالمصطلح الشريف، تحقيق: رودلف ڤسـلي، المعهد العلمي الفرنسي للآثار الشرقية بالقاهرة، (القاهرة: 1987).
3- ابن العبري (ت: 1286م). 1991. تاريخ الزمان لأبي الفرج جمال الدين ابن العبري ، نقله الى العربية : الأب إسحق أرملة . قدم له الأب جان موريس فيه. بيروت : دار المشرق.
4- رؤوف، عماد عبدالسلام، 2009، الشجرة الزیوكیة وثیقة نسب أمراء بهدینان وتاریخهم (دراسة و تحقیق)، أربیل: مكتب التفسیر للنشر والإعلان.
5- ………………….. 2009. السلطان حسین ولي أمیر بهدینان 940-981هـ/1533- 1573م، هولیر.
6- …………………… 2011. المعجم التاریخی لإمارە بهدینان. ط 1، أربیل: مطبعة الحاج هاشم.
7- رؤوف، عماد عبدالسلام – محمد أمين، نرمين علي، 2011، شواهد المقبرة السلطانية في العمادية، أربيل: من مطبوعات الاكاديمية الكوردية.
8- العمري، ابن فضل الله (ت: 1349م)- 2010، مسالك الابصار في ممالك الامصار، تحقيق: كامل سلمان الجبوري، ج 3، بيروت: دار الكتب العلمية .
9- الكتاني، مسعود مصطفى، 2010، المساجد والمدارس والعلماء والمخطوطات في إمارة بادينان – العمادية، دهوك.
10- گولى، نزار أيوب – الجوادي، غسان وليد، 2019، مقدمة في تاريخ زاخو خلال العهد العثماني 1515- 1918، دهوك: مركز زاخو للدراسات الكردية – جامعة زاخو.
11- المايى، أنور. 2010، الاكراد في بهدينان، ط 2، دهوك.
12- مراد، خليل علي، 2018، العراق في العهد العثماني الثاني دراسة في الإدارة العثمانية والحياة الإقتصادية 1638- 1750 م، دار الرافدين للطباعة والنشر والتوزيع، ط 1، بيروت.
13- المقريزي (تقي الدين أبي العباس أحمد بن علي بن عبدالقادر العبيدي المقريزى)(ت: 845هـ/ 1442م)، السلوك لمعرفة دولة الملوك، تحقيق: محمد عبدالقادر عطا، دار الكتب العلمية، ج 6، ط 1، (بيروت: 1997) .
ب – ب زمانێ كوردی :
14- بەدلیسی، شەرەف خان، 2007، شەرەفنامەیا شەرەفخانێ بدلیسی تەرجەما مەلا مەحمودێ بازیدی 1797_1867، توێژاندن: سەعید دێرەشی، دهۆك: دهزگهها سپيرێز يا چاپ و وهشانێ .
15- ڕێكانی، هێرش كەمال، 2019، عەشیرەتێن بەهدینان 1514-1919ز (ڤەكۆلینەكا دیرۆكی بەڵگەنامەیی)، دهۆك: سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی – زانكۆیا دهۆك.
16- ـــــــــــــ، 2020، گەنجینەیا بەهدینان ژ دەستنڤیسێن زانا و میر و هۆزانڤانان ل سەدێ 9-15مش/ 15-20ز، دهۆك: پرۆژەیێ بەندەر – دهۆك.
ج – ب زمانێ توركى :
17- Evliya çelebı , sıyahatnamesi : Bağdad – Basra – Bitlis – Diyarbakır – Isfahan Malatya – Mardin – Musul – Tebriz – Van , hazirlayanlar : Seyit Ali Kahraman , Yucel Dağli , 4. Kitap, 2.Cilt , ( Istanbul : 2010).
18- Gunduz , Ahmed . 1998.Osmanli Doneminde Musul 1523_ 1639. Doktora Tezi. Elazig Universitesi.
چار: نامهيێن ئهكاديمى :
19- هێرش كهمال ياسين ڕێكانى، ميرگهها بههدينان ل سهردهمێ مير سولتان حسێن وهلى 1533-1573 (ڤهكۆلينهكا مێژوويى بهڵگهنامهيى)، نامهيا ماستهرێ يا نهبهلاڤكرى، كۆليژا زانستێن مرۆڤايهتى، زانكۆيا دهۆك، (2023) .
پێنج/ گۆڤار :
أ – ب زمانێ كوردی :
20- ڕێكانى، هێرش كهمال، گولانا 2022، مهدرهسهيا سهييدخان (جهديده) زانا و دهستنڤيس و شاگردێن ئهوێ، گوڤارا رووگههـ، هژمار (14). زاخۆ.
21- مزووری، عەبدولرەحمان، هاڤینا 2014، كاودانێن رەۆشەنبیری ل میرگەها بەهدینان، گوڤارا دیرۆك، هژمار (5). دهۆك.
ب – ب زمانێ عهرهبى:
22- حسن، نزار أیوب، موقف العشائر من امراء بهدینان فی زاخو في القرن السادس عشر (دراسة في الوثائق العثمانیة)، 2018، العدد (2)، مج: 6، حزیران، مجلة العلوم الانسانیة لجامعە زاخو.
پاشكۆ (1)
23- ئاڤاكرنا كهلا شهرانش 1568
پاشكۆ (2)
هێرشا عهشيرهتێن سندى و سلێڤانى بۆ سهر كهلا شهرانش
پاشكۆ (3)
ناڤێن چهند مهدرهسه و زانا و مهزنێن عهشيرهتان ل ميرگهها بههدينان
1681
(AE.SMMD.IV. 20.02191. 1).
پاشكۆ (4)
ناڤێن چهند عهشيرهتێن بههدينان د شهرهفنامهيێ دا
1005 مش / 1597ز
